Arbënishtja e Zarës në Kroaci

Bisedë me profesoreshën kroate, Maximiljana Baranćić

Bisedoi: Mimoza Hasani Pllana

Mimoza Hasani Pllana: Profesoreshë Baranćić, sa është e zhvilluar albanologjia në shtetin kroat, a mund të thuhet se ka trashëgimtar të denjë të albanologut të njohur Prof. Dr. Aleksandër Stipćević?

Maximiljana Baranćić: Në fakt nuk ekzistojnë studime albanologjike në Kroaci. Me sa di unë, gjer më tani, nuk ka trashëgimtarë të denjë të albanologut dhe ilirologut prof. dr. Aleksander Stipčević.

M.: Në studimet tuaja të fundit shohim një interesim më të madh për të folmen arbënishte, studimin e së cilës e keni zgjedhur për temën tuaj të doktoratuës, a mund të veçoni disa elemente karakterizuese të kësaj gjuhe?

M.B.: Në studimet e mia doktorale kam vënë theksin në disa karakteristika kryesore të së folmes së dialektit tonë Arbënishtes. I kemi humbur disa zanore, p. sh: nuk kemi themi ”thana” por ”sana”, me ”than” por ”san”, derisa në gjuhën shqipe e kemi ”th” ne e përdorim “s”. Nuk ekziston ndonjë dallim kur ne përdorim ”q” dhe ”ç”, dallim që ekziston edhe në gjuhën kroate. Ne përdorim diçka në mes, që në gjuhën kroate tingëllons si ”č”. E foljma jonë është e përafërt me dialektin shqiptar, e vetmja gjë është se pas shumë viteve ne kemi humbur shumë fjalë dhe po ashtu artikulimi ka ndryshuar lehtësisht. Por, kur unë flas, njerëzit në Kosovë dhe Shqipëri më kuptojnë plotësisht. Kur ata flasin me mua nganjëherë nuk i kuptoj, në veçanti nëse flasin shpejt.

M.: Përveç studimeve lidhur me të folmen arbëreshe, tanimë keni publikuar edhe studimin për ndikimet e fjalëve italiane në gjuhën arbëreshe, cilat janë rezultatet, sa ka arritur arbërishtja e sotme të ruaj origjinën e saj, që nga koha e emigrimit të komunitetit shqiptarë?

M.B.: Kam shkruar një artikull dhe vitin e kaluar kam mbajtur një prezantim të atyre kërkimeve në Kosovë mbi ndikimin e gjuhës italiane në dialektin tonë Arbanasi. Ka shumë fjalë me origjinë italiane, të cilat kanë ardhur drejtpërdrejtë apo indirekt përmes dialektit kakavian, që vjen si rezultat i jetesës në komunitetit, me këta banorë. Arbënishtja është ruajtur në 35% të origjinës së saj, që nga koha kur ka ndodhur emigrimi nga mëmëdheu Shqipëria, duke qenë kjo një fenomen në vehte meqë nuk kanë ekzistuar shkolla, institucione etj.

M.: Keni botuar edhe një libër për mësimin arbënishtes, si u mirëprit nga komuniteti arbëresh?

M.B.: Është pritur mjaft mirë nga komuniteti Arbëresh.

M.: A është i mjaftueshëm organizimi i konferencave, seminareve, tryezave që organizohen në Kosovë dhe në Shqipëri dhe sa ndihmojnë në zhvillimin dhe prezantimin e hulumtimeve të studiuesve të huaj lidhur me studimet e gjuhës, letërsisë dhe kulturës shqiptare?

M.B.: Besoj se konferencat, seminaret dhe tryezat e rrumbullakëta, që organizohen në Kosovë, Shqipëri, janë shumë të nevojshme dhe ndihmojnë shumë në zhvillimin, ruajtjen e hulumtimit akademik mbi gjuhën shqipe, letërsinë, kulturën; parë veçmas si dialogim debatues për nivelin ku kanë mbërritur kërkimet albanologjike, të gjuhës dhe letërsisë shqipe, në rajonin e Ballkanit dhe më gjerë. Unë kam marrë pjesë tre herë deri më tani në seminaret ndërkombëtare që mbahen në Kosovë.

M.: Çfarë mendoni për bashkëpunimin dhe përkrahjen që ofrojnë katedrat e gjuhës shqipe në Kosovë dhe Shqipëri?

M.B.: Mendoj se bashkëpunimi dhe përkrahja në nivel universiteti në Kosovë dhe Shqipëri për studiuesit dhe studentët e huaj është e mirë dhe i nevojshëm, por megjithatë në lëmin e shkëmbimit të përvojave, gjithnjë ka nevojë për thellim dhe për plotësime.

M.: Sipas mendimit tuaj, sa është e njohur letërsia shqipe në Koraci?

M.B.: Më duhet ta pranoj se letërsia shqipe nuk është mjaftueshëm e njohur në Kroaci, e prandaj ka nevojë për zgjerim të hapësirave të komunikimit.

M.: Sot, në mbarë Kroacinë kemi emra të njohur arbëreshë që përfaqësojnë kulturën e vendit në fusha të ndryshme, sa vlerësohen dhe respektohen nga shteti kroat?

M.B.: Po, ekziston një respekt dhe vlerësim i merituar tek shoqëria dhe institucionet kroate. Mund t’i përmend disa: nga familja Deshpalj kemi dirigjentin e njohur Pavle Deshpalj, vëllain e tij violinistin Valter dhe motrën e tyre Maja; Ennio Stipčević, muzikolog i njohur (djali i Aleksandër Stipčević); prof. dr. sc. Serdo Dokoza (historian që punon në Universitetin e Zarës) etj.

M.: Aktualisht, a jeni duke punuar në ndonjë projekt lidhur me studimet në fushën e albanologjisë?

M.B.: Në këto momente jam duke punuar në fjalorin Kroat-Arbanas, ende duke punuar në detaje dhe shpresoj të publikohet këtë vit. Në maj planifikohet vënia në skenë e dramës ”Nita” në teatrin kombëtar në Zarë (kombinim i gjuhës kroate dhe arbënishtes), ende vazhdoj me kursin e së folmes Arbënishte, që prej katër vitesh tashmë.

Maximiljana BARANĆIĆ, ka mbaruar studimet bazike në Fakultetin Filozofik, në Universitetin e Zagrebit, ndërsa studimet pasuniversitare për gjuhësi i mbaroi në Universitetin e Splitit. Aktualisht është duke punuar në disertacionin e doktoraturës me temën “Lexisi i të folmes së Arbanasit si reflektim i gjuhëve në kontakt”. Punon si ligjëruese në Departamentin e Anglishtes në Universitetin e Zarës. Kërkimet e saj janë të përqëndruara në studimet e emrave, mbiemrave dhe pseudonimeve, veçanërisht nga Arbanasi, pastaj ka realizuar studime për identitetin etnolinguistik të arbanasëve, studime për poezinë, etj. Është e njohur për përkthimin e disa librave me poezi dhe zhanreve tjera letrare.

Intervista u shkëput nga libri: Shtegtimi i shqipes në Europë. Autore: Mimoza Hasani Pllana. Boutes: OLYMP, Prishtinë, 2019./KultPlus.com

Mësimi i gjuhës shqipe dhe varianteve arbëreshe

Bisedë me studiuesin dhe përkthyesin arbëresh, Giuseppe Antonio (Zef) Chiarmonte 

Mimoza Hasani Pllana: Z. Chiarmonte, keni mbaruar studimet për gjuhë, letërsi shqipe dhe filozofi, por edhe keni marrë pjesë në disa kurse lidhur me studimet ballkanike dhe religjionin. Sipas jush, si ndërlidhen këto fusha të ndryshme shoqërore? 

