“Shtegtimi i shqipes në Europë” nga Mimoza Hasani Pllana, promovohet sot në KultPlus Caffe Gallery

 “Shtegtimi i shqipes në Europë” me autore Mimoza Hasani Pllana është një libër që brenda vetës ka mbledhur plotë njëzet e tetë intervistat e autores, nga njëzetë shtete të Europës me dhjetëra albanologë, të huaj dhe shqiptarë, shkruan KultPlus.

Këto intervista janë publikuar me radhë edhe në gazetën online KultPlus, ndërsa tani do ta përjetojnë edhe promovimin në një libër.

Ky promovim do të mbahet sot në KultPlus Caffe Gallery, në ora 12:00.

Në këtë promovim do të flasin: Behar Gjoka, shkrimtar dhe studiues dhe Rusana Bejleri, albanologe.

Shkrimtari dhe studiuesi, Behar Gjoka është shprehur se libri “Shtegtimi i shqipes në Europë”, i autores Mimoza Hasani Pllana, hap një dritare të munguar të komunikimit të letërsisë dhe kulturës shqiptare me botën. Nëpërmjet intervistave të bëra me dhjetëra albanologë, të huaj dhe shqiptarë, të një dialogimi të hapur, ofrohet një pasqyrë e lidhjeve dhe mungimeve, të shqipes me Europën, mundësuar nga përkushtimi dhe aspiratat kërkimore të autores, si dhe është një sinjal se duhet zgjeruar studimi, gjer aty ku ka mbërritur kumbimi i shqipes.

Ndërsa, albanologia Rusana Bejleri ka thënë se “Gjuha, letërsia dhe kultura shqiptare kanë nevojë për njohje në Europë dhe ky është një mision i vazhdueshëm për institucionet në trojet shqipfolëse dhe për intelektualët shqiptarë kudo që ndodhen.”

Libri u botua nga shtëpia botuese OLYMP në Prishtinë, 2019. / KultPlus.com

“Shtegtimi i shqipes në Europë” nga Mimoza Hasani Pllana, promovohet nesër në KultPlus Caffe Gallery

“Shtegtimi i shqipes në Europë” me autore Mimoza Hasani Pllana është një libër që brenda vetës ka mbledhur plotë njëzet e tetë intervistat e autores, nga njëzetë shtete të Europës me dhjetëra albanologë, të huaj dhe shqiptarë, shkruan KultPlus.

Këto intervista janë publikuar me radhë edhe në gazetën online KultPlus, ndërsa tani do ta përjetojnë edhe promovimin në një libër.

Ky promovim do të mbahet nesër në KultPlus Caffe Gallery, në ora 12:00.

Në këtë promovim do të flasin: Behar Gjoka, shkrimtar dhe studiues dhe Rusana Bejleri, albanologe.

Shkrimtari dhe studiuesi, Behar Gjoka është shprehur se libri “Shtegtimi i shqipes në Europë”, i autores Mimoza Hasani Pllana, hap një dritare të munguar të komunikimit të letërsisë dhe kulturës shqiptare me botën. Nëpërmjet intervistave të bëra me dhjetëra albanologë, të huaj dhe shqiptarë, të një dialogimi të hapur, ofrohet një pasqyrë e lidhjeve dhe mungimeve, të shqipes me Europën, mundësuar nga përkushtimi dhe aspiratat kërkimore të autores, si dhe është një sinjal se duhet zgjeruar studimi, gjer aty ku ka mbërritur kumbimi i shqipes.

Ndërsa, albanologia Rusana Bejleri ka thënë se “Gjuha, letërsia dhe kultura shqiptare kanë nevojë për njohje në Europë dhe ky është një mision i vazhdueshëm për institucionet në trojet shqipfolëse dhe për intelektualët shqiptarë kudo që ndodhen.”

Libri u botua nga shtëpia botuese OLYMP në Prishtinë, 2019. / KultPlus.com

Tradita e gjatë albanologjike në Bullgari

Marrëdhëniet ndërkulturore në mes shqiptarëve dhe bullgarëve janë të hershme, madje janë të njohura nga koha e Perandorisë Osmane. Ndërsa, në kohën e Rilindjes Kombëtare, Sofja bëhet një nga qendrat e mëdha të diasporës shqiptare, ku organizonin veprimtari të ndryshme, shoqëritë atdhetare si: “Dëshira” (1893), e cila përmes revistës në gjuhën shqipe “Kalendari Kombiar” (1897) botonte materiale letrare, kulturore, fetare dhe politike, tek shtypshkronja “Mbrothësia”, misioni i së cilës ishte shtypja e librave në gjuhën shqipe me destinim tokat shqiptare. Më vonë edhe revista “Drita” ku promovoheshin idetë, veprat letrare të rilindasve shqiptarë. Nga gazetat e botuara në këtë qendër është e njohur “Shqypeja e Shqypnisë”. Pas pavarësisë së Shqipërisë, veçojmë ngjarjen më të madhe, organizimin e kurseve të para të gjuhës shqipe në Universitetin e Sofjes “Shën Klimenti i Ohrit” (1962), të mbajtura nga atdhetari i shquar korçar, Thoma Kacorri. Ndërsa, në vitin 1994, me themelimin e degës së Ballkanistikës, në Fakultetin e Sllavistikës, arrihet deri te zyrtarizimi i mësimit të gjuhës dhe letërsisë shqipe, krahas gjuhëve tjera ballkanike. Mbështetje të madhe, zhvillimit të programit të gjuhës shqipe në Universitet, i dha ballkanologia e njohur bullgare, Prof. Petja Asenova. Ndërsa, brezi i ri i profesorëve të gjuhës dhe letërsisë shqipe, nga ajo kohë dhe sot, janë: Prof. Dr. Rusana Hristova-Bejleri, më vonë Prof. Dr. Anton Pançev dhe së fundi Prof.Dr. Ekaterina Tarpomanova. Brezi i ri i profesorëve, përveç zhvillimit të programeve universitare, ka arritur që të përkthejë në gjuhën bullgare veprën e mbi 50 autorëve shqiptarë, nga zhanri i poezisë, prozës, dramës, si dhe të trashëgojë pasionin për përkthimin tek studentët, që shprehin interesimin e shtuar për gjuhën dhe letërsinë shqipe.

Bisedë me albanologen më të njohur bullgare, profesoreshën Rusana Hristova Bejleri e realizoi Mimoza Hasani Pllana.

Mimoza Hasani Pllana: E nderuar profesoreshë Hristova Bejleri, a mund të na tregoni si e mësuat gjuhën shqipe dhe si vendosët të studioni për gjuhën dhe letërsinë shqipe deri në nivelin më të lartë akademik?

Rusana Hristova-Bejleri: Kam mbaruar gjuhë dhe letërsi shqipe në Universitetin e Shën Peterburgut në vitin 1992. U nisa me bursë të Radio Sofjes, për programin në gjuhën shqipe. Atje gjeta një ambient nxitës dhe mbështetës në të gjitha nivelet: në grup ishim tetë veta, te gjithë të motivuar, ndër të cilët më i njohur u bë albanologu prof. Aleksandër Novik. Pedagogët tanë ishin të ndjerat Desnickaja, Voronina dhe Ejntrej, zonja me kulturë, përgatitje të thellë shkencore dhe me aftësi pedagogjike të jashtëzakonshme në mësimin e shqipes si gjuhë të huaj. Që kur ishim studentë u përfshimë në një atmosferë shqipdashëse, që i përkiste si Tiranës së mbyllur ende, ashtu edhe Prishtinës, ku kemi bërë kurset e para në Seminarin Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare.

M.: Kurset e para të shqipes në universitetin e Sofjes “Shën Klimentï i Ohrit”, ku punoni aktualisht, filluan në vitin 1962, ndërsa zyrtarizimi u bë në vitin 1994. Prej asaj kohe, deri më sot kontributi juaj në mësimin dhe zhvillimin e programeve të shqipes është i madh. Sa ishte sfidues gjithë ky proces i gjatë?

R.H.B.: Lektorati i gjuhës shqipe, si lëndë fakultative u themelua në vitin 1962 nga gjuhëtarët e famshëm të gjuhësisë së përgjithshme, që ishin edhe ballkanologë. Ata u bënë nxënësit e parë të zellshëm të shkrimtarit Thoma Kaçorri. Në vitin 1994 nën kujdestarinë e prof. Petja Asenovës u themelua dega e Ballkanistikës, në të cilën shqipja zuri vendin e merituar, të barabartë me gjuhët e tjera të Bashkësisë Gjuhësore Ballkanike – rumanishtja, greqishtja dhe bullgarishtja. Aktualisht studentët kanë në program deri në 600 orë të shqipes për 5 vitet e studimit dhe 90 orë ligjerata të letërsisë shqiptare. Ata që dëshirojnë mund të zhvillohen edhe më tutje në doktoraturë, shkallë për të cilën sistemi aktual në vendin tonë, është shumë i favorshëm në kuptimin e vendeve dhe të bursave.

M.: Shteti bullgar nga fundi i shek. XIX, fillimi i shek. XX dhe tutje është i njohur për kontributin e jashtëzakonshëm, që fillimisht dha për krijimin e shtetit shqiptar, më pas për zhvillimin e gjuhës dhe letërsisë shqipe, përmes shoqërive të njohura atdhetare, kulturore, si: “Drita”, “Dëshira”, më vonë edhe “Gjergj Kastrioti”. Sa ruhet vepra e të gjitha këtyre shoqërive në institucione bullgare, a ka interes për këtë veprimtari nga studentët e gjuhës dhe letërsisë shqipe?

R.H.B.: Arkivat bullgare janë të pasura me materiale. Madje sipas kolegëve akoma nuk janë studijuar shumë faqe arkivore. Bojka Sokollova, Thoma Kacori dhe Elena Atanasova janë marrë me historikun dhe trashëgiminë e organizatave shqiptare në Bullgari. Revista “Kalendari Kombiar” e botuar në Sofje në fund të shekullit ХIX para një viti u ribotua e plotë nga fondacioni ALSAR në Tiranë, mund të shkarkohet edhe në formë elektronike dhe akoma pret studiuesit e saj.

