Ikja e Martin Camajt nga Shqipëria dhe Komiteti i Prizrenit

Arratisja e Martin Camajt nga Shqipëria përkon me disa ngjarje të rëndësishme në kontekstin e Luftës së Ftohtë. Shqipëria prish marrëdhëniet quazi vasaliteti me Jugosllavinë dhe kjo e fundit ndahet nga influenca e Stalinit. Ndërkaq, perëndimi dhe lindja komuniste ndodheshin në kulmin e acarimit të marrëdhënieve dhe “perdja e hekurt”, e artikuluar nga Uinston Çërçill kishte marrë jetë.

Ndarja e Lindjes dhe Perëndimit në Ballkan nisi në tetor 1944 kur Stalini dhe Çërçilli hartuan Marrëveshjen e Përqindjes. Greqia duhet t’i përkiste perëndimit, Jugosllavia duhet të kishte një influencë të barabartë, çka nënkuptonte që Tito kishte dorë të lirë, ndërsa fatkeqësisht Shqipëria nuk përmendet fare. Mospërmendja e Shqipërinë në këtë marrëveshje lidhjet me faktin që vendi më i vogël i Ballkanit asokohe nuk paraqiste asnjë interes strategjik.

Por në vitin 1949, në kulmin e Luftës së Ftohtë, perëndimi, SHBA dhe Britania e Madhe, ndërmarrin një iniciativë për të rrëzuar komunizmin në Shqipëri përmes mërgatës shqiptare të ndodhur jashtë vendit. Fakti që mbi Shqipërinë nuk kishte marrëveshje, Moska nuk mund ta konsideronte si një ndërhyrjen në influencën e saj.

Bashkë me Camajn, në ish Jugosllavi kishin mbërritur mijëra refugjatë politikë të tjerë shqiptarë. Fillimisht, regjimi i Titos qëndroi indiferentë ndaj tyre, më pas një pjesë të madhe e mblodhi në kampe, një pjesë u sistemua në ferma të vogla, kryesisht në Kosovë, ndërsa më të kualifikuarit në punë të tjera. Mësuesi Camaj pati mundësi të japë mësim në fshatrat shqiptare të Malit të Zi ku nevoja për mësues ishte e madhe dhe duke përfituar nga kjo politikë liberalizuese e Titos nis studimet në Beograd.

Nën këtë vorbull, krahas disa organizatave shqiptare në perëndim, më kryesorja Komiteti Shqipëria e Lirë e formuar nga Mid’hat Frashëri, Jugosllavët morën miratimin nga perëndimorët për të formuar një komitet tjetër me shqiptarët e arratisur në Jugosllavi, ai që njihet si Komiteti i Prizrenit.

Në maj të 1951, jugosllavët krijuan me pompozitet organizatën Bashkimi i Emigrantëve Politikë Shqiptarë në të cilën merrnin pjesë disa prej figurave të njohura antikomuniste, kryesisht nga veriu i Shqipërisë. Referuar informacioneve operative të CIA-s, Organizata kishte për synim organizimin e të gjithë shqiptarëve të arratisur në Jugosllavi me qëllim rrëzim e pushtetit të Hoxhës, kundrejt premtimit se Jugosllavia do të respektonte sovranitetin e Shqipërisë. Sipas të njëjtave dokumente, rekrutimi fillestar i të gjithë anëtarëve të kësaj organizate, ishte me forcë.

Amerikanëve, të cilët e nxitën në fillim, në pas u kërkuan autoriteteve Jugosllave të mos vepronin pasi rolin themelor të mërgatës në përpjekjen për rrëzimin e komunizmit duhet të luante Komiteti Shqipëria e Lirë në perëndim.

Organizata Bashkimi i Emigrantëve Politikë Shqiptarë në Jugosllavi ose siç njihet shkurt Komiteti i Prizrenit nuk ishte organizatë sekrete, madje e gjitha publike. Krijimi i saj ishte kaq pompoz sa atë e vizituan disa gazetarë të huaj, mes tyre edhe gazetarë amerikanë.