Bisedën e realizoi: Mimoza Hasani Pllana

Giuseppe Antonio (Zef) Chiarmonte: Tek arbëreshët e kulturuar, sidomos të moshës sime, vihet re se kjo ndërlidhje initeresash nuk është assesi një gjë e rrallë.Kultura jonë është ngushtësisht e lidhur me kishën, si një factor që vjen prej lidhjes në mes tyre, në shtjellat e kohës. Një kishë e veçantë, ngase i takon traditës bizantine dhe prandaj ndryshon nga tradita latine, e cila është e ndjekur nga shumica dërrmuese e popullatës italiane, në mes të cilës arbëreshët, aty-këtu, jetojnë, duke bërë shpesh një jetë ishullore. Për më shumë, gjuha arbëreshe, përveçse është përdorur në këngat fetare, në një periudhë u kultivua nëpër institucionet kishtare. Të vetmet institucione publike që deri vonë patën për qëllim ruajtjen, përdorimin dhe kultivimin e gjuhës arbëreshe. Le të kujtojmë këtu Lek Matrangën, De Radën, Skiroin. Kisha, së bashku me veshjet, me gjuhën e me zakonet identifikojnë arbëreshin e rëndomtë në mesin e krahinave italiane ku jetojnë. Unë i takoj pikërisht kësaj trashëgimie dhe mburrem me të.

 M.: Historia e letërsisë shqipe, njeh dhe respekton njërin prej prijatarëve të Rilindjes Kombëtare, poetin arbëresh Jeronim De Rada. De Rada, përveç kontributit të jashtëzakonshëm letrar la pas vetes edhe kontributin arsimor në katedrën për mësimin e gjuhës shqipe brenda kolegjit në qytetin e Shën Mitërit (Kozencë), rajonit të Kalabrisë. Si funksionon sot kjo katedër dhe katedrat e tjera të albanologjisë brenda shtetit italian?

G.A.C.: Katedrat e gjuhës shqipe, ku trajtohen edhe variantet arbëreshe, janë një risi e kohës moderne. Mësimi që dha De Rada në Kolegjin e Shën Adrianit në Shëmitër Korone në Kalabri, merrej vetëm me arbërishten, ngase aso kohe gjuha shqipe pak njihej ndër arbëreshë, përveçse ishte ende e pazhvilluar. Megjithatë, shkrimtarët tanë e njihnin patjetër veprën e Kristoforidhit. Shndërroi pastaj Kolegji në Lice Klasik shtetëror dhe ajo katedër njohu një numër bukur të madh studentësh nga Shqipëria. E njëjta gjë ndodhte edhe te qendra kulturore tjetër, në Seminarin Arbëresh në Palermo të Sicilise, ku edhe kishte mësim të arbërishtes dhe botohej FJALA E T’YN’ZOTI nga Pal Skiroi, zbuluesi i Mesharit, (ndonëse si zbulues i parë njihet Gjon Nikollë Kazazi, shënim imi-M. Hasani Pllana). Ky institucion u shua! Për fat të mirë, mësimi i shqipes, që në Itali jepej vetëm në Padova dhe Napoli, domethënë shumë larg vendbanimeve arbëreshe, u ripërtëri në Romë me Koliqin dhe në Palermo me Gaetano Petrottën, papas arberesh, dhe me At Valentinin. Më vonë, me krijimin e Universitetit në Kalabri, u shtua një tjetër katedër për gjuhën shqipe dhe kështu në shumë universitete të tjera, gjegjësisht në jugun e Italisë për hir të pranisë së banorëve arbëreshë. Katedrat që sot janë më në zë, ajo e Palermos dhe ajo e Kozencës, dhe po ashtu të tjerat, nuk mund t’i shmangen problematikës arbërisht/shqip. Nga njëra anë ato do të merren me gjuhë e letërsi shqipe, sipas programeve shtetërore, nga ana tjetër pothuajse nuk ndikojnë në drejtim të ruajtjes së arbërishtes.  Kjo dikotomi luan një rol negativ, sidomos në Kalabri, ku mësimin e shqipes e vështrojne si tradhti kundrejt arbërishtes …

M.: Në mesin e qendrave europiane ku studiohet gjuha dhe letërsia shqipe, Italia paraqitet në nivel të lartë edhe për organizimin e kurseve, seminareve, konferencave dhe tryezave me qëllim të prezantimit dhe shkëmbimit të njohurive, për letërsinë dhe gjuhën shqipe në kontekstin ballkanik dhe më gjerë. Duke qenë se ju keni bërë studime në këtë kontekst, si e vlerësoni pjesëmarrjen e studiuesve shqiptarë dhe sa janë aktiv për këto tema studiuesit e huaj?

G.A.C.: Studiuesit e huaj kanë qenë gjithnjë të mirëseardhur në katedrat e gjuhë shqipe në Itali, sidomos me rastin e konferencave shkencore, seminareve dhe shkëmbimeve në mes dijetarësh. Katedrat, ndonëse nuk ndikojnë drejtpërdrejtë në ruajtjen e gjuhës, megjithatë kanë një rol të pazëvëndësueshëm në rrahjen e temave lidhur me gjuhën, historinë, me demoetnoantropologjinë, me letërsinë, me religjionin, kështu që këto tema ushqejnë kulturën arbëreshe dhe ndikojnë mbi ruajtjen e identitetit etnik. Kohët e fundit, me hapjen e Shqipërisë, katedrat janë pasuruar me studiues shqiptarë, qoftë si lektorë, qoftë si docentë, gjë që ka mundësuar njohjen dhe aplikimin e rregullave drejtshkrimore edhe të gjuhës standarde.

M.: Në dhjetëra publikime tuaja shkencore keni trajtuar tema të ndryshme për gjuhën shqipe, në raport me fusha të tjera. Në disa nga publikimet, gjithashtu me kujdes të veçantë keni trajtuar origjinën dhe historinë e kolonisë arbëreshe në Itali, si mund të përkufizohet pozicionimi dhe mbijetesa e këtij komuniteti përgjatë shekujve?

G.A.C.: Pozita ekonomike shoqërore e Arbëreshëve, që nga fillimi i ardhjes së tyre në Itali, ishte tema që zhvillova në një nga Seminaret verore në Prishtinë.  Arbëreshet e kolonive, përkundrazi parisë që u strehua te oborret e homologëve italianë, vazhduan të kishin qefalitë e tyre dhe një numër adekuat priftërinjsh që përbënin ajkën kulturore. Kështu, atje ku ata u vendosën, arritën të nënshkruajnë kontrakte me pronarët feudalë ku ndaloheshin angaritë tipike të kohës, ruhej tradita kishtare ortodokse, e lidhur me Papatin, ushtrohej njëfarë vetëqeverisje që parashikonte zgjedhjen e zyrtarëve vetëm nga radhët e personave arbëreshë. Ky aset lindi me Aragonezët, vazhdoi me Spanjollët dhe mbaroi me Burbonët. Ç’është e vërteta, me shkarkimin e sistemit feudal, 1812, dhe lindjen e Komunave, 1817/18, situata ndryshoi rrënjësisht dhe arbëreshët humbën privilegjet e mëparshëm duke u barazuar me qytetarët e tjerë italianë.  Sa themi këtu, vlen sidomos për Arbëreshët e Sicilisë, të strehuar në çifligje kishtare, kurse në Kalabri e gjetkë  pozita në shumicën e rasteve ishte e mjerueshme ngase vareshin nga feudalë të egër. Këtu del ndryshimi midis dy komuniteteve ku, ata të Kalabrisë kërkojnë ta mbajnë të fshehur identitetin arbëresh, kurse ata të Sicilisë mburren me të qenit arbëresh dhe litinjtë përreth i vlerësojnë si njesira me dy gjuhë!

 M.: Është për t`u admiruar mbijetesa dhe ruajtja e shqipes brenda kufijve italian, madje edhe zyrtarizimi i saj si gjuhë administrative, shkollore, kulturore dhe shkencore. Sigurisht, që për këtë arritje është dashur sakrificë, mund e shumë punë. Si është arritur, sa janë tolerante ligjet italiane, karshi përdorimit të gjuhëve të huaja? 