M.: Prej themelimit të Katedrës së Gjuhësisë së Përgjithshme, Indoeuropiane dhe Ballkanike, në kuadër të së cilës mësohet gjuha dhe letërsia shqipe, universiteti i Sofjes “Shën Klimentï i Ohrit”, u bë urë komunikimi në mes të kulturës bullgare dhe asaj shqiptare. A keni gjetur mbështetje nga Qeveritë e Shqipërisë, Kosovës për promovimin dhe zhvillimin e shqipes, kuptohet si gjuhë dhe letërsi, në këtë qendër të njohur ballkanike?

R.H.B.: Në fakt Katedra e Gjuhësisë së Përgjithshme daton shumë para se të merrte edhe ngjyresën e saj ballkanike. Ajo përgjigjet për lëndën në fjalë jo vetëm në fakultetin tonë, por në gjithë fakultetet e tjera ku është pjesë e programit. Sa për kontaktet, duhen falenderuar fillimisht organizatorët dhe administratorët e Seminarit të Gjuhës, Letërsisë dhe Kulturës Shqiptare në Kosovë, të cilat pranojnë çdo vit një numër të konsiderueshëm pjesëmarrësish nga vendi ynë, të cilët janë kryesisht studentë dhe doktorantë të Universitetit tonë. Me Shqipërinë kemi pasur për dekada marrëveshje ndërshtetërore për pjesëmarrje në Seminarin e gjuhës shqipe në Univeristetin e Tiranës. Është e udhës të falenderoj kolegët, që ky bashkëpunim u zgjat edhe jashtë marrëveshjes zyrtare dhe tani jemi në nivelin e shkëmbimit në programin Erasmus.

M.: Përveç punës në universitet, emri juaj është bërë i njohur edhe përmes veprave albanologjike dhe letrare që krijuat. Në librin “Letërsia shqipe si pasqyrë e shpirtit të popullit”, pasqyroni një thesar letrar të shqipes, si u prit libri nga lexuesit dhe sa ka interes lexuesi bullgar për letërsinë shqipe?

R.H.B.: Libri u botua kryesisht për të ndihmuar studentët me një tekst akadamik. Do të dëshiroja të besoja se ka pasur shumë lexues të tjerë, por ka pak të ngjarë, sepse tregu i librave është shumë konkurrent në fusha të ndryshme.

M.: Gjatë karrierës suaj albanologjike dhe filologjike, keni publikuar dhjetëra punime studimore për gjuhësinë dhe letërsinë shqipe. Veçojmë këtu, jo rastësisht, studimet krahasimtare të letërsisë shqipe dhe asaj bullgare, po marrim sa për ilustrim përqasjen që keni bërë në mes shkrimtarit shqiptar Migjeni dhe atij bullgar Hristo Smirnenski, a mund të përmendni elementët e përbashkëta letrare, që keni parë te këta dy autorë?

R.H.B.: Migjeni me Smirnenskin kanë poezi që trajtojnë motivin e varfërisë ekstreme në kohën kur jetojnë, që shpërfaqen me figura çuditërisht të afërta, vjershat ngjasojnë edhe nga ana tingullore dhe këtë e kanë vënë re vetë studentët gjatë leximit të poezive në përkthim. Migjeni është përkthyer në bullgarisht nga Marina Marinova, në një mënyrë shumë poetike dhe librit që ekzistonte vetëm në Bibliotekën Kombëtare i dhamë një jetë të re duke e vendosur në internet.

M.: Bashkë me studentët tuaj keni realizuar ekspedita universitare tanimë në fshatin e vetëm të banuar me shqiptarë, Mandrica. Si zhvillohet jeta në këtë fshat, sa është e ruajtur gjuha shqipe, sa është ndikuar gjuha shqipe nga gjuha bullgare dhe çfarë e karakterizon këtë fshat të banuar ende me shqiptarë nga fshatrat bullgare?

R.H.B.: Në Mandricë kemi shkuar disa herë me studentët. Fshatarët janë pak, 58 banorë gjithsej sipas statistikës, pa llogritur fëmijët e tyre që kanë dalë nga fshati. Njëri prej tyre, Ivajlo Petrov, ka themeluar Shoqatën e Rilindjes së Mandricës, ka investuar paratë e tij personale në ndërtimin e hotelit dhe në ringjalljen e disa zanateve si p.sh. pjekja e tullave karakteristike etnografike.

M.: Në listën e veprimtarisë suaj gjejmë të renditur pjesë nga vepra e më shumë se 20 autorëve shqiptarë që keni përkthyer në gjuhën bullgare. Sa vlerësohet letërsia shqipe në Bullgari në raport me letërsitë e vendeve të tjera ballkanike?

R.H.B.: Autorët e përkthyer janë mbi 50, për të cilët kemi punuar në projekte të përbashëta me studentët. Kryesorja është që letërsia shqipe të jetë e pranishme në internet në gjuhën bullgare dhe njerëzit e interesuar, por edhe specialistët të kenë mundësi për ta shfrytëzuar, pra të kenë akses. Web faqja funksionon nga viti 2004 dhe më gëzon fakti se shpesh e gjej të përdorur në punime të ndryshme.

M.: Si mendoni, a studiohet letërsia shqipe e përfshirë në kontekstin akademik ballkanik?

R.H.B.: Po, letërsia shqipe është lëndë më vete, por edhe në kuadrin e shkencës letrare krahasuese ballkanike. Universiteti ynë është ndër vatrat akademike, e cila me kalimin e viteve zhvilloi një kapacitet të pavarur shkencor në fushën e albanologjisë, ku ka patur vëmendje të shtuar edhe për letërsinë shqipe, për autorë dhe tekstet të ndryshme letrare. Kjo ka ndodhur ngadalë, me formimin e specialistëve të rinj, që u afirmuan edhe në fushën e tyre të preferuar të specializuar, më në thellësi të problematikave, edhe në shqipe.

M.: Duke qenë se kanë kaluar 20 vjet që kur punoni me studentë, a mund të na thoni cilat janë motivet më të shpeshta që i shtynë ata të studiojnë një gjuhë dhe letërsi, në këtë rast shqipen, jo shumë të njohur në Europë?

R.H.B.: Studentët tanë mësojnë në degën e Ballkanistikës dhe motivi i tyre është të mësojnë disa gjuhë ballkanike përnjëherë. Duket shumë joshëse për të rinjtë. Kur e kuptojnë në kurriz se 3 gjuhë janë shumë, thellohen në njërën prej tyre. Profilizimi i mëtejshëm nuk është institucional, por intuitiv, i bazuar në interesat e tyre dhe këtu gjejmë edhe shpresat tona që orientohen në fushën e shqipes më shumë sesa drejt gjuhëve të tjera.

M.: A mund të na tregoni për projektet tuaja aktuale në lidhje me gjuhën dhe letërsinë shqipe?

R.H.B.: Duhet të përgatitemi për 100 vjetorin e lindjes së shkrimtarit Thoma Kacori (1922-2008). Besoj të përgatisim së bashku një studim të thelluar për jetën dhe veprën e tij me ndihmën edhe të bashkëshortes Violeta Kacori.

Russana HRISTOVA BEJLERIi, në vitin 1986, mbaroi studimet në Kolegjin Anglez në Sofje, më1991 mbaroi studimet në Filologji shqipe në Universiteti Shtetëror të Shёn Peterburgut në Rusi, ndërsa studimet doktorale i mbaroi më 1995 nё Institutin e Gjuhёsisё dhe tё Letёrsisё nё Tiranё. Në vitin 2000 fillloi punën në Universitetin e Sofjes “Sh. Kl. Ohridski”si profesoreshë e gjuhёs dhe letёrsisё shqipe ku punon edhe sot. Nga viti 2013-2017, drejtoi Departamentin e Gjuhёsisё sё Pёrgjithshme në Universitet, ndërsa nga viti 1991-2000 punoi në Radion Bullgaria në emisionin nё gjuhёn shqipe. Përveç si ligjëruese, Hristova Bejleri është e njohur përmes punimeve (mbi 50 të tilla) të shumta shkencore në fushën e letërsisë dhe albanologjisë dhe librave letrarë: Letёrsia shqipe si pasqyrё e karakterit kombёtar Sofje 2009, Fjalori frazeologjik ballkanik (bashkёautore) Tiranё 1999, Albanian Identities (bashkёautore) Sofje, 2000. Po ashtu, ka përkthyer veprën e shumë autorëve shqiptarë në gjuhën bullgare, ka krijuar dhe mirëmban faqen e interneti pёr albanolgojinё nё Bullgari www.albanianbg.com.

Biseda është shkëputur nga libri i autores Mimoza Hasani Pllana, “Shtegtimi i shqipes në Europë”, botuar nga OLYMP, Prishtinë, 2019. / KultPlus.com

Mësimdhënia e gjuhës shqipe dhe qytetërimit shqiptar në qendrën e kulturës franceze, Parisin

Bisedë me Tomorr Plangarica, profesor i disiplinave gjuhësore dhe letrare në Institutin e Gjuhëve dhe Qytetërimeve të Lindjes (INALCO) në Paris.

Instituti i Gjuhëve dhe Qytetërimeve të Lindjes (INALCO) është një institucion me një traditë mëse dyqind e njëzet vjeçare në sistemin e arsimit të lartë në Francë, ku mësohen dhe jepen njohuri për më shumë se 100 gjuhë. Në këtë institucion edhe mësimdhënia e gjuhës shqipe dhe qytetërimit shqiptar ka përvijuar tashmë një përvojë gati njëqindvjeçare, duke mbajtur gjallë atë traditë që ishte përvijuar edhe më parë në Francë për njohjen e studimin e gjuhës shqipe, kulturës dhe historisë së këtij populli, në një cikël shkollimi në tri nivele: formim bazë trevjeçar (studime bazike), master dhe doktoratë… Por, le të kujtojmë kalimthi se Shqipëria, historia dhe kultura e saj, heronjtë dhe bëmat e tyre kanë qenë të pranishme edhe në penat e klasikëve francezë, për shembull, te Ronsari (Pierre de Ronsard) dhe Lamartini (Alphonse de Lamartine) apo në veprat e konsujve a udhëtarëve francezë të shekujve të kaluar (Tomorr Plangarica).

Bisedën e realizoi: Mimoza Hasani Pllana

Mimoza Hasani Pllana: I nderuar profesor Plangarica, ju jeni nga studiuesit e rrallë që keni kryer studimet doktorale në fushën e psikolinguistikës; gjithsesi ju keni ligjëruar edhe në disa fusha të gjuhësisë dhe letërsisë shqipe, nga fonetika, stilistika, analiza e tekstit deri te pragmatika e analiza e diskurseve. Sa janë në funksion të njëra-tjetrës të gjitha këto disiplina?

