Lord Byron, Ali Pasha dhe Shqipëria

Një artikull nga studiuesi anglez Dr.David Harrison
Përkthyer nga Mevi Rafuna

Kur Lord Byron vizitoi Shqipërinë me 1809, në kuadër të Grand Tour ( ishte një udhëtim rreth botës, që e bënin të rinjët e aristokracisë angleze, në shek. XVIII dhe shek.XIX,) ishte nën shoqërimin e mikut të tij John Hobhouse, ai u inspirua për të shkruar poemën e tij epike, Peligrinazhi i Childe Harold’s , poema përmbledhte eksperiencën e tij në Shqipëri; pasi që Lord Byron e kishte gjetur veten të mirëpritur në një vend të panjohur në periferi të Europës. Lordit Byron i ishte dhuruar një kostum tradicional, të cilin ai e kishte veshur në portretin e tij tashmë të famshëm, e që ky kostum shfaqte esencën e bukurisë s’ë traditës shqiptare duke i falur shkëlqimin poetit romantik. Në Shqipëri Lordi Byron takoi Ali Pashën (1740-1822), Prijësin shqiptar, fama e të cilit kishte pushtuar Ballkanin, në luftën e tij ndaj osmanëve. Mikpritja që Ali Pasha bëri ndaj poetit romantik, bëri që ky i fundit t’i jap përjetësinë Ali Pashës në vargjet e tij poetike. “Nuk flas nga mëshira, nuk flas nga frika, Ai s’do t’ja dinte që t’i shërbente Vezirit, Që nga ditët e profetit tonë, osmanët nuk panë, Një prijës kaq madhështor si Ali Pasha”.1 Kush ishte ky shqiptar i madh, që kishte kaq ndikim në Byron-in? Ali Pasha nga Tepelena, me të bëmat e tij tërhoqi vëmendjen e osmanëve si një bandit, e që më vonë me titullin e tij prej Pashai do zgjeronte pushtetin në territoret e jugut të Shqipërisë dhe veriun e Greqisë, duke u vendosur në Janinë, që tani gjendet në veriperëndim të Greqisë. Ali Pasha e adhuronte Byron-in dhe sigurisht Aliu krijoi një impresion të përhershëm në poetin, i cili i referohet atij si Childe Harold dhe Don Juan. Kështu në një letër që Byron ia dërgon nënës, e përshkruan takimin me Ali Pashën kështu: ‘Ai më tha mua ta konsideroja atë si baba, ndërsa isha në Shqipëri dhe më thoshte se më shikonte mua si të birin e tij. Me të vërtetë ai më trajtonte si një fëmijë, më dërgonte arra dhe sherbet me fruta, ëmbëlsira, 20 herë në ditë. Ai më lutej ta vizitoja më shpesh, kryesisht gjatë mbrëmjeve kur ai ishte më i lirë. Pinim bashkë kafe dhe tymosnim duhan, e që për mua ishte hera e parë që provova duhanin.”2 Kohë më vonë, kur Byron arrin në Janinë, Ali Pasha ishte në një betejë kundër osmanëve, ndërsa Byron-i shkon direkt në shtëpinë e Ali Pashës në Tepelenë dhe e pret për ta takuar. ‘Ekziston një teori nga një studiues i Byron-it, Peter Chochron, i cili thekson se takimi i Lordit Byron me Ali Pashën është zhvilluar për të inkurajuar Ali Pashën që të mbështeste interesat britanike në Ishujt Jonian.’3 ‘Në të vërtetë ky nuk ishte rasti i fundit që Byron filtronte me intriga politike.’4 Vizita në Shqipëri la gjurmë të përjetshme në krijimtarinë letrare të Lord-it Byron. Kujtimet e tij ai do i shkruaj përsëri në poemën epike me titullin Don Juan, ku ai i referohet imazhit të një shatërvani në dhomë; ‘Një shatërvan mermeri pikon në errësirë me trishtimin…’5 ‘Ky shatërvan ishte edhe në sallonin e Ali Pashës, kjo vjershë rrëfen një përrallë në stilin e joshjes otomane ku një ‘eunuk i zi’ blente të pafetë dhe një Don Juan i cili hyn në dhomën që ngjallë trishtim, e që duhet e pajetë.’6 Kur Lordi Byron la pallatin dhe mikpritjen e Ali Pashës për t’u larguar në territoret greke, ai ka mundësi të këtë takuar Andreas Londros një person jo shumë i njohur i cili më vonë u bë lider në luftën greke për pavarësi. Byron u kthye përsëri me 1823 në Shqipëri, por një vit më herët me 1822, miku i tij Ali Pasha pa fundin në luftën me osmanët. Koka e tij e prerë iu dorëzua si trofe Sultan Mehmet II. Ndërsa trupi i tij prehet në mauzole pranë xhamisë Fetije në Janinë. / KultPlus.com