G.A.C.: Situata, mjerisht, nuk është ashtu e volitshme si ju e përshkruani! Arbëreshët ishin dhe mbeten analfabetë në gjuhën e tyre.  Italia nuk ka asnjë faj lidhur me këtë gjendje.  Barazuar si nënshetas italianë, arbërshët, si edhe pakicat e tjera gjuhësore, gëzojnë me ligje shtetërore e krahinore të drejtën për ruajtjen e gjuhës dhe zhvillimin e zakoneve, por arbëreshi përton vetë, nuk di t’i shfrytëzojë mundësitë dhe hapësirat e krijuara, nuk ka lider që t’u japin një drejtim, një rrugë.  Me një fjalë, në shumë vendbanime ato ligje nuk aplikonen dhe faji nuk i bie assesi shtetit italian.

M.: Jeni i licensuar për përkthime nga gjuha italiane në gjuhën shqipe dhe anasjelltas, sa sfidues është për ju ky proces, në veçanti kur kemi të bëjmë me përkthimin e teksteve letrare?

G.A.C.: Për shkaqe shëndëtesore nuk kam mbaruar ende përkthimin e një autori nga Kosova.  Është një vepër e datuar, ku rregullat drejtshkrimore nuk janë ende stabile, por argumenti më intereson si roman historik që jep një pamje të mjerisë, ku ishte katandisur populli shqiptar gjatë sundimit otoman. Mu për këtë më vjen shumë keq, si arbëresh, të shoh ripërtëritjen e ndjenjave dumbabiste në Kosovë. Një krahinë dhe sot një shtet, të cilin e dua jashtë mase dhe këtë lidhje e dëshmoj me poezitë e mia te përmbledhja “Vule uji”.

M.: Nga aktivitetet tuaja të shumta kulturore, qysh herët keni qenë pjesë e organizimit “Ditët e Kulturës Kosovare në Siçili”, sa është e njohur kultura e shqiptarëve të Kosovës ndër arbëreshë, pse duhet të trajtohet si një ligjërim i veçantë nga kultura shqiptare në përgjithësi?

 G.A.C.: Për herë të parë, 1979, kultura shqiptare e Kosovës u paraqit në kryeqendrën e Sicilisë me Ekspozitën e librit “Shqiptarë në Jugosllavi”.  Ekspozita, me libër nga shtëpia botuese “Rilindja” dhe nga “Enti i librit shkollor”, u mbajt te Liceu, ku isha profesor dhe zgjati disa ditë, kështu që arbëreshët patën rastin të njiheshin me Kosovën dhe me prodhimet e botuara në gjuhën shqipe.  Por kulmi i njohjes së ndërsjellë Kosovë / Arbëreshë ishin Ditët e Kulturës Kosovare në Sicili, 1980, ku mbi njëqind intelektualë nga Kosova morën pjesë:  Profesorë nga universiteti, Ansambli “Shota”, poetë e shkrimtarë, teatri krahinor, ekspozita e piktorëve, filmi kosovar.  Hapja e Ditëve u bë zyrtarisht në Selinë e Krahinës Siciliane, kurse programi, përveçse në qytet, u zhvillua nëpër të pesë horet/vendbanimet arbëreshe.  Për t’u përgjegjur pyetjes suaj, duhet nënvizuar se kultura kosovare ka shumë gjasa me arbëreshen. Që të dyja janë kultura minoritare brenda shtetit ku kanë jetuar. Megjithatë për arbëreshët ka qenë një surprizë jo vetëm prania e një popullate shqiptare aq të madhe në një shtet tjetër, por trajtimi i saj i keq në një shtet që pretendonte të ishte federativ.

M.: Disa herë, keni qenë pjesë e Seminarit Ndërkombatar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, si e vlerësoni këtë përvojë tuajën në Kosovë?

G.A.C.: Seminari ka luajtur dhe lot një rol ndërkombëtar për gjuhën dhe kulturën shqiptare. Jo rastësisht, çështja e Kosovës u bë e njohur me anë të pjesëmarrjes në të nga ana e studiuesve prej shumë vendesh të rruzullit. Për arbëreshët dhe për mua personalisht, ky seminar i përvitshëm, ka qenë ujë për gojën e shkrumet.

M.: Sa është e njohur gjuha shqipe në pjesët e Italisë të pabanuara me arbëreshë?

G.A.C.: Mësimi i shqipes, meqë jepet në nivelin universitar, ndiqet më së shumti nga studentë italianë kundrejt arbëreshëve. Nga këtu na del se njohja e kulturës shqiptare nuk është e huaj në truallin italian.

M.: Sa është e njohur letërsia shqipe nga lexuesi Italian dhe cilët janë autorët e preferuar?

G.A.C.: Pa dyshim se autori me i përkthyer (nga frëngjishtja!) dhe me i njohur ishte Kadareja, por kohët e fundit janë bërë të përhapur autorë më të rinj. Shumë kanë lexuar “Vergine giurata”, mbi fenomenin shqiptar e burreneshës …

M.: A mund të na thoni çfarë jeni duke punuar momentalisht në fushën e albanologjisë dhe filologjisë?

 G.A.C.: Jashtë filologjisë me të cilën nuk merrem drejtpërsedrejti, kisha përgatitur një studim mbi kultin e shenjtorëve Flori dhe Lauri, të cilin do ta kisha paraqitur në Seminarin e sivjetshëm në Prishtinë. Përmbajtja e studimit rrjedh nga kureshtja sesi kulti i tyre mbërriti në Sicili dhe si dy portrete me mozaik u janë kushtuar atyre te kisha e Gjergjit nga Antiokia, sh. XII, kishë kjo që sot është bërë famulli për arbëreshët e Palermos.

M.: Kur ishit fëmijë, a flisnit shqip në familje dhe në lagje?

G.A.C.: S’kishim gjuhë tejtër në familje dhe në hore/qytezë. Asokohe italishtja ime dhe e shokëvet të mi ishte vetëm një perkthim nga arbërishtja, megjithë ngatërresat që kjo shpesh na sillte me joarbëreshët! /KultPlus.com

Gjuha dhe letërsia shqipe karshi asaj greke dhe rumune

(Studimet ballkanike në Bullgari)

Bisedë me Ekaterina Tarpomanova, profesoreshë dhe udhëheqëse e Katedrës së Gjuhësisë së Përgjithshme Indoeuropiane dhe Ballkanike.

Bisedoi: Mimoza Hasani Pllana

Mimoza Hasani Pllana.: E nderuar profesoreshë Ekaterina, ju keni studiuar në  Katedrën e Gjuhësisë së Përgjithshme, Indoeuropiane dhe Ballkanike pranë Fakultetit të Sllavistikës të Universitetit të Sofjes “Shën Klimenti i Ohrit”, në këtë katedër ofrohen programe të gjera studimi edhe për gjuhë të tjera ballkanike, çfarë ju tërhoqi më shumë te gjuha dhe letërsia shqipe që zgjodhët për ta studiuar?

Ekaterina Tarpomanova: Kam studiuar në Universitetin e Sofjes, në degën e Ballkanistikës. Katedra është themeluar para shumë viteve, por studimet e Ballkanistikës që ofrohen në Universitet janë diçka relativisht më e re, që u themeluanë në vitin 1994 nga profesotërt tanë, Petja Asenova dhe Zhivko Bojaxhiev. Në qendër të studimeve të ballkanistikës vihet Bashkimi gjuhësor ballkanik, pra bullgarishtja, shqipja, rumanishtja dhe greqishtja – gjuhët, që në saje të kontakteve shekullore kanë zhvilluar karakteristika të përbashkëta gramatikore. Ideja e themeluesve të degës ishte që studentët të mësojnë tri gjuhët e huaja, me numër të barabartë të mësimeve. Këtë ide e respektojmë deri më sot. Kështu që studentët e Ballkanistikës nuk kanë për të bërë zgjedhje ndërmjet gjuhëve, i mësojnë të gjitha gjuhët. Për mua, mund të them se edhe unë nuk e bëra zgjedhjen time vetë, disi dhe më tepër e bëri fati, duke më takuar me profesoreshë Rusana Bejlerin. Asaj ia detyroj dashurinë që kam për gjuhën shqipe. 