Tomorr Plangarica: Përgjithësisht angazhimi në një fushë a në fusha të caktuara studimi kushtëzohet nga ndikimi i një morie faktorësh, sa të natyrës subjektive, që kanë të bëjnë me parapëlqimet, interesimet e veçanta, joshjet dhe kureshtitë, po aq edhe të natyrës objektive, që kanë të bëjnë me nevojat e shfaqura në kontekste a lëminj të caktuar studimorë në një hapësirë a çast të caktuar. Unë i përkas atij brezi mësimdhënësish universitarë e studiuesish, që pati shansin t’u përkushtohet me më shumë lehtësi disa fushave të mendimit gjuhësor të cilat “prisnin”, prej kaq kohësh, trajtime të thelluara, por që në kushtet e para viteve 1990 në Shqipëri nuk ishte shumë e mundur të lëvroheshin, si pasojë e mungesës së kontaktit më të gjerë me literaturën e huaj, mungesës së njohjes sa duhet të përvojave perëndimore apo paragjykimeve të natyrës ideologjike a metodologjike. Ndryshimet e thella politike dhe shoqërore në vitet 1990 mundësuan t’i qasemi me më shumë zell dhe kompetencë edhe dukurive e problemeve që shqetësonin mendimin gjuhësor në të ashtuquajturën “gjuhësi e jashtme”, që parakuptonte shqyrtimin e dukurive gjuhësore përtej njësive të sistemit. Në fakt, joshja për shqyrtime më të thelluara në këto fusha studimi lind natyrshëm edhe ndërsa studiuesi kërkon t’i krijojë një bazë sa më të qëndrueshme teorike edhe vetë shqyrtimit të njësive të sistemit, ndërsa thellohet në shqyrtimin e përvetësimin e njohurive që përpunohen në hapësirën e gjuhësisë teorike dhe filozofisë së ligjërimit, shkollave e kahjeve teorike që priren t’i shqyrtojnë në mënyrë sistemore dukuritë gjuhësore, në rrafshin e regjistrave të ndryshëm ligjërimorë të shfaqjes së tyre, në sfera e nivele të ndryshme moshore të përdorimit të gjuhës etj. Kontakti me përvojat europiane, shumë më i mundshëm dhe më i lehtë pas vitit 1990, krijoi mundësinë që kjo problematikë të zinte vend shkallë-shkallë edhe në studimet tona: bëhet fjalë për përfshirje në një “gjuhësi të re”, pra për një hapësirë shqyrtimi ku objekti i studimit, metodologjitë, konceptet dhe terminologjia janë shfaqur e po përvijohen këto 3-4 dhjetëvjeçarët e fundit edhe në shkollat më në zë të gjuhësisë, në atë anglo-saksone, në atë latine (kryesisht në përvojat shqyrtuese franceze) dhe në atë gjermanike. Është fjala, pra, për atë gjuhësi që po njihet gjithnjë e më shumë si gjuhësi jo e sistemit, por si gjuhësi përtejfrazore, si gjuhësi që do të diferenconte llojet e diskursit në komunikim, një gjuhësi që do të kishte një përgjigje për vetjet a thënësit (énonciateur) në komunikim dhe mënyrën e adresimit të mesazheve, një gjuhësi që të shihte përtej dikotomisë “i shenjuar/shenjues”, që me dallimin edhe të referentit e procesit të referencës, të 68 shqyrtonte situatën e të thënit, që ta konsideronte kuptimin e mesazhit jo thjesht domethënie të bartur te fjala e fjalia, por të ndërtuar në procesin e të dëgjuarit/lexuarit në bashkëmarrëdhënie me bashkëfolësin a bashkëthënësin…, një gjuhësi, pra, e rendit të tretë (pas asaj të fjalës – Sosyri, dhe asaj të fjalisë – Çomski), që të sillte interpretime përtej domethënieve të atyre njësive.; e po ashtu, bëhet fjalë për disiplina, autonomia e të cilave vishet me një mantel të veçantë; madje flitet më së tepërmi për marrëdhënie ndërdisiplinore sesa për kufij ndarës, autonomi a përkatësi të dijeve në një hapësirë të caktuar; prej nga, më së shumti, në shkollën franceze flitet më shumë për shqyrtime në kuadër të shkencave të ligjërimit. Nga ana tjetër, realiteti përdorimor i shqipes në vitet ’90 të shekullit të kaluar po njihte zhvillime të dukshme, të cilat po parashtronin kërkesa të ngutshme për studimin e tyre.

Pjesë përbërëse e atij realiteti përdorimor të shqipes ishte edhe kompetenca gjuhësore e nxënësit e grupmoshave shkollore të caktuara. Për më tepër, reformimi i mësimdhënies së shqipes, që në sistemin arsimor në Shqipëri kishte filluar qysh në fund të viteve 1970, kërkonte tashmë mbështetje më të qëndrueshme teorike dhe analiza më të drejtpërdrejta të dukurive gjuhësore që shfaqeshin në ato grupmosha dhe interpretime të atyre dukurive nga këndvështrimet e teorive gjuhësore të përpunara kryesisht në fushën e psikolinguistikës, por edhe më gjerë nga disiplinat e ndryshme të shkencave të ligjërimit. Në këtë kuadër mund ta përfshij angazhimin tim fillestar në këtë fushë, në studimin e veçantive të formimit gjuhësor në grupmoshat shkollore. Është një punë të cilën jam munduar ta zgjeroj e shtrij në vitet e mëpastajme, duke qenë i 69 bindur se kompetencën gjuhësore të çdo individi shqipfolës s’mund ta drejtojmë në nivelin e duhur pa i kushtuar vëmendje të veçantë formimit gjuhësor në shkollë, formim që do të jetë më i plotë nëse i tërë procesi i arsimimit do të përfitojë edhe nga prurjet e sotme të shkencave të ligjërimit; kam parasysh këtu edhe zhvillimet në didaktikën e gjuhës e të letërsisë, të teorive të të lexuarit (atij letrar në veçanti), të semiotikës, pragmatikës, etj. , etj. Bëhen përpjekje jo të pakta sot në Shqipëri e Kosovë, por prurjet nuk janë sistemore, dija në këto fusha mbetet ende fragmentare. Por, duke qenë mësimdhënës në universitet, pranë departamentit të gjuhësisë të UE “A. Xhuvani”, periudha e ndyshimeve në Shqipëri na nxiti, na angazhoi dhe na vuri para detyrimit intelektual që në programet universitare të studimeve të gjuhës dhe letërsisë të përfshinim edhe njohuritë që mungonin, por që ishin të domosdoshme nga fusha e kësaj gjuhësie. Ndaj u angazhova në përgatitjen e ligjëratave në fushën e psikolinguistikës, filozofisë së ligjërimit, analizës së tekstit, analizës së diskursit, pragmatikës, krahas stilistikës, etj. , çka sillte dobi për studentët, por edhe për mua, sepse mundësonte thellim në dije, pa të cilat formimi i studiuesit do të ishte gjithsesi i gjymtë. Sigurisht që ishte një “endje” në një hapësirë tejet të gjerë, që mund të pengonte disi thellimin në një fushë më të ngushtë, por ishte e domosdoshme dhe e vlefshme. Vërej me kënaqësi që kahje të tillë ka pasur puna edhe e shumë kolegëve të mi në Shqipëri dhe në Kosovë dhe mund të pohoj që tashmë interesimi për problemet e studimit të ligjërimit janë të pranishme në tavolinat e studiuesve po aq sa edhe ato të sistemit të gjuhës shqipe, të dukurive të natyrës fonetike, morfologjike a sintaksore.

M.: Tani jeni profesor albanologjie në seksionin e gjuhës shqipe të Departamentit të Gjuhëve të Europës Juglindore në Institutin e Gjuhëve dhe Qytetërimeve të Lindjes (INALCO) në Paris, ku në mes gjuhëve të tjera, studiohet edhe gjuha shqipe. A mund të na shpjegoni më shumë për këtë institucion dhe si janë të strukturuara progamet nëpër nivele të ndryshme të arsimit të lartë atje?