Siç mund të vlerësohet lirisht, Martin Camaj nuk ndodhej në 1951 në Prizren në formimin e kësaj organizate dhe në të gjithë dokumentacionin e formimit të saj, mes qindra emrave të anëtarësuar, emri i tij nuk ndodhet. Kjo për shkakun e thjeshtë se po studionte në Beograd dhe jugosllavët nuk kishin interes për një mësues por për të tjerë shqiptarë që ishin mësuar me armët, që dukshëm ky profil nuk i përshtatej Martin Camajt.

Tani lind pyetja, pse emri i Camajt del i lidhur me këtë komitet?

Dokumenti operativ i CIA, ku bazohet ky aludim, i përket dosjeve operative të CIA-s.

Agjencia Amerikane ka nisur deklasifikimin e shumë prej dosjeve të saj, udhëhequr prej një ekipi të gjerë studiuesish, të cilët pasi bëjnë anonimizime mbi to, hidhen online për t’u përdorur në studime. Por vetë CIA bën një saktësim të rëndësishëm metodologjik. Këto informacione janë të papërpunuar dhe kurrsesi studiuesit nuk duhet t’i marrin për të mirëqena pasi janë përdorur në një kohë të caktuar gjatë luftës së ftohtë.

CIA ka dy kategori dosjesh, ato operative të informacionit dhe dosjet operacionale të vetat. Online gjenden kryesisht vetëm dosjet operative për të cilat CIA specifikon në ”Guideline” e vetë se janë të pabesueshme dhe përdorimi i tyre merret me rezerve. Në rastin e Shqipërisë, dosjet operacionale, pra faktet dhe punën që ka bërë vetë CIA për rastin shqiptar, janë të hapura dhe merren të plota vetëm ne arkiv.

Konkretisht, dokumenti operativ i CIA ku thuhet se Martin Camaj punon në Radio Beogradi, përmban sipër tij vulën “this is unevaluated information”, që do të thotë se është një informacion i pavlerësuar, i papërpunuar, jo i besueshëm. Dhe, në fakt, në rastin konkret rezulton i tillë. Martin Camaj nuk ka punuar kurrë në radio Beogradi, siç pretendohet në këtë dokument operativ.

Së dyti, në faqen e tretë të këtij dokumenti operativ, përmban një detajim të krerëve të Komitetit të Prizrenit. Në fund të tij thuhet se Lutfi Spahiu, një prej krerëve të tij, është larguar nga pozita ekzekutive në këtë komitet. Më pas, një fjali tjetër thotë se anëtar i këtij komuniteti është Ramadan Spahiu dhe Martin Camaj. Në këtë rast, interpretohet dhe përkthehet se Camaj ishte anëtar i Komitetit Ekzekutiv të Prizrenit. Por është qartësisht një keqpërkthim, ndoshta me qëllim, pasi të qenit anëtar dhe ekzekutiv nuk kanë lidhje me njëra tjetrën. Ironikisht, i njëjti dokument saktëson disa paragrafë më sipër të gjithë kupolën drejtuesit të Komitetit të Prizrenit, dhe Camaj nuk figuron gjëkundi.

Thënë thjeshtë, siç vetë CIA paralajmëron për studiuesit për këtë dokument, ai është i pabesueshëm. Fakti është se Camaj nuk ka qenë asnjëherë pjesë drejtuesi e ndonjë komiteti dhe as ka punuar në Radio Beogradi. Këto dy elemente ishte thelbësore mbi aludimin se ai ishte në shërbim të UDB-së, por që sipas vetë CIA-s nuk është aspak e vërtetë. Përkundrazi, kemi një keqpërdorim, keqpërkthim të dokumentit që është marrë shabllon pa bërë verifikimin minimal, qoftë edhe në Google.

Largimi i Camajt nga Jugosllavia përkon sërish me një ngjarje të rëndësishme ndërkombëtare. Ardhja në pushtet e Nikita Hrushovit normalizoi marrëdhëniet me Titon, çka jugosllavët humbën interesin ndaj Shqipërisë. Mbretëroi një klimë mes mijëra shqiptare të ndodhur atje, të arratisur nga Shqipëria, se do të riatdhesoheshin. Me gjithë këtë frikë reale, Tito nuk mori një hap të tillë dhe pjesa më e madhe e të arratisurve u larguan qetësisht drejt vendeve perëndimore. Një prej tyre ishte edhe Camaj.