M.: Pas mbarimit të studimeve u angazhuat si profesoreshë, ndërkaq tani e drejtoni vetë katedrën, a mund të na flisni më shumë për programet që ofroni për studimin e gjuhës dhe letërsisë shqipe?

E.T.: Universiteti i Sofjes ishte vendi i parë në Bullgari, ku ofrohej studimi i gjuhës dhe letërsisë shqipe. Pastaj edhe universitetet e tjera, duke ndjekur modelin tonë, ofrojnë studime të ngjashme. Që nga krijimi i progamit të degës së Ballkanistikës, ndërkaq janë bërë pak ndryshime, kemi ruajtur konceptin e profesorëve tanë. Lëndët e degës mund t’i ndajmë në tri pjesë – gjuhë (dhe gjuhësi), letërsi dhe histori. Mësohen tri gjuhët ballkanike – shqipja, greqishtja dhe rumanishtja. Studentët mund të formohen si përkthyes profesionistë me çdonjërën nga këto. Cikli gjuhësor përfundon me gjuhësi ballkanike, lëndë, e cila i njeh studentët me tiparet e përbashkëta të gjuhëve ballkanike, si dhe me shkaqet për zhvillimin e tyre. Studentët njihen me letërsitë kombëtare të Ballkanit dhe po kaq me kulturën e popujve ballkanikë. Në mënyrë të ngjashme, dituritë për letërsitë kombëtare, njihen dhe përgjithësohen me një lëndë të pasur krahasuese. E gjitha kjo, prezantohet në sfondin e ngjarjeve historike, që nga periudha antike deri në zhvillimet bashkëkohore. Krenohemi se studentët tanë bëhen specialistë me një pikëpamje shumë të gjerë për Ballkanin në kontekst europian dhe botëror.

 M.: Të mbash gjallë dhe të thellosh studimet për një gjuhë të vjetër që flitet në disa vende të vogla europiane, siç është gjuha shqipe, sigurisht që nuk është e lehtë. Në raste të tilla na intereson më shumë që të dimë nëse keni mbështetje nga Qeveria e  Shqipërisë dhe Kosovës, apo vetëm nga Qeveria Bullgare?

E.T.: Kemi kontakte shumë të mira me disa universitete në Shqipëri dhe Kosovë, veçanërisht me Universitetin e Prishtinës, por përgjithësisht na mungon mbështetja në nivel shtetëror dhe qeveritar. Më tepër shpresojmë te kontaktet tona personale me kolegë nga Shqipëria dhe Kosova. Çdo vit, për shembull studentët tanë marrin pjesë në Seminarin e gjuhës, letërsisë dhe kulturës shqipe që organizohet nga Universiteti i Prishtinës. Disa vite me radhë kemi paraqitur studentë edhe në seminarin e gjuhës shqipe në Universitetin e Tiranës, por për të aplikohet në Ministrinë e Arsimit dhe procedura e mundësisë për të qenë të pranishëm, është mjaft e komplikuar. 

M.: Sa është sfidues procesi i plotësimit të nevojave me staf të plotë akademik për lëndët e gjuhës dhe letërsisë shqipe dhe në mesin e profesorëve a ka ndojë profesor/eshë që vjen nga Shqipëria dhe Kosova?

E.T.: Meqenëse gjuha dhe letërsia shqipe studiohen në kuadër të proceseve të Ballkanit, ne parapëlqejmë specialistë me profil më të gjerë. Aktualisht kemi një specialiste të shkëlqyer në fushën e gjuhës dhe letërsisë shqipe, profesoreshë Rusana Bejleri. Me mësimet e gjuhës merret gjithashtu kolegu Anton Pançev. Profesorë nga Shqipëria dhe Kosova na vizitojnë, kur kemi raste të veçanta, por nuk kemi mundësi të mbajmë profesorë të rregullt nga vendet e huaja.

 M.: Sofja është e njohur si një nga qendrat që ka siguruar qëndrueshmëri në zhvillimin e programve dhe numrin më të madh të studentëve, të cilët janë të interesuar për gjuhën dhe letërsinë shqipe, si janë prirjet e fundit dhe cilat janë arsyet më të shpeshta që të rinjtë bullgarë zgjedhin për të mësuar dhe studiuar këtë gjuhë?

E.T.: Zakonisht pranojmë 15-20 studentë, sipas përvojës së deritanishme ky është numri i mundshëm për degën tonë. Dëshira jonë është që të tërheqim të rinj me interes të thellë ndaj Ballkanit dhe proceseve gjuhësore, kulturore, historike dhe politike në rajonin tonë. Pastaj gjatë studimeve çdonjëri orientohet dhe zgjedh atë fushë që i duket interesante ose e dobishme, për të thelluar njohjen dhe komunikimin e zgjeruar. Puna jonë është që t’u ofrojmë mundësi të ndryshme të rinjve. Pas mbarimit të studimeve në këto fusha, ata kanë rrugë të ndryshme profesionale si specialistë të shkolluar për çështjet ballkanike. Për gjuhën dhe letërsinë shqipe i motivojmë me argumentet se do të jenë specialistë të vlerësuar, sepse në kohët tona çdonjëri e di anglishten, por sa janë njerëzit që e njohin mirë një gjuhë të rrallë si shqipja dhe një kulturë interesante si kultura shqiptare?

M.: A mund të na njoftosh për procedurat e aplikimit dhe regjistrimit për studentët jo bullgarë, meqë gjithnjë e më shumë kemi të interesuar nga Kosova që dëshirojnë të studiojnë në Universitetin “Shën Klimenti i Ohrit”, si një nga universitet më prestigjioze në Bullgari?

E.T.: Procedurat edhe për këtë universitet janë standard, si për çdo të huaj që dëshiron të aplikojë në një universitet bullgar, nuk ka diçka të veçantë për degën tonë. Por studentët e huaj duhet të kenë parasysh se tani për tani ne ofrojmë studime vetëm në gjuhën bullgare, pra atyre u ofrohen kurse të bullgarishtes, të cilat zakonisht zgjasin një vit. Një mundësi tjetër dhe shumë e mirë janë programet e mobilitetit të studentëve, për shembull programi Erasmus. Universiteti i Sofjes ka marrëveshje me Universitetin e Tiranës, por ndërkohë po përgatitet marrëveshja me Universitetin e Prishtinës, e cila shpresoj se do të jetë gati vitin tjetër. Pra studentët e secilës hapësirë, që kanë dëshirë të aplikojnë, i pranojmë me kënaqësi.

M.: Gjatë studimeve tuaja, në cilën periudhë letrare dhe tek cilët autorë jeni ndaluar më shumë dhe pse?

E.T.: Përpiqemi t’i përfshijmë të gjitha periudhat e letërsisë shqiptare, me autorët më përfaqësues, që nga autorët e vjetër – Marin Barleti, Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Pjetër Bogdani, Frang Bardhi, pastaj letërsia e Rilindjes me autorët më të rëndësishëm – Jeronim de Rada, Naim Frashëri, Andon Zako Çajupi, Asdreni, etj. , deri në periudhën moderne me Ismail Kadarenë, Rexhep Qosjen etj. Prezantojmë gjithashtu vepra të prozës, poezisë dhe të dramës. 

M.: Tani, për vendet e Ballkanit Perëndimor ofrohen programe të ndryshme bashkëpunimi (në nivelin e arsimit të lartë), sa jeni të përfshirë në këto programe, gjithnjë në funksion të bashkëpunimit rajonal?

E.T.: Nuk kemi programe të posaçme për Ballkanin Perëndimor përsa i përket arsimit të lartë. Bashkëpunimi, kryesisht realizohet ndërmjet marrëveshjeve midis universiteteve, kurse në nivel shtetëror veprohet përmes marrëveshjesh ndërshtetërore. 