T.P.: Interesimi për gjuhën shqipe, kulturën dhe artin shqiptar, trashëgiminë, traditën dhe bashkëkohësinë janë pjesë e interesimeve shkencore të studiuesve francezë në universitete e departamente të ndryshme, në institucione universitare në qytete të ndryshme të Francës. Por nëse prurjet në këtë fushë janë përgjithësisht produkte të punës individuale shkencore të studiuesve a profesorëve të caktuar, INALCOja është i vetmi institucion në të cilin në mënyrë të organizuar jepet mësim në fushën e albanologjisë, jepen njohuri për gjuhën dhe qytetërimin shqiptar në një cikël shkollimi në tri nivele: formim bazë trevjeçar (licence), master dhe doktoratë. Në fakt INALCO-ja është një institucion me një traditë mëse dyqind e njëzetvjeçare në sistemin e arsimit të lartë në Francë, ku mësohen dhe jepen njohuri për më shumë se 100 gjuhë dhe kontekstet kulturore, letrare e qytetëruese në të cilat ato gjuhë janë zhvilluar; krahas mësimdhënies së këtyre gjuhëve bëhen njëherazi kërkime shkencore mbi gjuhët e Europës Qendrore e Lindore, të Afrikës, të Lindjes së Mesme, të Azisë, të Oqeanisë dhe popullsive vendëse të Amerikës përmes disiplinave të tilla si gjeografia, historia, antropologjia, shkencat politike, ekonomike e sociale, të mbështetura nga ekipe profesorësh të këtij institucioni ose në bashkëpunim me qendrat a institutet kërkimore shkencore. Në këtë institucion edhe mësimdhënia e gjuhës shqipe dhe qytetërimit shqiptar ka përvijuar tashmë një përvojë gati njëqindvjeçare, duke mbajtur gjallë atë traditë që ishte përvijuar edhe më parë në Francë për njohjen e studimin e gjuhës shqipe, kulturës dhe historisë së këtij populli; për më tepër, përmes një profesorati cilësor që u angazhua në studime në fushën e albanologjisë dhe dha produkte konkrete. Në botime të ndryshme të këtij institucioni, në revistat e tij shkencore dhe botime të tjera janë të pranishme këto kontribute. Një vështrim përmbledhës është bërë edhe në botimin e bërë me rastin e 200-vjetorit të këtij institucioni (1995). Le të kujtojmë kalimthi se Shqipëria, historia dhe kultura e saj, heronjtë dhe bëmat e tyre kanë qenë të pranishme edhe në penat e klasikëve francezë, për shembull, te Ronsari (Pierre de Ronsard) dhe Lamartini (Alphonse de Lamartine) apo në veprat e konsujve a udhëtarëve francezë të shekujve të kaluar. Në emrat më të njohur të kësaj trashëgimie, në suazën e kontributeve të studiuesve francezë për albanologjinë, spikatin emra të shquar si Lui Lysiën Bonoparti (Louis-Lucien Bonaparte), Ogyst Dozoni (Auguste Dozon), Lui Benlëvi (Louis Benloeë), Lui Pod’horski (Louis Podhorszky), Mario Roku (Mario Roques), Gabriel Anceu (Gabriel Ancey), Robert d’Anzhëli (Robert d’Angely), Hanri Buasëni (Henri Boissin), Kristian Gyti (Christian Gut), Zhorzhë Dretasi (Georges Drettas), Kristianë Montekoja (Christiane Montecot), Odilë Danieli (Odile Daniel), Zhan-Lui Dysheja (Jean-Louis Duchet), Odetë Marké (Odette Marquet)etj. Për një rastësi të lumtur, por jo vetëm për rastësi, mes tyre ka figura të rëndësishme me prurje të konsiderueshme edhe për kulturën dhe studimet europiane. Gjithsesi, në mjedisin francez Mario Roku konsiderohet si pionier i kërkimeve gjuhësore franceze të albanologjisë, kontribute të dhëna në kuadër të interesimeve që nxiteshin në lidhje me shqipen në Shkollën e Gjuhëve të Lindjes, sot INALCO. Romanist në zë, ishte ai që filloi mësimdhënien e shqipes në këtë institucion qysh më 1927-ën dhe që botoi po ashtu në një koleksion të Bibliothèque de l’Ecole dy vepra mbi tekstet e vjetra shqipe: Fjalori shqip i 1635-ës i Frang Bardhit, me një hyrje dhe tregues, në vitin 1932 dhe Kërkime mbi tekstet e vjetra shqipe, më 1934-ën. Pas tij mësimdhënia e shqipes dhe qytetërimit shqiptar pati të tjera personalitete me kontribute edhe në fushën e albanologjisë, si H. Buaswnin, K. Gytin, O. Danielin etj. H. Buaswni(ww), specialist i gjuhëve sllave, e dha mësim shqipen në këtë institucion për gati 25 vjet dhe hartoi gjithashtu edhe një “Gramatikë të gjuhës shqipe”, shumë artikuj gjuhësorë dhe përktheu edhe shumë krijime të epikës shqiptare. K. Gyti, student dhe më tej vijues i punës së Buasënit, drejtues për disa vjet edhe i Departamentit të Gjuhëve të Europës Juglindore përveç mësimdhënies u angazhua në mënyrë intensive në studimin e kulturës dhe historisë së Shqipërisë, botoi studime me natyrë historike, kulturore e gjuhësore, përktheu në frëngjisht vepra të autorëve shqiptarë nga Shqipëria e Kosova, botoi një monografi për Pashko Vasën dhe përktheu në frëngjisht edhe Kanunin e L. Dukagjinit, që nga specialistët konsiderohet ndër përkthimet më të mira të këtij kodi zakonor. Po ashtu edhe Odile Daniel, pas një periudhe të gjatë të mësimdhënies së shqipes dhe drejtimit të Departamentit të Gjuhëve të Europës Juglindore, kontribuoi njëherazi në fushën e albanologjisë me studime për kulturën shqiptare, gjuhën shqipe dhe dialektet e saj dhe përktheu në frëngjisht shkrimtarë shqiptarë, mes të cilëve edhe veprën e at Zef Pllumit Rrno për me tregue. Duhet theksuar që pjesë e ekipit mësimdhënës të shqipes në këtë institucion kanë qenë në vijimësi edhe profesorë shqiptarë; deri në vitet 1970, profesorë shqiptarë që gjendeshin në Francë, si Petraq Pepoja, Nuçi Kota, Milto Noçka; dhe më tej gjuhëtarë në zë, të dërguar nga Instituti i Gjuhësisë në Tiranë, si R. Përnaska, Menella Totoni, Enver Hysa, Bahri Beci, etj. , apo njohës e studiues shumëprofilësh të letërsisë e kulturës shqiptare, si Mihal Hanxhari, Aurel Plasari, Ardian Marashi etj. Duhet theksuar gjithashtu që mjedisi në këtë institucion, jeta kërkimore-shkencore dhe njohja më e thelluar e zhvillimeve të gjuhësisë në Francë ka mundësuar edhe një ndikim të tërthortë në albanologji përmes veprës së këtyre personaliteteve, duke sjellë interpretime të dukurive të shqipes edhe mbi baza teorike të mendimit të përvijuar tashmë në Francë.

M.: Sa janë të interesuar studentët e huaj për të ndjekur studimet e albanologjisë në këtë institucion?

T.P.: Aktualisht mësimdhënia e gjuhës shqipe dhe e qytetërimit shqiptar në këtë institucion bëhet në të tria ciklet e shkollimit universitar, me diplomime në formimin bazë trevjeçar (licence), master dhe doktoratë. Epoka në të cilën jetojmë, ndërkaq ka krijuar një status, disi më të ndryshëm në lidhje me përkatësinë e studentëve. Tashmë, me bashkëpunimet mes institucioneve nga vende të ndryshme, lëvizja e studentëve përmes programeve universitare, kurset e mësimdhënies me studentë francezë vijnë e zgjerohen edhe me studentë të ardhur nga vende të tjera; për shembull, në vite të ndryshme pjesë e këtyre kurseve ka qenë edhe pjesëmarrja e studentëve nga vende të tjera, për shembull, nga Polonia, Finlanda, Çekia; madje edhe studentë nga Australia dhe Kina.

M.: Po shqiparët?

T.P.: Vërehet sërish një veçanti që lidhet me epokën në të cilën jetojmë. Nëse më parë, kur njohja e gjuhës shqipe dhe qytetërimit shqiptar përthithte interesime intelektuale të francezëve për t’iu përkushtuar fushave të tilla si ajo e kulturologjisë, diplomacisë e sidomos të përkthimit, dhe njohjes së kësaj gjuhe për nevoja të shtetit francez dhe institucioneve të tij, tani këto nevoja mund t’i përmbushë edhe një brez i ri studentësh francezë, me origjinë shqiptare (nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut a Mali i Zi), të lindur ose të rritur në Francë, të cilët nisin e i përkushtohen jo thjesht mësimit të gjuhës, por sidomos njohjes së thelluar të saj dhe kulturës shqiptare, për të konkuruar më tej në tregun francez të punës. Ndaj tani, pjesë e studentëve, janë edhe këta të rinj. Presim tashmë, që përkthimet në frëngjisht të shkrimtarëve apo studiuesve shqiptarë të jenë edhe me nënshkrimin e këtij brezi.

M.: Studiues e shkrimtarë të njohur shqiptarë janë të lidhur me kulturën letrare franceze, nëpërmjet studimeve apo krijimtarisë letrare që zhvilluan në këtë qendër të kulturës dhe civilizimit europian e botëror, po lexuesi francez sa mendoni se e njeh letërsinë shqipe?

T.P.: Ka gjithnjë një publik të interesuar për letërsinë dhe kulturën e një vendi, qoftë edhe ky një vend i vogël apo me gjuhë të veçantë. Për më tepër, në kohën e sotme, kur qarkullimi i vlerave kulturore, mundësohet nga një teknologji tejet e efektshme dhe forma organizimi më intensive (panairet e librit, konferencat, informacionet përmes masmedias etj.) edhe letërsia e kultura shqiptare në Francë ka të interesuarit e vet. Por në mjedisin francez kemi edhe një shans të madh: hapësirën e gjerë të ndriçuar në lidhje me këtë letërsi, histori e kulturë nga I. Kadareja, hapësirë që lehtëson gjithsesi të vihen në dukje dhe të përthithet interesim edhe për vlerat e tjera të krijuara nga shkrimtarët shqiptarë, që po ashtu janë përkthyer e vijojnë të përkthehen në frëngjisht. Për më tepër, qendër e njohjes së këtyre vlerave tashmë nuk është vetëm Parisi, por edhe qytete të tjera të Francës ku jetojnë e kryejnë veprimtarinë kërkimore jo vetëm studiues e krijues francezë, por edhe studiues e krijues shqiptarë, si Strasburgu, Lila, Puatjeja, Lioni, Marseja etj. (dikush më i informuar se unë mund të shtojë me siguri edhe qytete të tjera, madje edhe më gjerë, në vendet e tjera frëngjishtfolëse, si Belgjika a Zvicra).

M.: Amund të na thoni cilët autorë shqiptarë janë më të kërkuar dhe cilët mund të gjenden në raftet e librarive franceze me veprat e tyre të përkthyera në frëngjisht?

T.P.: Duke iu shmangur listimit të emrave të shumtë të shkrimtarëve shqiptarë që janë tashmë në frëngjisht, për të mos bartur pengun e mospërmendjes së ndonjë autori, mund të pohoj se shkrimtarët më në zë shqiptarë nga Shqipëria dhe Kosova janë tashmë në raftet e librarive a bibliotekave në frëngjisht. Pothuaj çdo vit bëhen përurime të veprave të autorëve shqiptarë bashkëkohës a të traditës në frëngjisht. Në bibliotekën e INALCO-së është i pasuruar fondi i librit me vepra të autorëve shqiptarë në gjuhën frënge jo vetëm i veprave letrare, por edhe i fushave të tjera të shkencave shoqërore, sidomos të veprave me natyrë gjuhësore, letrare, historike, antropologjike, kulturore etj. Por në këto raste asnjëherë arritja nuk mund tëquhet e mjaftueshme.