Camaj mbërriti në Itali në kohën kur miku i tij, Ernest Koloqi, ishte pjesë e një plani të rëndësishëm të amerikaneve, në përpjekjen e fundit për të tentuar të rrëzuar komunizmin në Shqipëri. Operacioni OBTURATE i CIA, i cili është deklasifikuar por nuk ndodhet online, përmban emrat e të gjithë shqiptarëve që u përfshinë në të, por emri i Camajt nuk ndodhet aty. Qartësisht, interesi i Camajt ishte vetëm puna e tij studimore dhe Koliqi e ka respektuar maksimalisht. Në vitin 1957, përmes një fondi sekret të CIA-s, ku mbështeteshin botime dhe intelektualë të shumtë në perëndim antikomuniste, u financua revista Shejzat e drejtuar prej Koliqit dhe Camajt.

Prej kësaj, jeta e Martin Camaj ishte ajo e një studiuesi dhe shkrimtari deri në ditët e fundit të jetës së tij/ Erald Kapri / KultPlus.com

Ngrohsija e diellit

Poezi nga Martin Camaj

Ngrohsija e diellit shkrihet
në shkambijt e Korbit,
mbi fshatin arbresh.
Në parzëm më hynë dy rreze.
Pemët vjeshtore zverdhen
mbi kryet e vashës nën tandë,
e flet me tjerë arbresh.
Në parzëm më hynë dy rreze.
E ka në gojë tash e parë mall
dhe fjala mall fluturoi me voré
kah qielli i ndritun i Jugut
e në parzëm më hynë dy rreze.

Në çdo varg e rresht të shkrimtarit e poetit Martin Camaj, frymon Shqipëri

Në çdo varg e rresht të shkrimtarit e poetit Martin Camaj, frymon Shqipëri.

Ministria e Kulturës ka përkujtuar ditëlindjen e shkrimtarit, poetit dhe albanologut, Martin Camaj.

“Është një rastësi e bukur që ditëlindjet e disa prej emrave të shquar të letrave shqipe janë pikërisht tani në korrik, në Muajin e Bibliotekës”, shprehet ministrja e Kulturës, Elva Margariti.

“Kujtuam dje ne ditën e tij të lindjes, Martin Camajn, këtë shkrimtar, poet e albanolog, në çdo varg e rresht të të cilit frymon Shqipëri”, thekson ajo.

“Ky 95-vjetor është jo vetëm një homazh, por edhe një nxitje për njohjen e veprës së Camajt nga ana e lexuesit, e sidomos të të rinjve, që pikërisht aty gjejnë rrënjët e të parëve, të një Shqipërie që ndoshta nuk e gjejmë dot më fizikisht, por që gjallon në veprën e tij”, nënvizon ministrja Margariti./ KultPlus.com

Martin Camaj 95 vjet

Nga: Sadik Bejko

Martin Camaj (21 korrik 1925 – Mynih, 12 mars 1992) shkrimtar, akademik dhe albanolog shqiptar.Martin Camaj lindi në Temal të Dukagjinit më 21 korrik 1925. Ishte i biri i Kolë Camës, njëherësh bari e bujk. Tereza, e ëma, ishte nga Prekali.