M.: Në gjuhën bullgare, krahasuar me gjuhët e tjera ballkanike, kemi të përkthyer një numër të konsiderueshëm shkrimtarësh shqiptarë (rreth 100), falë kontributit të çmuar të pararadhësve tuaj në Universitet. Kjo traditë e mirë e përkthimit po vazhdon edhe nga studentët aktualë, por a mund të flasim për përzgjedhjen e autorëve vepra e të cilëve hyn në procesin e përkthimi, si bëhët përzgjedhja?

E.T.: Kur fjala është për studentët, përkthimi ka dy qëllime – nga njëra anë të popullarizohet letërsia shqiptare para publikut bullgar, pra të njihet sa më gjerë, por nga ana tjetër përkthimi është një fushë e veçantë, e cila është e dobishme për vetë studentët. Studimi i çdo gjuhe në degën e Ballkanistikës përfundon me një provim, i cili në mes të tjerash përmban përkthimin e një vepre origjinale. Zgjedhja e autorit, zakonisht bëhet nga studentët. Të rinjtë me talent të shfaqur, të cilët kanë dëshirë të merren me përkthim artistik, pa e vënë në dyshim, kanë mbështetjen tonë. Frymëzimin e marrin nga pedagogët e tyre, Rusana dhe Antoni, ne si institucion përpiqemi që të sigurojmë botimin e librit dhe prezantimin e tij para publikut.

M.: Bazuar në mendimet e kritikës letrare, por edhe interesimet e studentëve, cilët janë shkrimtarët më të vlerësuar? 

E.T.: Në Bullgari, pa dyshim autori më i njohur është Ismail Kadareja, ai njihet si nga kritikët letrarë, ashtu edhe nga lexuesit. Fatkeqësisht letërsia shqiptare nuk është aq e njohur tek ne, por ne përpiqemi ta ndryshojmë këtë. Mendoj se pas dështimit të regjimeve komuniste, lidhjet midis vendeve të Ballkanit kaluan në një nivel të ndryshëm. Ne dalëngadalë po hapemi për njëri-tjetrin, e zbulojmë njëri-tjetrin, kapërcejmë dyshimin, indiferencën, konfliktet. Jam optimiste për të ardhmen e Ballkanit në Europën e bashkuar. Besoj se rruga më e mirë është njohja e gjuhës, letërsisë dhe kulturës. Ja këtu e sheh rolin e madh të studimeve që ne ofrojmë.

M.: A mund të na thoni se me çfarë jeni duke u marrë aktualisht në fushën e filologjisë dhe albanologjisë?

E.T.: Unë jam gjuhëtare dhe merrem me analizën e proceseve në situatën e bashkimit gjuhësor ballkanik, me theks të veçantë mbi studimin krahasues të bullgarishtes dhe shqipes. Vitin e kaluar me disa kolegë nga universiteti fituam financim për një projekt të madh shkencor me titull “Gjuhët ballkanike si thelbi i bashkësisë etnike dhe kulturore të Ballkanit”. Përveç punës sime shkencore po merrem me përthime të romaneve të autorëve bashkëkohorë shqiptarë. Bashkë me pronarin e shtëpisë botuese “Izida”, Plamen Totev, një njeri i dhënë shumë pas letërsisë, kemi në plan të popullarizojmë romanin modern shqiptar. Vitin e kaluar botuam dhe prezantuam librin e Ben Blushit “Otello, Arapi i Vlorës”, tani jam duke përkthyer romanin “Mëria e zanave” të Grigor Banushit, kurse për vitin tjetër kemi përgatitur për ta përkthyer një roman të Rudi Erebarës. Këta shkrimtarë i zgjodhëm, sepse janë nominuar ose janë mbajtës të çmimit të Komisionit Europian. Pra, përpiqemi ta mbajmë të gjallë shpirtin e kulturës dhe letërsisë, sepse kjo është rruga e njohjes së vërtetë midis popujve, midis kulturave të tyre. 

Ekaterina TARPOMANOVA, studioi në Universitetin e Sofjes “Shën Klementi i Ohrit” në dy degë, Ballkanistikë dhe Filologji Franceze. Më vonë doktoroi në po këtë universitet, nën mentorimin e profesoreshës Petja Asenova. Punoi më shumë se 10 vjet në redaksinë shqipe të Radios Kombëtare Bullgare, njëkohësisht vazhdoi të merrej me punë shkencore në Seksionin e Gjuhësisë Kompjuterike pranë Akademisë Bullgare të Shkencave. Në Universitetin e Sofjes u kthye si profesoreshë gjatë vitit 2011 dhe iu përkushtua punës me studentët, duke mbajtur ligjërata të gjuhësisë së përgjithshme. Ka përkthyer disa krijime autorësh shqiptarë në gjuhën bullgare. Në kohën e lirë i përlqen të përkthejë libra dhe të udhëtojë.

Intervista u shkëput nga libri: Shtegtimi i shqipes në Europë. Autore: Mimoza Hasani Pllana. Boutes: OLYMP, Prishtinë, 2019./KultPlus.com

Përkthimi, proces i pasurimit të letërsisë

Intervistë me Clare Azzopardi, shkrimtare, përkthyese e letërsisë dhe ligjëruese letërsie në Universitetin Malta Junior College.

Bisedoi: Mimoza Hasani Pllana

Mimoza Hasani Pllana: Veprat tuaja të shkruara  në gjuhën malteze janë përkthyer në disa gjuhë. Çfarë do të thotë për ju kur vlerësohen, përkthehen dhe pëlqehen tekstet tuaja nga lexuesit e huaj?

Clare Azzopardi: Një libër i përkthyer sjell një rrëfim, personazhe dhe kulturë si të përthyer në pasqyrë. Ai krijon një marrëdhënie në mes të autorit dhe përkthyesit dhe gjithashtu ndërton një dialog të hapur në mes të kulturave dhe gjuhëve. Përkthimi pasuron letërsinë e vendeve dhe ndihmon autorin/përkthyesin të lexoj.

M.: Përveç se jeni autore, keni përkthyer edhe tekste letrare nga anglishtja dhe italishtja  në gjuhën malteze, sa sfidues është ky proces?

C.A.: Natyrisht se është sfiduese, por edhe shpërblyese gjithashtu. Është një shkëputje nga shkrimi, më duhet të them një pushim intensiv dhe përmirësues, si në përjetimin e dy gjendjeve.  Kohët e fundit kam përkthyer vetëm libra për fëmijë (nga gjuha angleze dhe italiane në gjuhën malteze), kryesisht libra me vizatime. Disa prej këtyre librave janë shumë sfiduese për shkak të fjalëve me rimë, pastaj ritmit dhe muzikalitetit të tekstit. Zakonisht janë tekste të shkurtëra, kështu që nëse humbas ritmin këtu dhe aliteracionin atje, shumë lehtë mund të përfundoj në një tingëllim/kuptim mishmash. 

M.: Cilat teknika të përkthimit përdorni?

C.A.: Në veçanti asnjë. Unë kurrë nuk kam studiuar mbi përkthimin, andaj për mua përkthimi është një proces intuitiv, por që nuk do të thotë që nuk bëj ndonjë kërkim/studim. Përkundrazi, duhet të bëjmë kërkime dhe bashkëpunime me përkthyesit e tjerë nëse duam të kemi një përkthim të mirë dhe të besueshëm.

M.: Për aq sa kemi njohuri letërsia shqipe në gjuhën malteze përfaqësohet fare pak, për të mos thënë aspak. A do të thotë kjo se mungon intersimi për letërsië shqipe, apo mungon komunikimi?

C.A.: Me aq sa kam njohuri unë një autor shqiptar ka qenë i ftuar në Festivalin Mediteran të Maltës, por nuk jam e sigurt nëse ndonjë autor maltez ishte ftuar ndonjëherë në Shqipëri. Unë besoj se Immanuel Mifsud ka një libër që është  përkthyer dhe botuar atje, ky është i vetmi që njoh. Nuk them se është mungesë interesimi, më shumë është mungesë njohurishëx dhe mungesë fondesh, ndoshta, e mbi të gjitha mungesë komunikimi. Nuk jam në një pozicion shumë të mirë që të përgjigjem në këtë pyetje. Për një kohë të gjatë kam qenë pjesë e këshillit organizativ të Festivalit Mediteran të Maltës, por tani nuk jam më dhe zgjedhja e autorëve nuk varet nga unë.