M.: Gjuha shqipe, në mesin e pak miqve të saj, ka të renditur edhe albanologë të shquar francezë, si Christian Gut, që nuk jeton më mes nesh, apo Odette Marquet, e cila ende kontribuon për promovimin dhe njohjen e vlerave të letërsisë shqipe. Ch. Gut, gjatë jetës së tij, pa reshtur, promovoi letërsinë shqiptare për lexuesin francez, nëpërmjet studimeve, përkthimeve të veprës së shkrimtarëve modernë si dhe punës si profesor në INALCO dhe Sorbonë. Ndërsa, albanologia O. Marquet, kthehet te letërsia filobiblike duke nxjerrë një vepër të re për autorin dhe atdhetarin e madh shqiptar, Pjetër Bogdani. A mund të na thoni sa ishin dhe sa janë të zhvilluara bashkëpunimet tuaja me albanologët e njohur francezë, përfshirë edhe dy emrat e njohur që përmendëm?

T.P.: Është gjithnjë relativ përcaktimi i përllogaritjes së miqve ndaj një gjuhe a kulture të caktuar. E rëndësishme është që gjuha shqipe dhe kultura shqiptare është e pranishme në interesimet shkencore e kulturore të studiuesve francezë. Unë kam pasur rastin të vëzhgoj nga fare pranë pasionin dhe dashurinë me të cilën Kristian Gyti përkthente Kanunin e Lekë Dukagjinit dhe hartonte monografinë për Pashko Vasën. Kam ndjekur ligjëratat e tij në Ecole des Hautes Etudes dhe kam parë se si integrohej natyrshëm një vlerë kulturore e kodit zakonor shqiptar në mjedisin francez e më gjerë. Kam mbetur i mrekulluar nga përkujdesja, dashuria dhe kureshtja e pandalshme e Kristian Montekosë për të njohur ndërkohë vlerat që përftoheshin në Shqipëri, sidomos interesimi që tregonte ndaj shkrimtarëve bashkëkohës shqiptarë dhe përkushtimi i saj për t’i sjellë ata në frëngjisht. Një shpirt që iu përkushtua pa rezerva kulturës e letërsisë shqiptare dhe që e pati të pranishme në interesimet e saj deri në vdekje. Po ashtu kam parë nga afër entusiazmin e përkthyeses dhe profesoreshës Odilë Daniel ndaj vlerave e mesazheve të gjithëkohshme që përçon vepra e at Zef Pllumit. E vlertë po ashtu mbetet edhe puna e motrës Odetë Marké për Bogdanin, por edhe kontributet e tjera të saj për kulturën arbëreshe apo në fushën e përkthimit. Pasionet e mëdha ndaj kulturës nxiten nga universe kulturore që përftohen edhe në gjuhë që kanë shtrirje a përdorues jo të shumtë në numër. Gjuha shqipe ka provuar që e meriton respektin dhe miqësinë, që sa më shumë bëhet e njohur përmes këtyre produkteve, aq më shumë zgjeron edhe rrethin e miqësive.

M.: Si e vlerësoni komunikimin ndërkluturor dhe ndërdisiplinor në mes qendrave shqiptare të mësimdhënies në vende të ndryshme europiane?

T.P.: Qendra të mësimdhënies së shqipes ekzistojnë në vende të ndryshme të Europës, por edhe përtej saj, deri në Kinë apo SHBA. Është koha të vendosen bashkëpunime të drejtpërdrejta mes tyre, për të disiplinuar energjitë e shpenzuara në funksion të studimeve e po kaq për të mundësuar qasje edhe më komplekse dhe të thelluara në shqyrtimet e profileve të ndryshme të albanologjisë.

M.: Ndër lexuesit shqiptarë, Franca kujtohet edhe si vendi që vlerësoi lart krijimtarinë letrare të shkrimtarit më të njohur shqiptar të të gjitha kohërave, Ismail Kadare. Sipas perspektivës suaj, sa është e vështirë që një i huaj të arrijë majat e vlerësimit nga lexuesi, botuesi dhe kritika letrare franceze?

T.P.: Shembulli i Kadaresë është tejet domethënës për të kuptuar se vlerat e përftuara i tejkalojnë kufijtë e ngushtë të një vendi a të një hapësire, të një gjuhe a kulture të një vendi sado i vogël qoftë ai. Angazhimi i studiuesve të ndryshëm francezë për shqyrtimin e veprës së Kadaresë nuk resht; temat studimore, doktoratat, monografitë për aspekte të ndryshme të krijimtarisë së tij apo vështrime për ta vendosur atë në piedestalin e shkrimtarëve më të mëdhenj bashkëkohës në Europë e më gjerë janë të shumta. Para disa vjetësh, nga dy qendra të rëndësishme studimore të universiteteve në Francës u organizua një konferencë shkencore me pjesëmarrje të mbi 50 studiuesve nga universitete të ndryshme të botës, jo vetëm në Europë, por edhe me studiues nga SHBA-të dhe Australia, në të cilën u analizua pikërisht ky status i merituar që Kadareja ka përvijuar tashmë në letërsinë bashkëkohore, aktet e së cilës u botuan në vitin 2011 nën titullin Lectures d’Ismail Kadaré nga profesoret e studiueset e letërsisë V. Gely dhe A. Eissen. Herë pas here vetë Kadareja është i pranishëm me intervista në shtypin francez a në stacione të ndryshme televizive franceze; për më tepër, vepra e tij është e rekomanduar në programet e shkollave të mesme franceze, ndër shkrimtarët e studiuar në atë cikël studimi; veçse para disa muajsh, një tjetër monografi prej qindra faqesh u botua nga J. P. Shampseja (Jean-Paul Champseix), një studiues i mirinformuar që mes të tjerëve i ka kushtuar vite të shumta pune studimit të veprës së Kadaresë. Dhe kur vlerat e përftuara nga një shkrimtar i vendit tënd fitojnë këtë përmasë, nuk ndien thjesht krenari e 79 kënaqësi, por ato bëhen nxitëse për ridimensionim të përpjekjeve për njohjen dhe propagandimin e letërsisë dhe kulturës shqiptare në përmasa më të gjera të saj. Ndaj theksova pak më parë që e kemi tashmë një hapësirë të ndriçuar qartë në kontekstin e kulturës franceze, në të cilën autorë të tjerë sjellin kontribute për t’i zgjeruar përmasat.

M.: A mund të na thoni se çfarë jeni duke punuar momentalisht në fushën e albanologjisë dhe shkencave të ligjërimit?

T.P.: Dy studime kam tashmë në proces pune: Njëri,që rreket të trajtojë një problematikë, që do ta përmblidhja në këtë mënyrë: Analiza diskursive e tekstit si sfidë teorike dhe mundësi për interpretim e ri-ndërtim më të efektshëm të mesazheve tekstore/diskursive. Është një kahje studimi ku ngërthehen një mori treguesish dhe një problematikë e natyrës teorike tejet e pranishme sot në mendimin gjuhësor europian e më gjerë, ku duhet të integrohen natyrshëm shqyrtimet e tipave të ndryshëm të teksteve në gjuhën shqipe. Në përvojat tona studimore ende nuk janë bërë paraqitje të disiplinuara dijesh të kësaj problematike, e aq më pak sinteza e përgjithësime njohurish. Është një punë që kërkon gjithsesi përkujdesje të veçantë për të bërë përqokjet e duhura e sa më funksionale në konteksin e një pasurie të konsiderueshme teorish të ndryshme tejet të suksesshme e në modë në ditët tona, me nisma në teoritë e ndryshme semantike (të frazës a të tekstit) e deri në ato pragmatike (të tekstit e diskursit); e përtej tyre, në fushën e filozofisë, psikologjisë, sociologjisë, antropologjisë, inteligjencës artificiale etj.. 80 Sigurisht që orientimi në një hapësirë të tillë, tejet të gjerë, parakupton shtrimin dhe trajtimin, më së pari, të problematikës që do të lidhet me teorinë e tekstit, gjuhësinë tekstore, teorinë e diskursit, e po ashtu edhe me analizën tekstore e atë diskursive. Në këtë rast, ndërdisiplinariteti nuk do të jetë një prirje spontane për të zgjeruar kufijtë e hapësirës së shqyrtimit, por do të jetë parakusht detyrues metodologjik për vështrime e interpretime të suksesshme. Pjesën më të rëndësishme dhe më angazhuese të kërkimit, do ta përbëjnë analizat e drejtpërdrejta të teksteve a diskurseve në gjuhën shqipe, analiza që do të synojnë jo thjesht përvijimin e modeleve analizuese në këtë fushë, por sidomos nxjerrjen në pah të dukurive të ndryshme të natyrës tekstore e diskursive që shfaqin e bartin veçanti në gjuhën shqipe (kohësia, aspektualiteti, situata thënësore, etj.etj.). Studimi i dytë ka të bëjë me një synim më të hershëm për të përvijuar një historik të kontributeve të

INALCO-së në albanologji, për vlerat që përmenda më lart në kuadër të kësaj interviste, që mund ta përmbledhim në këtë mënyrë: Mësimdhënia e shqipes për të huajt në INALCO, Paris – përvojë e traditë e vyer. Duke menduar se institucionet e mësimdhënies së shqipes si gjuhë e huaj jashtë Shqipërisë janë pjesë e historisë së studimit, kultivimit e mësimit të shqipes në tërësi, dhe produktet studimore në ato institucione janë kontribute edhe për albanologjinë, e konsideroj të rëndësishëm studimin e përvojës së grumbulluar në ato vatra të studimit e mësimdhënies së shqipes, si dhe bashkëpunimin me studiuesit e interesuar të atyre institucioneve për të përvijuar jo thjesht një histori përvoje, por edhe vendin e mësimdhënies së shqipes mes gjuhëve të tjera që po ashtu mësohen atje si gjuhë e huaj. Për më tepër, ky interesim na duket edhe më i motivueshëm kur bëhet fjalë për shqipen në institucione me përvojë mbi dyqindvjeçare në mësimdhënien e studimin e gjuhëve të huaja, siç është Instituti i Gjuhëve e Qytetërimeve Lindore (INALCO) në Paris, ku edhe mësimdhënia e studimi i shqipes ka një përvojë gati njëqindvjeçare. Puna në vijimësi për hartimin e këtyre dy studimeve shkon paralelisht edhe me angazhimet e tjera shkencore që nxiten nga përditshmëria dhe detyrimet e tjera të një mësimdhënësi dhe studiuesi.