Lord Bajroni: Shqiptarët ngjasojnë me malësorët e Skocisë

Lord Bajroni thotë se nuk ka penë apo penel që mund të japë bukurinë viseve të saj, në mund të shtojmë se nuk ka as penë as penel që mund të japë përkushtimin heroik të banorëve të saj në luftën që kanë zhvilluar këto kohët e fundit, më shumë nga të gjithë të tjerët, për çlirimin e Greqisë.

Ngjasojnë pa dyshim me malësorët e Skocisë, veshjet, pamja, doket janë të njëjta. Malet e Shqipërisë do të kishin qenë tërësisht ato të Kaledonisë nëse klima do të kish qënë më pak jugore.

Marko Boçaris- shëmbëlltyrë e denjë e Odiseut, por më i qytetëruar nga ai. Ja portreti që jep Pukëvili: “Melpomeni” i kish dhënë aftësinë e zërit dhe të kitharës, për të kënduar kohën kur tek ruante kopetë e të atit polemark brigjeve të Selezit u detyrua të braktisë vendin e pushtuar nga Ali Pasha, për t’u strehuar nën flamujt francezë, nën hijen e të cilëve fitoi urtësi dhe vlerë.

Me shtatin e zakontë të suliotëve, afërsisht pesë këmbë të lartë, lehtësia e tij ishte e tillë sa krahasohej me vetë puhinë.

Askush nuk barazohej me të në mundje apo hedhje disku; dhe kur sytë e tij të kaltër ndizeshin kur floknaja e tij e gjatë i valëvitej supeve, kur balli i tij, rruar sipas zakonit të lashtë, pasqyronte rrezet e diellit, kish tek ai diçka aq të jashtëzakontë, sa mund ta merrje për pasues të atyreve pellazgëve e bij të Faetonit, që qytetëruan Epirin.

Ishte 4 nëntori 1822, në dalje të diellit: dallohej që nga Misolongji dhe Anatoliko zjarri i batalionit të pavdekshëm, që gjer në drekë zu të venitet. Dy orë më pas, ai u rindez edhe më me forcë, derisa ra në mënyrë të ndjeshme gjer në darkë.

Me t’u shfaqur yjet e para, u dalluan për së largu flakët e vendpërqëndrimeve armike nëpër fushë. Nata ish e qetë dhe në pesë të mëngjesit Mark Boçari hyri në Misolongji, pasuar nga 22 suljotë. Ajka e trimave të tij kish mbijetuar.

Duke përfituar nga qëndresa heroike, kryetari i qeverisë Mavrokotdato kish bërë furnizim të mirë në Misolongji dhe dërguar me barka në Peleponez pleqtë, gratë dhe fëmijët.

Marko Boçari donte të siguronte në të njëjtën mënyrë të shoqen dhe fëmijët, por Kriseja, gruaja nuk bindej për ta braktisur: i lutej sa të këpuste shpirtin, i binte para këmbëve bashkë me krijesat e tyre të ndrojtura, duke e quajtur “fisniku im”, kurse ata “babai ynë”. Marko Boçari i bekoi në emër të Perëndisë së luftërave.

I shoqëroi më pas gjer në port, ndoqi me vështrim gjer në fund anijen, me krahët nderur në drejtim të gruas. Mjerisht! Po e linte për herë të fundit”.

Vdiq pak kohë më pas, gjatë një beteje zhvilluar natën kundër turqve, dhe vdekja e tij ishte po aq e shenjtë sa dhe jeta që jetoi.