M.: Puna juaj letrare është vlerësuar me çmime për shkrim dhe redaktim, sa ju motivojnë vlerësimet e tilla?

C.A.: Po edhe jo. Nuk shkruaj për të marrë çmime. Unë shkruaj sepse dua të shkruaj. Kur vjen ndonjë çmim e mirëpres, por nuk dua të bëjë bujë të madhe për të. Shpërblimet/çmimet më të mira asnjëherë nuk janë titujt, por lexuesit e mi, si të rinjë ashtu edhe të moshuar, të cilat nuk janë më të gjata se disa fjalë ose fjali, të cilat i pranoj me dashuri. 

M.: Duke qenë se shkruani letërsi për fëmijë dhe të rritur, cili është zhanri juaj më i preferuar?

C.A.: Unë shkruaj më shumë për fëmijë. E dua librin me fotografi/ilustrime më shumë se gjithçka. Ndoshta, sepse kjo më jep mundësinë për të bashkëpunuar me ilustrator, kam patur bashkëpunime të mrekullueshme në të kaluarën. Shkrimi për të rritur zgjatë më shumë dhe është më i kërkuar, por unë besoj se është më mirë t`i kultivosh të dyja.

M.: Cili është komunikimi juaj me komunitetin e shkrimtarëve shqiptarë, a keni marrë pjesë ndonjëhere në seminare, konferenca gjuhësore dhe filologjike në Kosovë apo Shqipëri?

C.A.: Jo, ose më sakt jo akoma. Shpresoj të marrë pjesë në të ardhmen. 

Clare Azzopardi, është shkrimtare për fëmijë dhe të rritur. Është udhëheqëse e departamentit të gjuhës malteze në Universitetin Malta Junior College dhe për shumë vite ka qenë anëtare aktive e Inizjamed, një OJQ misioni i së cilës është promovimi i letërsisë në Maltë dhe jashtë. Me Inizjamed, ajo ka qenë bashkëorganizatore e festivaleve dhe punëtorive të letërsisë, shpesh në bashkëpunim me Literature Across Frontiers (LAF). Puna e saj është përkthyer në disa gjuhë dhe ajo është prezantuar në një numër përmbledhjeh përfshirë  Transcript, In Focus, Cúirt Skald, Words Without Borders dhe Novel of the World. Shfaqja e saj L-Interdett Taht is-Sodda (Merlin Publishers) është botuar në gjuhën frënge (Éditions ëThéâtrales) dhe në gjuhën arabe (IACT). Azzopardi ka botuar 2 libra me tregime të shkurta për të rritur, ku të dyja kanë fituar Çmimin Kombëtar të Librit për Letërsi. Përmbledhja e saj e fundit është botuar në gjuhën kroate (VBZ), gjuhën hungareze (Noran Libro) dhe gjuhën arabe (Sefsafa Publishers). Clare Azzopardi ka marrë pjesë në një numër festivalesh dhe më 2015 ajo është përzgjedhur pjesë e Zërave të Rinj të Europës (Europe’s New Voices). Ajo sapo ka publikuar novelën e saj të për të rritur Castillo (Merlin Publishers) dhe momentalisht është duke punuar në novelën e saj të re. Clare Azzopardi është fituese e disa çmimeve në letërsi.

Intervista u shkëput nga libri: Shtegtimi i shqipes në Europë. Autore: Mimoza Hasani Pllana. Botues: OLYMP, Prishtinë, 2019./KultPlus.com

Autorët shqiptarë në letërsinë austriake

                       

Bisedë me Anton Markun, poet dhe veprimtar për promovimin e letërsisë shqipe në Austri 

Bisedoi: Mimoza Hasani Pllana

Mimoza Hasani Pllana:  Marrëdhëniet letrare shqiptaro-austriake prej themelimit janë zhvilluar pa shkëputje. Meritë për këtë vazhdimësi janë padyshim shtetasit austriakë, por edhe ata shqiptarë, që kontribuan për promovimin dhe pasurimin e vlerave letrare të letërsisë shqipe, në këtë vend. Kjo trashëgimi e gjerë po vazhdon edhe me punën tuaj, duke qenë anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Austrisë, si dhe i klubeve letrare shqiptare dhe austriake, pëmes të cilave keni arritur të përktheni për lexuesin austriak një numër të konsiderueshëm të veprave letrare shqipe. A mund të na flisni për trendet dhe binarët e përkthimit të letrave shqipe, prej kohës kur jeni pjesë e kësaj fushe? 

Anton Marku: Të shkruash do të thotë të mendosh, të dialogosh me vetveten, të hysh në thellësi të botës tënde, të komunikosh me të tjerët, të shprehesh për realitetin objektiv dhe atë fiktiv në mënyrë artistike. Personalisht, përpos disa sprovave, ende nuk kam filluar që aktivisht të merrem me përkthime letrare nga gjuha shqipe në atë gjermane dhe anasjelltas. Deri para dy viteve, krijimet e mia, qoftë në prozë apo në poezi, kam tentuar t’i përkthej dhe për shtatë vetë, ndërsa korrigjimet ia kam besuar një autori gjermanofolës, sidomos Peter Paul Wiplinger-it, njërit ndër shkrimtarët më të njohur austriakë, mik i shqiptarëve dhe anëtar nderi i Lidhjes se Shkrimtarëve dhe Krijuesve Shqiptarë në Austri ‘‘Aleksandër Moisiu’’ (LShKShA). Në dy vitet e fundit kam filluar që të shkruaj direkt në gjuhën gjermane dhe ato shkrime të ndryshme t’i lexoj po në këtë gjuhë para publikut austriak. Në anën tjetër, një pjesë e konsiderueshme e autorëve shqiptarë në Austri në dhjetë vitet e kaluara kanë përkthyer librat e tyre në gjuhën gjermane dhe atë proces e ka bërë të mundur, kryesisht nga Dr. Kurt Gostentschnigg, përkthyes, albanolog, poet dhe njohës shumë i mirë i gjuhës shqipe. Një përkthyese tjetër, shumë e mirë në Austri, është edhe Adrea Grill.

M.: Në takimet e ndryshme letrare ku ju jeni pjesë, anëtarët e Lidhjes së Krijuesve Shqiptarë në Mërgatë, të PEN Klubit të Austrisë dhe pjesëmarrës të tjerë prej komunitetit letrar nga vendet e ndryshme (pra në takimet e zakonshme me përfaqësim shumëkombësh dhe shumëkulturor), si vlerësohet letërsia shqipe krahas letërsive të vendeve tjera europiane, çfarë e përafron dhe e dallon?

A.M.: Në njëfarë mënyre autorët shqiptarë kanë sjellë risi në letërsinë austriake, si për nga temat që trajtojnë, stili i shkrimit apo qasja ndaj fjalës së shkruar, si shenjëzim estetik. Kjo dhe është një ndër arsyet kryesore që letërsia shqipe, jo dhe aq e njohur në këtë shtet, po vlerësohet çdo ditë e më shumë, si vlerë e shtuar.Me letërsinë e vendeve tjera europiane atë po e përafrojnë harmonia mes mendimeve, larmia e narracionit, meditimi reflektiv apo mesazhi artistik, por edhe pasuria e figurave stilistike, si metafora, simboli, krahasimi, etj.  Dallimet, kryesisht kanë të bëjnë me faktin se letërsia shqipe që krijohet në diasporë është në një masë të madhe patriotike, politike e me tone melankolike, e cila shumë rrallë ia ka dalë të lirohet nga historia, temat e luftës dhe nostalgjia për ‘‘kohërat e vjetra’’. Ajo ende po ka vështirësi që të transformohet, reformohet dhe përshtatet me trendet dhe kahjet ligjërimore, që sot po ndodhin në letërsinë bashkëkohore, e cila sot shkruhet shkurt, qartë; është më dinamike, më reale, precize, shumëdimensionale, universale, më e hapur, më përparimtare dhe më avangardiste.