Tomorr Plangarica, është mësimdhënës për një kohë të gjatë i disiplinave gjuhësore, si Fonetika e gjuhës shqipe, Stilistika, Pragmatika, Psikolinguistika, Gjuhësia e tekstit, Analiza e tekstit, Analiza e diskursit etj. Nga viti 2003, vit në të cilin ai filloi mësimdhënien si lektor pranë Institutit Kombëtar të Gjuhëve dhe Qytetërimeve të Lindjes (INALCO) në Paris, ai ka ndarë kohën mes mësimdhënies dhe kërkimit shkencor në Paris, duke e konsideruar përvojën në atë institucion si mundësi për të njohur më nga afër një përvojë e mendim shkencor që në fushën e shkencave të ligjërimit qëndron gjithnjë në kuotat më të larta të zhvillimit të mendimit gjuhësor europian e më gjerë, dhe vijimit të bashkëpunimit e mësimdhënies universitare në Shqipëri. Nga viti 2017, ndërsa vijon mësimdhënien si profesor i jashtëm (chargé de cours) pranë INALCO-së dhe punon për realizimin e dy projekteve në fushën e shkencave të ligjërimit. Ai është angazhuar me punë në Departamentin e Leksikologjisë, Terminologjisë e Gjuhësisë së zbatuar të Institutit të Gjuhësisë e të Letërsisë të Akademisë së Studimeve Albanologjike në Tiranë.

Intervista është shkëputur nga libri i autores Mimoza Hasani Pllana, “Shtegtimi i shqipes në Europë”, botuar nga OLYMP me përkrahje të Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit. / KultPlus.com

Letërsia shqipe në gjuhën malazeze

Bisedë me Jovan Nikolaidis, shkrimtarin, përkthyesin dhe botuesin malazez (ballkanas), të lindur në Ulqin të Malit të Zi

Bisedoi: Mimoza Hasani Pllana

Mimoza Hasani Pllana: I nderuar z. Nikolaidis,  keni lindur në një qytet të bukur mediteran, në Ulqin, të banuar me shumicë shqiptare dhe të vizituar shumë nga shqiptarët gjithashtu. A mund të jetë kjo arsyeja që mësuat shqipen dhe vazhduat të mos e harroni këtë gjuhë, jo vetëm për komunikim por edhe për zhvillim kulturor?

Jovan Nikolaidis : E nderuar Mimoza! Po, jam lindur pranë bregdetit, kam shtëpinë tek ullishtet, jam i rrethuar me fqinjë shqiptarë dhe kjo është një prej rrethanave të lumtura në jetën time. Tani, në moshë të shtyer, e falënderoj Zotin që e kam kaluar jetën me njerëz të mirë dhe të qetë. Gjuhën shqipe nuk e kam mësuar për shkak të turizmit, më së paku për shkak të turizmit. Gjuha shqipe, krahas gjuhës malazeze në të cilën shkruaj, ka qenë dhe mbetet gjuhë edhe e familjes sime. I jam mirënjohëse nënës malazeze sepse ka insistuar, që përvec gjuhës amëtare, më duhet ta mësoj edhe gjuhën e fqinjve dhe të miqve. Le të jetë e bekuar nëna ime e meçme dhe bujare!

Gjuha shqipe është e bukur, melodike dhe me shumë mundësi që ta plotësojë dhe fuqizojë misionin. Ajo është gjuhë e shpirtit dhe proverbave. Me të edhe melodia rrjedh pa ndalë, fjalët dhe tonet janë në përputhje. Kjo gjuhë më ka ndihmuar ta njohë Shqipërinë, vend të cilin e kam vizituar shpeshëherë, vend të cilin e dua, me njerëzit e së cilës ndajë fryte të shëndetshme të miqësisë së sinqertë. Shqiptarët e duan bisedën dhe këngën!

Mimoza Hasani Pllana: Duke qenë se jeni djalë e nip i një familje të përbërë nga kombësi e kultura të ndryshme ballkanike, se jetoni në Ulqin, keni jetuar disa vite në Saravejë dhe jeni botues i njohur në vendet sllave, a mund të bisedojmë me ju për njohjen e letërsisë shqipe në kontekstin ballkanik, në veçanti nga lexuesi malazez, boshnjak, serb dhe maqedonas, sa është e njohur letërsia shqipe nga këto vende ballkanike?

Jovan Nikolaidis: Po, në gjakun tim janë të ndërthurura gjene malazeze, greke, shqiptare dhe vllehe. E falënderoj Zotin që nuk jam i përbërë vetëm prej njërit! Ballkani e ka paguar dhe vazhdon ta paguajë shtrenjtë garën e të qenurit autokton dhe autentik, Ballkani lëngon nga sëmundja e rëndë fisnore e egoizmit, gjithë kjo e rëndon të ardhmen e tij. Ballkanasit duhet ta dinë se kush janë dhe nga janë, është e rëndësishme të dihet prejardhja. Por, për mua gjithmonë më e rëndësishme ka qenë të jem Ballkanas sesa vetëm shqiptar apo malazez. Gënjejnë ata që thonë se në Ballkan ekzistojnë popuj me gjenezë të pastër etnike. Nga pellazgët e deri tek popujt e sotshëm të Balkanit kanë kaluar shtrëngata të panumërta, janë krijuar labirinte etnike, është budallallëk të thuhet se je i pastër – atëherë do të jesh më i papastërti. Çfarëdo insistimi në atë qëndrim fuqizon nacizmin dhe fashizmin. Shovinizmi është sëmundje e rëndë. Nuk i duhet Ballkanit një rrezik i tillë. Ruaj tënden, por mos e vendos aty ku nuk e ka vendin, kështu bëjnë ideologët rrugeçër. Më e bukur është dhe ka aromë më të këndshme tufa me lule të ndryshme, sesa me vetëm një lule. Në kopshtin e quajtur Ballkan rriten lule të llojllojshme, por edhe Zoti e pëlqen një përzierje të tillë. Kjo është ajo që do të insistojë deri në fund të jetës. Të pres që ballkanasit të pajtohen, bashkohen dhe si të tillë ta kthejnë drejtë Europës fytyrën e vet të bukur dhe të shëndoshë. Kush mendon ndryshe ndjell katastrofë dhe shkatërrim. Në Sarajevë kam mbajtur këtë qëndrim: të jem i ndryshëm por i njëjtë – njëlloj mysliman, katolik dhe i krishterë. Më së shumti Qytetar. Është e mundur që të pritet paqja dhe të gjinden vlera në jetesën e përbashkët. Për këtë arsye më vjen keq që popujtë sllavë të Ballkanit pak i njohin zakonet e shqiptarëve. Duhet ti njohin, në diversitetin e tyre ka vend për secilin njeri.

Mimoza Hasani Pllana: Sa lexohet dhe pranohet letërsia shqipe nga kritika letrare dhe lexuesit sllavofolës?

Jovan Nikolaidis: Pak, për keqardhje pak! Në librin tim “Shqiptarët dhe unë” (lexojeni kapitullin e katërt “Mbrëmje në Petrelë”) në një mbrëmje mistike kur isha në shoqëri të vëllezërve për nga idetë, shumë qartë e kam vënë theksin në këtë mangësi. Është shumë keq të mos njihet fqiu. Nëse nuk e don fqiun, nuk do ta duash as vëllaun, sepse fqiu është përkrah jush për t’ua shtrirë dorën ndërsa vëllau nganjëherë mund të jetë më larg. Babai im thoshte: “Zot, më jep fqiun, më largo nga kushërinjtë. Fqiu nuk i peshon gjërat në kandar, kushëriu gjithcka peshon në kandar”. Unë jam rritur dhe jetoj i rrethuar me shqiptarë, asnjëherë nuk më ka rastis të humbas nga fqinjësia me ta. 

Mimoza Hasani Pllana: Sipas mendimit tuaj, a është e vështirë të përkthehet letërsia shqipe në gjuhët sllave?

Jovan Nikolaidis :Është e vështirë që të përkthehet autori shqiptar. Gjuha shqipe është e bukur, por në të njëjtën kohë komplekse. Tani, kur jam në një moshë që nuk premton shumë, vetëm tani shoh sesa kohë më tepër më duhet që ta mësoj gjuhën e fqiut tim. Megjithatë, nuk ndalem. Mësoj. Në veçanti e kanë vështirë ta mësojnë popujt sllav. Paragjykime dhe keqkuptime. Gjuha shqipe ka ndërtim linguistik ndryshe nga gjuhët sllave – është e kundërt me to. Por, kjo nuk është arsyeja pse të gjithë në Ballkan nuk e njohim njëri tjetrin. Ndërsa, kjo arrihet më së miri përmes gjuhës dhe shkëmbimit kulturor.

Mimoza Hasani Pllana: Ballkani, njihet si një vatër e Evropës që gjithmonë qëndron e nxehtë, e gatshme për t`u ndezuar, sipas mendimit tuaj,  Ballkani, a është “vullkanik”, apo ofron mundësi jetesë në paqe dhe tolerancë ndërkulturore?

Jovan Nikolaidis :Nuk është Ballkani vatër e gatshme për tu ndezur. Nëse është ashtu siç thuani, atëherë fajin për këtë e ka Europa më shumë sesa vetë Ballkanasit. Europa është shpesh e ashpër, e pasinqertë dhe arrogante. Por ajo e din shumë mirë që ne jemi e ardhmja e saj. Ballkani është shpresa e Europës. Gjithmonë na kanë vështruar si njerëz jomikpritës, neve na mveshet përkufizimi mitologjik për banorë të errët dhe barbar, njerëz të cilët sillen me bagazh (kufera), presin drunjë, pastrojnë mutëra europian. Dhe heshtin, të hedhur nëpër geto të Europës, duke ëndërruar vendlindjen e largët dhe familjen e varfër në kodrat malore. Mendimi i Europës për ne është një gënjeshtër e vjetër shumëshekullore. Pozicioni i Ballkanit nuk është më fatlumi: është në udhëkryq ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit. Dhe gjithmonë i ka shërbyer edhe njërit edhe tjetrit për ti realizuar planet e tyre ekspansioniste, për ti shëruar frustrimet e tyre imperiale. Nuk ekziston në planet kolonizator më i madh se Europa! Për këtë arsye Ballkani i reziston okupimit. Ne dëshirojmë të jemi në Europë, ne jemi europian, por jo më si shërbëtor, por si partnerë të mirë. Për paqe dhe tolerancë, për vlera të përbashkëta njerëzore. Ballkani nuk do të skllavërohet më. Fatkeqësisht, Ballkani më së shumti është skllav i vetvetes, ne grindemi me njëri tjetrin. Në secilën grindje më së shumti ka budallallëk. Për këtë insistoj në misionin tim privat për tolerancë, bashkëjetësë dhe afërsi. Detyra ime intelektuale është e vogël, por numri i atyre që mendojnë si unë është duke u rritur, duke u forcuar. Ndaluni njerëz! Qetësojeni zemrën, qetësojini nervat! Aq të ngjashëm jemi saqë për këtë arsye edhe grindemi me njëri tjetrin. Ta shiqojmë njëri-tjetrin përballë, pas shpinës nuk mund ta shikojmë sesa të ngjashëm jemi. 