Martini lindi i treti ndër shtatë fëmijë. Vendlindja e tij është “… në një vis të egër, ‘ku s’ka shkelë kurrë kamba e kalit’, kaq i thyeshëm ashtë ky vend”, sipas vetë Martinit. Në vendlindje kaloi dhjetë vitet e para të jetës së tij. Nisi të fitojë në mënyrë autodidakte njohuritë e para në shkrim e lexim shqip dhe në matematikë. Kjo gjë do t’i binte në sy ish-pagëzuesit atë David Pepës OFM, duke e nxitur të ndërmjetësojë pranë instancave eprore në Shkodër që të ndërmerrnin përpjekje për arsimimin dhe përgatitjen – pse jo – për meshtari.Në vitin 1935 vendoset përfundimisht në Shkodër dhe fillon të marrë arsim të rregullt pranë kolegjit jezuit “Xaverianum”, ku do kalonte edhe tuberkulozin. Rektor i kolegjit atbotë qe atë Giuseppe Valentini SJ, prej të cilit mësojmë se arsimin fillor 5 vjeçar e kishte përfunduar në 4 vjet. Pesë vitet në vijim ai ndoqi rregullisht gjimnazin, gjë që i dha të drejtën për të vijuar studimet në liceun klasik të kolegjit. I ati vdes pak vite pasi Martini i vogël u fut në Kolegj. Studimet detyrohet t’i ndërpresë në vitin e tretë, më 1946 – mbas mbylljes së instituteve fetare të Shkodrës.Themeloi në Prekal shkollën ku veproi si mësues i vetëm deri më 1948. Camaj merrte pjesë në rezistencën kundër partizanëve komunistë me çetën e kapidan Gjon Destanishtës dhe në gusht qe i detyruar të jetojë në ilegalitet deri sa ia arriti të ikë në Jugosllavi bashkë me atë Daniel Gjeçajn OFM dhe grupin e përbërë prej 36 vetësh. Kështu nuk pati më rast të kontaktojë me familjen, një vëlla i tij bëri 30 vjet burg. Kryen për tre muaj një kurs intensiv për mësuesi në Pejë (1 korrik – 30 shtator 1949), mandej punon një vit (1949-’50) mësues në Tuz në shkollën “Mahmut Lekiq”Viti 1950 e gjen Martinin në Beograd ku u regjistrua në universitetin e kryeqytetit jugosllav. Diplomohet pas pesë vitesh më 20 korrik 1955 duke dhënë provim diplome në degën e filologjisë romane me fusha kryesore gjuhë dhe letërsi italiane. Në qershor 1951 martohet në fillim ne bashki, mandej ne kishën ortodokse e më pas ne atë katolike me mësuesen Nina Bogdanoviç, bijë e një akademiku me peshë në Beograd.Pas mbylljes së studimeve në Beograd, Camaj përgatitet për formimin pasuniversitar në albanologji pranë fakultetit filozofik të Universitetit të Sarajevës, i udhëhequr nga albanologu prof. Henrik Bariç – kryetar i Institutit Albanologjik në Sarajevë. Në bashkëpunim me të dhe me mentorin e dytë prof. Rikard Kuzhmiç vendos të promovojë në filologji duke përzgjedhur si temë doktorate “Gjuha e Gjon Buzukut”. Kërkesa përkatëse e mentorëve të tij miratohet prej këshillit shkencor të atij fakultet në mbledhjen që u mbajt më 16 shkurt 1956.Po atë vit, duke parë shëndetin në rënie të profesorit dhe gjendjen e rënduar në Republikën Federale Jugosllave, vajti në Itali (të paktën qysh më 20 shtator të ’56s), ku e shoqja nga sëmundja detyrohet të heqë një veshkë. I ndihmuar nga Ernest Koliqi dhe nga profesorë të vjetër të ish-kolegjit jezuit te Shkodres, nga patër Luigi Rosa dhe patër Zef Valentini, atë kohë drejtues i Institutit të Studimeve Shqiptare si edhe kryetar i Katedrës së Gjuhës dhe të Letërsisë Shqipe pranë Universitetit të Romës, pasi i njihen studimet e kryera ne Universitetin e Beogradit, regjistrohet në vitin e tretë studimor në Fakultetin e Letërsisë dhe të Filozofisë të atij universiteti. Këtu studion letërsi latine, italiane, filologji romane e sllave, si dhe gjuhë e letrësi shqipe, ndërkohë pati rastin të ndjekë leksione prej poetit Giuseppe Ungaretti dhe të njohë prej së afërmi poezinë e tij. Nën mentoratin e Koliqit, më 15 mars 1960, mbron me vlerësime maksimale pranë Universitetit te Romës, tezën e doktoraturës mbi “Mesharin” e Gjon Buzukut, e cila u botua po atë vit si botim i revistes “Shêjzat” (që e redaktonte tash tre vite dhe do ta bënte deri më 1971) nën titullin: Il Mesale di Gjon Buzuku. Contributi linguistici allo studio della genesi.Gjatë