M.: Bazuar në përvojën tuaj disavjeçare në funksion të njohjes dhe promovimit të letërsisë shqipe në shtetin austriak, cilët janë autorët shqiptarë më të lexuar?

A.M.: Për fat jo të mirë, jo shumë shkrimtarë shqiptarë janë të përkthyer në gjuhën gjermane dhe të njohur në Austri. Përjashtim bëjnë emrat e mëdhenj të letërsisë shqipe, si Ismail Kadare, Martin Camaj, Ali Podrimja, Azem Shkreli, Rexhep Qosja, Fatos Kongoli, Besnik Mustafaj, Kasëm Trebeshina, Kim Mehmeti, etj. Nga brezi më i ri njihen veprat e Lindita Arapit, Beqë Cufajt, Shaip Beqiri, Jeton Neziraj, Ilir Ferrës, Anila Ëilms, Jeton Kelmendit, etj.  M.: Si qëndrojnë marrëdhëniet tuaja me qendrat e mëdha shqiptare, sa bashkëpunoni me organizatat simotra: institucionet nga Kosova dhe Shqipëria? A.M.: LShKShA është bashkëthemeluese e Lidhjes së Krijuesve Shqiptarë në Mërgatë (LKShM), e cila u krijua në vitin 2013 dhe në kuvendin konstituiv, të së cilës  morën pjesë autorë shqiptarë nga 13 shtete të botës. Që nga ajo kohë ne takohemi së paku dy herë në vit: një herë në Gjermani, ku gjendet dhe selia e LKShM dhe gjatë muajit gusht në Kosovë dhe Shqipëri, përgjatë ‘‘Muajit të Mërgatës’’. Deri më tani kemi mbajtur disa orë letrare, përurime librash, konkurse letrare, si dhe kemi botuar disa antologji, ndër të cilat vlen të veçohen ato për Shën Terezën dhe Gjergj KastriotinSkënderbeun. Po ashtu, edhe pse rastësisht, e jo shumë i strukturuar, nuk mungon  bashkëpunimi me Lidhjen e Shkrimtarëve të Kosovës dhe PEN Klubin e Shqipërisë.

M.: Duke qenë se jeni poet dhe deri tani keni publikuar disa libra me poezi, si dhe jeni përfaqësuar në disa antologji në gjuhën gjermane, si e vlerësoni procesin e përkthimit të poezisë shqipe në gjermanisht; sa është e vështirë dhe e mundur që të ruhet origjinaliteti i poezisë shqipe gjatë përkthimit në gjuhën gjermane?

 A.M.: Procesi i përkthimit në cilëndo gjuhë është sa specifik aq dhe kompleks. Përkthyesi duhet të jetë njohës shumë i mirë i të dy gjuhëve, mundësisht të jetë edhe vet krijues, t’i mbetet besnik sa më shumë që është e mundur orgjinalit, por dhe t’i japë vetes lirinë që të përdorë nuanca dhe variante alternative gjuhësore, që do ta pasuronin veprën, gjithnjë pa rrezikuar që të humbet kuptimi i saj. Konsideroj se një ndër të tillët ishte dhe tashmë i ndjeri Hans-Joachim Lanksch, që ka realizuar përkthime në gjermanisht të shumë autorëve të poezisë shqipe. Ajo çfarë në asnjë rast nuk do të duhej të ndodhte është përkthimi i drejtëpërdrejtë, fjalë për fjalë, i një teksti nga një gjuhë në tjetrën. Edhe mua më ndodh, që të kem përshtypjen se ndonjë nga poezitë e mia të shkruara në gjuhën amtare nuk e kanë fuqinë e njëjtë të shprehjes, estetikën, ngjyrën, tingullin dhe elegancën e njëjtë në gjuhën gjermane. Ajo, që në këto raste bëj është të lëviz apo zhvendos ndonjë fjalë, të shkurtoj apo zgjas ndonjë varg, apo dhe të përdor ndonjë sinonim, në mënyrë që në gjuhën tjetër krijimi të jetë sa më i kuptueshëm për lexuesin.

M.: Meqë janë disa vite që jetoni dhe veproni në Austri, si i vlerësoni marrëdhëniet shiptaro-austriake nga fusha e Albanologjisë dhe Filologjisë? Cilat janë ngjarjet dhe emrat më të spikatur austriakë, që gjatë historisë kontribuan në këto dy fusha për ndërtimin e urave në mes dy kulturave?

A.M.: Albanologët gjermanofolës, sidomos ata nga Austria ishin prijetarë të shkencës së albanologjisë, filluar nga Johannes Georg von Han, Gustav Mayer, Norbert Jokli, Franz Nopsca, Maximilian Lambertz, etj. Që në vitet e hershme të shk XVIII, ata treguan interes të jashtëzakonshëm, për gjuhën dhe kulturën shqipe, duke botuar studime mbi etimologjinë dhe fjalëformimin e shqipes; kërkime gjuhësore – kulturore historike nga fusha e shqipes. Po ashtu, një numër i madh i albanologëve të shquar shqiptarë, po ashtu studiuan në Austri. Ndër ta, si më të shquarit, dallohen: Eqrem Çabej, Aleks Buda, Gjergj Pekmezi, etj. Në lidhje me këtë temë, përmes hulumtimeve dhe shkrimeve të paraqitura në disa të përditshme tona, kontribut të madh është duke dhënë publicisti Hazir Mehmeti, i cili ka vite që jeton në Vjenë.

 M.: A mund të na thoni çfarë jeni duke punuar aktualisht  në funksion të njohjes së letërsisë shqipe nga lexuesi austriak? 

A.M.: Me themelimin e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Krijuesve Shqiptarë në Austri ‘‘Aleksandër Moisiu’’, në vitin 2011, krijuesit shqiptarë në Austri, më në fund arritën të kenë: një adresë të tyre, një emër, një shenjë dalluese, një ‘‘kulm mbi kokë’’, qoftë ai dhe virtual. Lidhja u vu në jetë nga entuziazmi i themeluesve të saj dhe për një periudhë të shkurtër kohore arriti që të identifikojë, anëtarësojë mbi 30 krijues/e nga të gjitha rajonet e Austrisë. Në dy vitet e para të veprimtarisë së saj u organizuan më se 20 orë letrare në gjuhën shqipe, jo vetëm në Vjenë, por dhe në qytetet të tjera, si Linz, Graz, Salzburg, Wiener Neustadt, Baden, Kapfenberg, Knittelfeld, etj. Nga viti 2013 orët letrare, tashmë mbahen në të dy gjuhët, atë shqipe dhe gjermane. Që nga ajo kohë, anëtarët e Lidhjes kanë botuar mbi 40 libra individualë, ndërsa u publikuan edhe dy antologji të përbashkëta, po ashtu në të dy gjuhët ‘‘Illyrcum 1’’ dhe ‘‘Illyricum 2’’. Në anën tjetër u vendosën, u thelluan kontaktet dhe bashkëpunimi me shtëpi botuese, institucione shtetërore, organizata joqveritare, etj. LShKShA qëllim parësor ka promovimiin e kulturës, e sidomos artit dhe letërsisë shqiptare në Austri, si dhe krijimin e urave të miqësisë me autorë vendas dhe të huaj që jetojnë në këtë vend.   Që nga viti 2013 marrim pjesë në manifestimet ‘‘Javët e Integrimit në Vjenë’’ dhe në ‘‘Muajt e Kulturës Shqiptare në Austri’’, madje duke organizuar orë letrare në gjuhën gjermane, e në të cilat ftojmë autorë gjermanofolës dhe me prejardhje të huaj, të cilët jetojnë në këtë shtet mik.