M.:Kontrastet e jetës ballkanike janë motivet kyqe të krjimtarisë tuaj letrare, poezisë dhe prozës, pastaj keni mendime interesante edhe për simbolet kombëtare të popujve ballkanik, a mund të na thoni cilat janë kontrastet dhe simbolet e mëdha të këtij regjioni multikulturor dhe fetar të cilat kanë mundur të jenë motivet e veprës tuaj letrare?

J.N.:Pyetja është e vështirë, nuk mund të ipet përgjigja me disa fjalë. Por, unë do të përgjigjem me lehtësi në këtë pyetje….

Analizojeni sesi sot Mali i Zi është duke udhëhequr politikën e saj të të brendshme dhe të jashtme dhe do ta gjeni receptin për tërë Ballkanin. Shiqojeni sesa mirë bashkëpunojnë Kosova, Mali i Zi dhe Shqipëria dhe gjithçka do ta keni të qartë. Për atë shkruaj unë: për miqësinë ndërmjet popujve në Ballkan, për ngjashmëritë të cilat i  kemi shumë, por edhe për dallimet të cilat mund t’i tejkalojmë. Për bukurinë e njerëzve tanë, për virtytet e fshehura, mundësitë e mëdha të këtij territori, arritjen madhështore të Ballkanit në hartën e botës së civilizuar. Për shpresën që njëherë të ndalemi në në një stacion më të mirë të njerëzimit.

M.:Në këtë qendër kulturash të përziera, shqiptarët jetojnë në katër shtete, ku kanë qendrat më të mëdha kulturore (Shqipëri, Kosovë, Maqedoni e Veriut dhe Mal i Zi). Si mendoni, cilët janë autorët me përfaqësues të shqiptarëve në hapësirën ballkanike, por edhe evropiane?

J.N.:Nuk e njoh mjaftueshëm kulturën tuaj në mënyrë që të japë mendim. Por e di që gjithmonë keni pasur ndjesi për të bukurën: në tregime, muzikë, lojë dhe aktrim. Gjatë përkthimit të librit të së nderuarës Edi Shukriu kam vërejtur sesa i madh është kontributi i femrës suaj për kulturën e Ballkanit. Me çfarë respekti shenjtëror shqiptarët i duan nënat, motrat dhe bashkëshortet e tyre. Populli i cili i vlerëson femrat, ka ndjeshmëri të fuqishme për të bukurën…

Njoh shumë mirë veprën letrare të Ismail Kadaresë. Ai është një shkrimtar i shkëlqyeshëm. Por – ai nuk është shkrimtari më i madh ndër shqiptarë. Ka më të mirë se ai. Kadare ka pasur më shumë fat politik.

M.:Nëpërmjet veprës tuaj keni kontribuar në njohjen e letërsisë shqipe (në përgjithësi) ndër popujtë sllavofolës dhe madje keni kontribuar edhe për njohjen e elementeve të traditës kulturore shqiptare, duke përfshirë lidhjen tuaj me shqiptarët dhe madje keni shkruar edhe për gratë e shquara shqiptare. Sipas kësaj, çfarë i bënë shqiptarët të veçantë neë Ballkan?

J.N.: Shqiptarët janë martirët më të mëdhenj të Ballkanit. Asnjë popull nuk do të mund të duronte aq shumë telashe dhe dhimbje, e të mos humbasë gjuhën e as krenarinë kombëtare. Asnjë popull i Ballkanit me aq shumë ndjeshmëri dhe fuqi në etnosin e vet nuk ka mundur ta ruajë trashëgiminë religjioze (islami, ortodokcizmi dhe katolicizmi kanë bashkëjetuar në harmoni me njëra tjetrën: keni qenë dhe keni mbetur – shqiptar). Gjithçka tjetër është më pak e rëndësishme. Të ardhmen e keni të shëndritshme.

Mimoza Hasani Pllana: Së fundi, shtëpia botuese “Koha”, botoi libri tuaj, “Shqiptarët dhe unë”, a mund të na thoni cilat janë lidhjet tuaja me shqiptarët?

Jovan Nikolaidis :Në Shkodër, Tiranë dhe Korçë kam kushërinj, në Shqipëri dhe Kosovë miq të mirë. Këto lidhje janë të gjera dhe të thella. Këto miqësi më përcjellin në mplakjen time. Shqiptarët e ruajnë miqësinë, ata i duan dhe i ruajnë me bujari miqtë.

Mimoza Hasani Pllana: Keni përkthyer librin “Gra të shquara shqiptare”, të autores nga Kosova, Edi Shukriu. Si u prit libri, sa kishte interesime për njohjen e kontributit të grave shqiptare nga lexuesi malazez?

Jovan Nikolaidis :Kam pasur disa promovime të këtij libri në Mal të Zi dhe Kroaci. Në Split dhe Zagreb ky libër ka ngjallë interesimin më të madh. Ka pasur edhe reagime: pse disa prej atyre grave janë radhitur në mesin e grave shqiptare? Përgjigja ime ka qenë e qartë: për shkak se ato gra janë shqiptare, dhe jo serbe, greke apo maqedonase. Me këtë përgjigja në këtë temë mori epilog.

Mimoza Hasani Pllana: Aktualisht, cfarë jeni duke punuar nga letërsia shqipe në kontekstin ballkanik?

Jovan Nikolaidis :Pothuajse gjatë tërë dekadës kam punuar në një kronikë mbi familjen time. Vitin e kaluar është publikuar romani i parë i trilogjisë “Roman o Nikoli” (Roman për Nikolën). Quhet “Naši su životi bjekstva” (Jetët tona janë jetë ikjeje). Në këtë roman (të cilin e shkruaj nën pseudonimin Joanis Arvanitas) mund të lexoni sesa Shqipëri ka në Jovan Nikolaidisin. Në proces të shtypit është pjesa e dytë e kësaj trilogjie me titull “Nemoj plakati” (Mos qaj). Në të merrem me historinë e re të Shqipërisë, ashtu si e sheh shkrimtari dhe jo historiani. Romanin e tretë (titulli punues: ““Tišina kiše” – Qetësia e shiut) tani jam duke e shkruar, duke shpresuar se nuk do të vdes para se ta kryej amanetin të cilin ua kam dhënë të parëve të mi. Të gjithë i kanë respektuar shqiptarët.

Fotografi me miqtë në Shqipëri: Besnik Bakiu, Xhevahir Spahiu, Jovan Nikolaidis, Saimir Strati, Arian Leka.

Jovan NIKOLAIDIS: u lind më 1950, në Ulqin të Malit të Zi. Është i njohur si aktivist kulturor malazes, shkrimtar, përkthyes dhe botues. Mbi dhjetë vjet punoi si gazetar në mediat e shkruara në Sarajevë dhe më pas u kthye në Ulqin ku jeton edhe tani. Nikolaidis drejton shoqatën kulturore ‘Plima’, përmes së cilës ka për qëllim të promovoj vlerat multikulturore të Ballkanit. Po ashtu, është i angazhuar edhe për zhvillimin e dialogut kulturor të shkrimtarëve të Malit të Zi dhe vendeve fqinje, si: Bosnjë dhe Hercegovinë, Kroaci dhe Shqipëri. Ka publikuar disa libra kryesisht në prozë dhe pjesërisht studime politike, si dhe disa librat të përkthyer. Së fundi ka publikuar librin eseistik “Shqiptarët dhe unë”. /KultPlus.com

Përkthimi i veprës letrare shqipe në holandisht

Bisedë me profesorin dhe përkthyesin holandez, Roel Schuyt, i njohur për përkthimin e letërsisë ballkanike në gjuhën holandeze dhe i nderuar me çmimin letrar në Holandë, Aleida Schot

Fascinimi me veprat e Ismail Kadaresë më nxiti interesimin tim për letërsinë shqipe (Roel Schuyt).

Bisedoi: Mimoza Hasani Pllana

Mimoza Hasani Pllana: I nderuar profesor Schuyt, pasioni juaj për njohjen e gjuhëve ballkanike është i lidhur ngushtë me ritmet muzikore të kësaj pjese të Evropës, a mund të shkëpusni nga kujtimet tuaja elementet muzikore që ju bënë për vete?

Roel Schuyt: Në fillim më ka pëlqyer muzika folklorike bullgare dhe rumune (më 1956 babai kishte marrë në Bullgari pllaka muzikore 78rpm. të gramafonit) dhe muzika nga kombësi të ndryshme të Jugosllavisë. Më vonë, fillova të interesohem për muzikën greke dhe shqiptare – p.sh. polifoninë e jugut të Shqipërisë, muzikën e Nexhmije Pagarushës nga Kosova, dhe regjistrimet e vjetra të Tefta Tashko Kocos (sot, pianoja e saj është e ekspozuar në hapësirat e Muzeut Kombëtar Historik në Tiranë). Emri i fundit më përkujton një zbulim të veçantë: ekzistencën e këngëve urbane lirike të Shqipërisë, që posedojnë të njëjtat kualitete si ato të Rusisë, Francës, Italisë dhe vendeve të Ballkanit, si Rumanisë, Bullgarisë dhe Greqisë.

Mimoza H.P.: Keni studiuar për gjuhë dhe letërsi sllave, po gjuhën shqipe si e mësuat?