periudhës së studimeve Camaj iu perkushtua veçanërisht kërkimeve shkencore në terren në fshatrat e ngulimeve arbereshe. Qysh më 1959 Koliqi i mundësoi të punojë si lektor pranë Universitetit në Romë, gjë që zgjati deri nga fundi i vitit 1960. Kërkimet akademike të Camajt u përqendruan në gjuhen shqipe dhe dialektet, në veçanti në të folmet e arbëreshëve të Italisë jugore. Në Romë ndjek rrethet letrare të këtij qyteti, ku njihet edhe me autorët emigrantë nga vende të ndryshme lindore, rusë, rumunë dhe sidomos me poetë baltikë. Ishin të gjithë anëtarë të PEN-klubit me qendër në Londër.Në dhjetorin e 1960s vendoset në Mynih të Gjermanisë me një bursë dhjetëmujore të akorduar prej fondacionit gjerman DAAD ( Shërbimi Gjerman për Shkëmbimin Akademik) për të cilën hyn dorëzanë me rekomandimin e vet etnologu dhe folkloristi Alois Schmaus, që drejtonte atëkohë Seminarin e Sllavistikës pranë Universitetit Ludwig-Maximilian. Camaj përzgjedh si vend studimi Seminarin e Gjuhësisë me synimin që të përvetësojë metodat e studimit gjuhësor historiko-krahasues.Për përfundimin me sukses të kësaj ndërmarrjeje Camaj mbështetet për disa vjet me radhë nga fondacioni i DFG-së (Shoqata e Kërkimit Shkencor Gjerman), i cili i akordon një bursë kërkimore për të mbrojtur gradën e habilitacionit. Këtë gradë e fiton më dt. 21 janar 1965 me venia legendi (leje mësimdhënieje në universitet) në albanologji duke fituar në të njëjtën kohë edhe të drejtën për të qenë Privatdozent, përvojë që e kishte ushtruar si lektor vullnetar për realizimin e programit universitar duke dhënë kurse hyrëse të gjuhës shqipes qysh prej semestrit të dimrit në vitin akademik 1961/’62.E shoqja, Nina, e cila jepte gjuhë ruse në “Bocconi” të Milanos si asistente në vitin akademik 1961-62 shkon pranë Martinit më 1962 ku ajo do të punojë për pak vite pranë “München American Elementary School” si mësuese dhe bibliotekare. Në vitin 1964 Nina hyn në Urdhnin e Tretë Françeskan duke marrë emrin Motër Elizabeta. Ndarja përfundimtare me Martinin ndodh në vitin 1968, dhe mbas kësaj date Nina kthehet në Milano ku do të jetojë deri në nandor të vitit 1987.Vitet prej 1965 deri në 1971 qenë vendimtare për konsolidimin e vatrës albanologjike duke e vështruar si fushë komplekse të kërkimit shkencor. Më 1969 martohet me Erikën, me të cilën nuk do kishte fëmijë. Më 16 korrik 1971 merr emërimin si profesor joordinar në albanologji, ndërsa më 14 shtator 1978 emërohet ordinar me marrëdhënie punësimi të përhershëm. Më 30 shtator 1990 lirohet nga detyra si profesor i emerituar. Jetoi në Lenggries, vend që i kujtonte trojet ku kishte lindur. Vdes më 12 mars të vitit 1992 në Mynih.VepraËshtë përfshirë thuajse në të gjitha antologjitë dhe veprat ku flitet për shkrimtarët shqiptarë.Kërkimet akademike të Camajt – gjuhësi, dialektologji, gramatologji- u përqëndruan në gjuhën shqipe dhe dialektet, në veçanti në të folmet arbëreshe në Italinë jugore.Veprimtaria e tij letrare në harkun 45 vjeçar ka disa shkallë zhvillimi. Ai e nisi me poezinë, zhanër të cilit i mbeti besnik gjithë jetën, kurse gjatë viteve të fundit u përqendrua shumë tek proza. Vargu i pjekur i Camajt reflekton ndikimin e lëvizjes hermetike të poetit italian Giuseppe Ungaretti. Karakteret metaforike dhe simbolike të gjuhës së tij rriten me kohën, siç ndodh edhe me rangun e temave poetike të tij.Një fyell ndër male: poezi, Prishtinë 1953Kanga e vërrinit: poezi, Prishtinë 1954Djella: novelë në prozë e në vjershë, Romë. 1958Legjenda: poezi, Romë 1964Lirika mes dy moteve: poezi, Mynih 1967Rrathë: roman, Mynih 1978Njeriu më vete e me të tjerë: poezi, Mynih 1978Shkundullima: prozë, Mynih 1981Poezi: 1953-1967: poezi, Mynih 1981Loja mbasdrekës: dramë Mynih, 1981Kandili argjandit: dramë, Kozencë 1983Poesie: Palermo, 1985Karpa: Romë 1987Selected poetry: Nju Jork, 1990Dranja: madrigale, Mynih 1991Palimpset: Nju Jork 1991,Gedichte, Mynih 1991. /KultPlus.com