Anton MARKU, u lind më 1971 në Gjakovë. Shkollën fillore, të mesme dhe Shkollën e Lartë Pedagogjike ‘‘Bajram Curri”-dega gjuhë dhe letërsi shqipe, e mbaroi në Gjakovë. Studimet Universitare i përfundoi në Prishtinë, ndërsa në Vjenë përfundoi studimet master në shkencat politike.  Jeton dhe punon në Austri, ku është anëtar i PEN Klubit të Austrisë, i shoqatës ‘‘IG-Autorinnen und Autoren’’, këshillit redaktues të revistës ‘‘Ëords and Ëorlds‘‘,  i klubit letrar në Vjenë ‘‘Der Kreis’’, i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Krijuesve Shqiptarë në Austri ‘‘Aleksandër Moisiu’’ në Vjenë, i Lidhjes Ndërkombëtare të Shkrimtarëve IËA Bogdani etj. Ka botuar libra me poezi në gjuhën shqipe, disa prej të cilëve janë përkthyer edhe në gjuhën angleze, gjermane, ruse, arabe, kroate dhe rumune./KultPlus.com

Promovohet libri i Mimoza Hasani-Pllanës, konsiderohet vlerë e shtuar në kulturën shqipe

Bujar Meholli

Në ambientet e KultPlus Caffe Gallery, sot është bërë promovimi i librit të autores Mimoza Hasani-Pllana, i cili përmbledh brenda njëzet e tetë intervista nga njëzetë shtete të Evropës. Në këto intervista, autorja Hasani-Pllana ka intervistuar dhjetëra albanologë shqiptarë dhe të huaj, shkruan KultPlus.

“Shtegtimi i shqipes në Europë” mban titullin libri i Hasani-Pllanës që u promovua sot para një audience të zgjedhur. Në panel ishin të pranishëm profesori dhe studiuesi, njëherit redaktori i librit, Behar Gjoka, profesoresha dhe studiuesja e mirënjohur Rusana Bejleri, drejtoresha e gazetës online KultPlus Ardianë Pajaziti si dhe autorja Mimoza Hasani-Pllana.

Për këtë libër të botuar nga Shtëpia Botuese në Prishtinë OLYMP, u thanë fjalë të mira nga studiuesit dhe shkrimtarët e pranishëm.

Në fjalën e tij, profesor Gjoka tha se “nuk jemi aq të izoluar dhe të shkëputur aq sa mendojmë, sepse gjuha dhe letërsia na japin shansin që të komunikojmë me njëri-tjetrin në secilën gjuhë dhe hapësirë”.

“Në morinë e intervistave, secila prej tyre ka kontributin dhe prurjet e saj, ka shqetësimin se si po shkon letërsia tek të tjerët. Autorja kryen detyrën e vet, dhe teksti është ai që komunikon kurse lexuesi është i pafundmë, andaj është momenti të dëshmojmë atë që na jep gjuha dhe komunikimi me të tjerët dhe unë i çmoj intervistat sepse secila ka nga një përvojë personale. Kultura i rrëzon muret, gjuha dhe letërsia janë për të shembur mure dhe për të ndërtuar ura të komunikimit”, tha ai.

“Në këtë libër ka informacion për secilin nga të intervistuarit, andaj them se duhet përshëndetur autoren, duhet uruar, duhet që secili që gjen hapësirë dhe kohë ta lexoj librin, unë e kam lexuar si redaktor, tani do ta lexoj prapë si lexues”, përfundoi profesor Gjoka.

Për librin foli edhe profesoresha dhe studiuesja Bejleri, e cila lavdëroi autoren për koncizitetin e këtyre intervistave të plota që ajo arriti t’i realizojë.

“Letërsia dhe poezia janë mënyra më e mirë për ta njohur një popull tjetër pa iu imponuar atij. Mimoza ka kohë që ka punuar në këtë libër, dhe besoj se ky libër do të jetë pjesë e kolanës dhe të traditës së librave të dalluar, ne kemi edhe një plan tjetër me Mimozën edhe në pikëpamjen gazetareske dhe shkencore. Besojmë se do të vazhdojmë me Mimozën për të sjellë edhe materiale tjera në vazhdim”, potencoi Bejleri.

Ardianë Pajaziti, drejtoresha e gazetës së vetme që i dedikohet tërësisht kulturës, u shpreh e lumtur që gazeta online “KultPlus” ka arritur të ketë ndikim të madh tek shkrimtarët dhe studiuesit e gjuhës dhe letërsisë shqipe. KultPlusi shihet nga shumë shkrimtarë dhe studiues si hapësirë e mirë për t’i publikuar materialet e tyre, dhe bashkëpunimi i tyre me mediumin ka qenë gjithmonë frytdhënës.

“Çfarë kam vlerësuar në këto intervista, është intervistimi i shumë figurave që ia kanë kushtuar jetën gjuhës dhe traditës shqipe, kurse ne kemi përfituar nga puna e tyre që kultura jonë të depërtojë nëpër shumë shtete të botës, dhe mendoj se këto figura që Mimoza ka intervistuar ia kanë bërë promovimin më të madh kulturës sonë. Përpos urimeve të sinqerta për sjelljen e këtij libri, theksoj se ky libër do të jetë në këndin tonë të bibliotekës në shitje që prej nesër”, tha ndër të tjera Pajaziti.

Kurse, autorja Mimoza Hasani-Pllana u shpreh e lumtur me pjesëmarrjen e madhe në këtë ngjarje. Ajo ndau përvojat e saj nga këto shtete dhe tregoi për rrugëtimin e këtij libri deri në botim, dhe arritjen e tij në duart e lexuesve, po ashtu ajo lavdëroi KultPlusin si medium që i dedikohet tërësisht kulturës dhe që është çdoherë afër njerëzve të gjuhës dhe artit.

“Pas një takimi që pata me profesorin Bashota, ai më foli mirë për degën e albanologjisë në Sofje, në qendrën ballkanike dhe evropiane. Kështu fillova punën për studimet strukturale në Sofje dhe ishte një sfidë e madhe, sidomos ngaqë Kosova nuk është pjesë e BE-së. ”Shtegtimi i shqipes në Europë”, vjen si rrjedhojë e bisedave të gjata me profesorin Gjoka. Kërkimet tona ishin te një kapitull brenda tekstit të doktoraturës ku e kishim njohjen e poezisë shqipe të viteve ’90 në hapësirat ballkanike dhe evropiane”, tregonte Mimoza e cila tutje tregoi se kur filluan ta strukturojnë ishte mjaft e vështirë, për arsye se mungonin tekstet e lidhura për poezitë e përkthyera, e madje konteksti socio-politik dhe socio-ekonomik ndryshonin në këtë periudhë, shqipja hapet, Kosova mbyllet në vitet e 90, kurse Maqedonia në kushtetutën e saj e ndryshon pozicionin shqiptar. Pra kalohet nëpër një periudhë të vështirë dhe krijohen mure në letërsi. Mimoza Hasani-Pllana vazhdoi tutje duke folur për gjuhën shqipe.

Ajo theksoi se “studiuesit që do të merren me gjuhën dhe letërsinë shqipe duhet të kenë aftësi të veçanta shkencore dhe njohuri të thella sociologjike dhe politike. Duhet të jesh domosdoshmërisht antropolog dhe deri dikund historian”, u shpreh Hasani-Pllana.

“Libri përmban 28 intervista, secila më mbresëlënëse për mua, nuk e di si do të jetë për ju. Gjithë punën time e kam orientuar nga bisedat e drejtpërdrejta sepse mendoj se kështu rezultatet janë më të mira”, potencoi autorja, e cila më pas nënshkroi librin dhe bisedoi me lexuesit në koktejin e rastit. Vlen të theksohet se disa nga intervistat e autores të përmbledhura në këtë libër, janë publikuar me radhë edhe në gazetën online KultPlus.

Libri që nga nesër do të jetë i disponueshëm në bibilotekën e kafe-galerisë KultPlus. /KultPlus.com