Roel S.: Më 1988 lexova Daullët e shiut të Ismail Kadares dhe më vonë Kronikë në gur. Të dy veprat janë përkthyer nga versioni frëng përkthyer nga Jusuf Vrioni. Përkthimet ishin të shkëlqyera por pas pak kohe shtëpia botuese holandeze Van Gennep kërkoi që të përkthente veprat e Kadaresë drejtpërdrejtë nga gjuha shqipe. Meqë kisha përkthyer më parë Dnevnik selidbe, një libër mbi rrethimin e Sarajevës nga autori boshnjak Dževad Karahasan, shtëpia botuese Van Gennep më pyeti nëse unë kisha njohuri të gjuhës shqipe po ashtu. Ishte fundviti i 1995-es. Pasi që mësova se pyetja ndërlidhej me mundësinë e përkthimit të veprave të Kadaresë, iu thash atyre se me dëshirë do ta mësoja gjuhën shqipe. Kështu, fillimisht përktheva një libër të vogël me ermin Shkaba – The Eagle. Në fillim më ndihmuan shumë përkthimet e Vrionit, dhe mëpastaj gjithashtu përkthimet e pasardhësit të tij Tedi Papavrami. Në disa raste (si në rastin e Aksidenti), nuk kishte fare tekst në gjuhën frënge, kështu që më duhej ta përktheja novelën pa u mbështetur në përkthimet frënge.

Mimoza H.P.: Në fillim të karrierës tuaj keni përkthyer autorë të njohur të letërsisë kroate, serbe dhe asaj maqedone, ndërsa më vonë filluat të përktheni letërsinë shqipe. Nga veprat e para që zgjodhët për përkthim ishin ato të shkrimtarit shqiptar me famë botërore Ismail Kadare, a ishte kjo përzgjedhje subjektive, apo e bazuar mbi mendimet e kritikës?

Roel S.: Fascinimi me veprat e Kadaresë më nxiti interesimin tim për letërsinë shqipe dhe po ashtu kërkesa nga shtëpia botuese Van Gennep ishte një mundësi e artë për të filluar përkthimin nga gjuha shqipe.

Mimoza H.P.: Cilët autorë shqiptarë keni përkthyer deri tani dhe sa pëlqehet vepra e tyre nga lexuesi holandez?

Roel S.: Emrat të cilët i kujtoj janë: Ismail Kadare, Rexhep Qosja, Ardian Klosi, Albana Shala, Eqrem Basha, Xhevair Spahiu dhe Flutura Açka. Kategoria e lexuesve janë shumë interesant por njëkohësisht e pakët në numër. Në rastin kur shiten 2 mijë kopje të një libri nga ndonjë vend i Ballkanit atëherë kjo mund të quhet mrekulli….

Mimoza H.P.: Thuhet se përkthyesit janë edhe autorë duke pas parasysh se të transferosh një tekst nga një gjuhë në një gjuhë tjetër do të thotë gati t`a rishkruash atë, sa sfiduese është kjo punë për ju?

Roel S.: Mund të konfirmoj se përkthyesit Jusuf Vrioni dhe Tedi Papavrami kanë bërë një punë të shkëlqyeshme për t’i bërë të njohura veprat e Kadaresë në të gjithë botën. Pothuajse të gjitha versionet në gjuhët tjera pos frëngjishtes janë të bazuara në përkthimet e tyre. Kur kam bërë krahasimin e versionit në gjuhën frënge me tekstet origjinale, kam vërejtur se versionet në gjuhën frënge në disa raste mund të jenë ‚zbukuruar’. Por, e di që vetë Kadareja ka mbikëqyrur të gjitha përkthimet dhe se ai ka qenë dakord me të gjitha adaptimet (kryesisht të vogla) të cilat pa dyshim kanë pasur qëllim që ta argëtojnë lexuesin francez. Një prej detyrave themelore të përkthyesit është që a) ta kuptojë plotësisht tekstin origjinal dhe b) ta transferojë në gjuhën native në atë mënyrë që përmbajtja të mbetet e paprekur, dhe që në të njëjtën kohë, të gjitha rregullat gramatikore dhe të gjitha praktikat letrare dhe të së folmes së përditshme të respektohen gjatë procesit të përkthimit. Këto janë kushte themelore për ta krijuar një tekst që i ngjan përmbajtjes origjinale, dhe i cili mund të lexohet si një vepër arti e veçantë.

Mimoza H.P.: Sa është e vështirë të transferohet teksti nga gjuha shqipe në gjuhën holandeze dhe anasjelltas duke ruajtur vlerat letrare?

Roel S.: Është thuajse se njëlloj e vështirë sikur ta përkthejmë një tekst nga cilado gjuhë tjetër europiane. Shqipja bashkëndan disa veçori gramatikore me gjuhën moderne romake dhe fjalori i saj përmban huazime të shumta të vjetra latine (për shembull – Fr. par example, femër < femina, mjek < medicus, ferr < inferi, next to xhenem < T. cennem) dhe huazime nga Turqishtja (akrep, çantë) dhe nga gjuhët tjera moderne europiane (makinë, gazetë, transferoj, (i) bazuar). Në fakt, disa huazime të shqipes nga latinishtja korespondojnë me huazime fjalësh në holandisht, si p.sh. as mur – muur, qilar – kelder, vivar – vijver, mrekull – mirakel. Sa i përket aspektit të letërsisë, i referohem përgjigjes me nr. 5. Nuk kam bërë asnjëherë përkthime nga holandishtja në gjuhën shqipe. Janë disa kolegë të jashtëzakonshëm nga Shqipëria dhe Kosova të cilët janë plotësisht kompetent të bëjnë përkthime të tilla në mënyrë të shkëlqyeshme, sidomos në fushën e biznesit, diplomacisë, drejtësisë dhe letërsisë.

Mimoza H.P.: Çfarë teknika të përkthimit përdorni gjatë procesit të transportimit të tekstit nga një gjuhë në tjetrën dhe sa bashkëpunoni me përkthyes, albanologë dhe profesorë katedrash të shqipes dhe ballkanistikës në qendrat e ndryshme evropiane, përfshirë Kosovën dhe Shqipërinë?

Roel S.: Së pari lexoj tekstin integral përmes përdorimit të fjalorit, përkthimeve tjera ekzistuese dhe uebfaqe. Në disa vende si p.sh. Slloveni ekziston një fjalor i shkëlqyeshëm në ueb i cili menaxhohet nga Akademia e Shkencave dhe Arteve të Sllovenisë. Po ashtu, ekzistojnë uebfaqe të cilat ofrojnë informacione mbi gjuhën e folur të përditshme dhe atë në formë të zhargoneve: p.sh. BG-жаргон-Речник на улицата in Bulgaria, Vukajlija in Serbia, Hrvatski jezični portalin Croatia (të dyja janë të dobishme për territorin e Ballkanit) dhe Razvezani jezik në Slloveni. Pastaj, realizohet përkthimi i parë dhe vazhdimisht lexohet, ri-lexohet dhe korrigjohet nga gruaja dhe unë. Një aspekt i rëndësishëm i punës së përkthimit është verifikimi i të gjitha fakteve gjeografike dhe historike të cilat kanë peshë në tekst. Pastaj, Google ofron një ndihmesë të jashtëzakonshme. Kam filluar karrierën duke bashkëpunuar me dikë, por që nga viti 1991 unë, apo më mirë të themi, unë dhe gruaja ime punojmë të pavarur.

Mimoza H.P.: Sa është e rëndësishme për përkthyesin njohja e autorit të tekstit, në veçanti njohja e ngjarjeve të rëndësishme të cilat mund të kenë ndikuar në tekstin origjinal dhe mund të ndikojnë në procesin e transferimit të tekstit në gjuhën e përkthyesit?

Roel S.: Në fakt njohuritë mbi jetën personale të autorit dhe ngjarjet rreth jetës së tij janë të një rëndësie periferike. Unë mbledh informacione të tillë kryesisht nga uebfaqet dhe tekstet përmbledhëse. Autorët të cilët i kemi takuar personalisht janë Ismail Kadare, Dubravka Ugrešić (jeton në Amsterdam), Flutura Açka (e cila jeton në mes të Utrehtit dhe Tirana), dhe disa poetë të cilat kanë prezantuar punën e tyre në Poetry International në Roterdam. Me disa autorë të tjerë kemi kontaktuar përmes emailit.

Mimoza H.P.: A ekziston ndonjë katedër për mësimin e gjuhëve ballkanike në universitete të Holandës?

Roel S.: Në fakt, nuk ekziston një degë e veçantë e studimeve ballkanike në Holandë, por ekziston një e tillë në Universitetin e Gentit në Belgjikë. Në Holandë janë tri universitete ku mund ta mësoni gjuhën dhe kulturën e disa vendeve sllavofolëse. Sa i përket gjuhës shqipe, nuk ekziston ndonjë degë apo katedër e veçantë. U mbetet individëve që ti ndërtojnë dhe zgjerojnë shkathtësitë vetvetiu.

Mimoza H.P.: A mund të na thoni se çfarë jeni duke punuar aktualisht në fushën e përkthimeve, në veçanti përkthimit të letërsisë shqipe në gjuhën holandeze?

Roel S.: Aktualisht jam duke përkthyer disa libra njëkohësisht. Së fundi kam përkthyer Ostrov Krah nga Ina Vljanova, In ljubezen tudi nga Drago Jančar (Slloveni), Doba kože nga Dubravka Ugrešić, dhe Belladonna nga Daša Drndić (Kroaci). Në të njëjtën kohë jam duke përkthyer 16 poema nga përmbledhja Roja i dritës të Flutura Açkës. Të gjitha ato janë të përqendruara rreth sëmundjes tragjike dhe humbjes së djalit të saj, Jerinit, një ngjarje shumë e dhimbshme, duke qenë djali i vetëm i saj, një djalosh 17 vjeçar zemërmirë, inteligjent dhe bukurosh.

Roel Schuyt, lindi në Amsterdam në vitin 1948. Ka studiuar në Liceun Spinoza për gjuhën dhe letërsinë sllave. Ka doktoruar në Universitetin Leiden, me temën Morfologjia e sllavishtes në aspektin verbal. Nga viti 1975-1982 ka ligjëruar në Universitetin e Amsterdamit, ndërsa nga viti 1989-1995 në Universitetin Leiden. Më vonë ka vazhduar punën në fushën e përkthimit në holandisht nga gjuhët: bullgare, kroate, serbe, shqipe dhe rumune, si përkthyes dhe vlerësues i përkthimeve të veprave letrare nga gjuhët e përmendura. Në vitin 2011 është nderuar me çmimin Aleida Schot, që në Holandë nga viti 1981 ndahet çdo vit për përkthime letrare. / KultPlus.com