95 vjet nga lindja e Martin Camajt, shkrimtarit që la gjurmë të pashlyeshme në letërsinë shqipe

Martin Camaj ishte shkrimtar, akademik dhe albanolog shqiptar.

Kërkimet akademike të Camajt u përqendruan në gjuhën shqipe dhe dialektet, në veçanti të atyre në Italinë jugore.

Veprimtaria e tij letrare në harkun 45 vjeçar ka disa shkallë zhvillimi. Ai e nisi me poezinë, zhanër mbas të cilit i mbeti besnik gjithë jetën, kurse gjatë viteve të fundit u përqendrua shumë tek proza.

Martini lindi në Dushman të Dukagjinit më 13 korrik 1927 në vendin e quajtur Telumë. Në vendlindje kaloi dhjetë vitet e para të jetës së tij. Nis të fitojë në mënyrë autodidakte njohuritë e para në shkrim e lexim shqip dhe matematikë. Kjo gjë do t’i binte në sy ish-pagëzuesit P. David Pepës OFM, duke e nxitur të ndërmjetësojë pranë instancave eprore në Shkodër që të ndërmerrnin përpjekje për arsimimin dhe përgatitjen – pse jo – për meshtari.

Në vitin 1935 vendoset përfundimisht në Shkodër dhe fillon të marrë arsim të rregullt pranë kolegjit jezuit “Xaverianum”, ku do kalonte edhe tuberkulozin. Rektor i kolegjit atbotë qe P. Giuseppe Valentini SJ, prej të cilit mësojmë se arsimin fillor 5 vjeçar e kishte përfunduar në 4 vjet. Pesë vitet në vijim ai ndoqi rregullisht gjimnazin, gjë që i dha të drejtën për të vijuar studimet në liceun klasik të kolegjit. I ati vdes pak vite pasi Martini i vogël u fut në Kolegj. Studimet detyrohet t’i ndërpresë në vitin e tretë, më 1946 – mbas mbylljes së instituteve fetare të Shkodrës.

Themeloi në Prekal shkollën ku veproi si mësues i vetëm deri më 1948. Camaj merrte pjesë në rezistencën kundër partizanëve komunistë me çetën e kap. Gjon Destanishtës dhe në gusht qe i detyruar me jetuar në ilegalitet deri sa ia arriti me ikë në Jugosllavi bashkë me Át Daniel Gjeçajn OFM dhe grupin e përbërë prej 36 vetësh. Kështu nuk pati më rast të kontaktojë me familjen, një vëlla i tij bëri 30 vjet burg. Kryen për tre muaj një kurs intensiv për mësuesinë në Pejë (1 korrik – 30 shtator 1949), mandej punon një vit (1949-’50) mësues në Tuz në shkollën “Mahmut Lekiq”.

Viti 1950 e gjen Martinin në Beograd ku u regjistrua në universitetin e kryeqytetit jugosllav. Diplomohet pas pesë vitesh më 2 korrik 1955 duke dhënë provime diplome në degën e filologjisë romane me fusha kryesore gjuhë dhe letërsi italiane. Në qershor 1951 martohet në fillim ne bashki, mandej ne kishën ortodokse e më pas atë katolike me mësuesen Nina Bogdanoviç. Pas mbylljes së studimeve në Beograd, Camaj përgatitet për formimin pasuniversitar në albanologji pranë fakultetit filozofik të Univ. të Sarajevës, i udhëhequr nga albanologu prof. Henrik Bariç – kryetar i Institutit Albanologjik në Sarajevë.

Në bashkëpunim me të dhe me mentorin e dytë prof. Rikard Kuzhmiç vendos të promovojë në filologji duke përzgjedhur si temë doktorate “Gjuha e Gjon Buzukut”. Kërkesa përkatëse e mentorëve të tij miratohet prej këshillit shkencor të atij fakultet në mbledhjen që u mbajt më 16 shkurt 1956.

Po atë vit, duke parë shëndetin në rënje të profesorit dhe gjendjen e rënduar në Republikën Federale, vajti në Itali (të paktën qysh më 20 shtator të 1956) ku e shoqja nga sëmundja detyrohet të heqë një veshkë.

Nën mentoratin e Koliqit më 15 mars 1960 mbron me vlerësime maksimale pranë Universitetit te Romës, tezën e doktoraturës mbi “Mesharin” e Gjon Buzukut, e cila u botua po atë vit si botim i revistes “Shêjzat” (që e redaktonte tash tre vite dhe do ta bënte deri më 1971) nën titullin: Il Mesale di Gjon Buzuku. Contributi linguistici allo studio della genesi.

Ndarja përfundimtare me Martinin ndodh në vitin 1968, dhe mbas kësaj date Nina kthehet në Milano ku do të jetojë deri në nandor të vitit 1987.

Prej 1965 deri në 1971 qenë vitet vendimtare për konsolidimin e vatrës albanologjike duke e vështruar si fushë komplekse të kërkimit shkencor. Më 1969 martohet me Erikën, me të cilën nuk do kishte fëmijë. Më dt. 16 korrik 1971 merr emërimin si profesor joordinar në albanologji, ndërsa më 14 shtator 1978 emërohet ordinar me marrëdhënie punësimi të përhershëm, më 30 shtator 1990 lirohet nga detyra si profesor i emërtuar. Jetoi në Lenggries, vend që i kujtonte trojet ku kishte lindë. Vdes më 12 mars të vitit 1992 në Mynih.

Është përfshirë thuajse në të gjitha antologjitë dhe veprat ku flitet për shkrimtarët shqiptarë.

Kërkimet akademike të Camajt u përqëndruan në gjuhën shqipe dhe dialektet, në veçanti të atyre në Italinë jugore. Veprimtaria e tij letrare në harkun 45 vjeçar ka disa shkallë zhvillimi. Ai e nisi me poezinë, zhandër mbas të cilit i mbeti besnik gjithë jetën, kurse gjatë viteve të fundit u përqendrua shumë tek proza. Vëllimi i tij i parë me varg klasik “Nji fyell ndër male”, Prishtinë 1953 (Një fyell ndër male), dhe “Kânga e vërrinit”, Prishtinë 1954 (Kënga e lëndinave), u frymëzuan nga banorët e zonave ku lindi, malësorët e veriut, mbas të cilëve qëndroj shumë i afërt shpirtërisht edhe mbas shumë e shumë viteve në mërgim dhe pamundësia për t’u kthyer.

Këto u ndoqën nga “Djella”, Romë 1958, një novelë me disa vargje mbi dashurinë e një mësuesi me një vajzë të re. Përmbledhja e poezive “Legjenda”, Romë 1964 dhe “Lirika mes dy moteve”, Munich 1967, kishte disa poezi nga “Kânga e vërrinit”, që u ribotuan në “Poezi” 1953-1967, Munich 1981.

Vargu i pjekur i Camajt reflekton ndikimin e lëvizjes hermetike të poetit italian Giuseppe Ungaretti. Karakteret metaforike dhe simbolike të gjuhës së tij rriten me kohën, siç ndodh edhe me rangun e temave poetike të tij.

Një përzgjedhje e poezive të tij e përkthyer në Anglisht nga Leonard Fox në vëllimet “Selected Poetry”, New York 1990 (Poezi të zgjedhura), dhe “Palimpsest”, Munich & New York 1991. / KultPlus.com

Deshta nji vashë

Poezi nga Martin Camaj

Deshta nji vashë
në shpinë e vogël rrethue n’shimshír,
në shpinë e vogël me lule n’shkallë.

Flutrova mbi flatrat e mallit
me bletë në rrezet e para n’àjr
e zemra m’u dridh e dora
si thimtha zogze n’gjinin e lules,
n’aroma, kur pin nektàr.

Deshta nji vashë
me gjakun e ndezun t’Jugut,
me butsinë e frymës së qeshorit n’muzg
tue pritë që parzmi t’binte n’pagjë.

Tash, vetëm zâni i saj i kulluet
më duket ndojherë
se po m’kumbon në veshë,
melodí e dashtun dikur dhe qitë
në harresë.