‘Vetmia’

Poezi nga Migjeni

Vetmia

Më plak mërzitja
që vetmia më sjell;
përbuzja, urrejtja
të gjith sendet m’i mbështjell

që kam shumë anmiq
të liq
në këto sende pa shpirt,
Nuk flasin.
As sy s’kanë.
Po mue më bahet
se aty janë
vetëm që të më plasin
zemrën.
Së paku, të më shajnë:
I mallkuem!
Së paku, të anë tallin:
I uruem!
Së paku, të më këndojnë:
-I yni zot!
Ose të më thonë:
– Jeton kot!
Të flasin, të flasin se fjalë due
në kët vetmi me ndigjue.
Ose të më tregojnë historinë
e tyne, autobiografinë:
ndoshta ty do gjej gjasim
mejeten tcme pa tingllim
që në vetmi po e kaloj –
dhe s’po dij a rroj e s’rroj.
Sendet heshtin. – sa të pamëshirë!
Më bajnë dhe mue të hesht me pahirë,
pse gojë s’kanë
dhe nuk flasin,
aty janë
vetëm të më plasin
zemrën teme që po vuen
dhe në mërzi vetveten truen./KultPlus.com

Vetmia ua shkurton deri në 5 vjet jetën të moshuarve

Vetmia mund të ketë një efekt negativ mendor dhe fizik tek çdokush. Por ndikimi i saj tek moshuarit është i mirë-dokumentuar. Studimet e mëparshme kanë zbuluar se vetmia jo vetëm që mund të çojë në probleme të shëndetit mendor, por mund të shkaktojë madje shfaqjen e sëmundjeve të tilla si demenca.

Tani një studim i ri zbuloi se ndjesia e vetmisë gjatë pleqërisë, mund t’ua shkurtojë jetën shumë njerëzve. Raporti nga Shkolla Mjekësore Duke-NUS në Singapor, zbulon se të rritur mbi moshën 60 vjeçare, që thonë se ndonjëherë ose gjithmonë ndihen të vetmuar vdesin deri 5 vjet më shpejt sesa të moshuarit që nuk ndihen të vetmuar.

“Ne zbuluam se të moshuarit e vetmuar, mund të presin që të kenë një jetë më të shkurtër sesa bashkëmoshatarët e tyre që nuk e perceptojnë veten si të vetmuar”- thotë autori kryesor i studimit, asistent/profesor Rahul Malhotra.

“Përveçse ishte viti i lidhur me sëmundjen e koronavirusit, 2019-a ishte gjithashtu koha kur numri i të rriturve mbi 30 vjeç, përbënte për herë të parë në historinë e regjistruar gjysmën e popullsisë totale globale, duke shënuar fillimin e një bote gjithnjë e më të plakur.

Për pasojë, vetmia midis të moshuarve është bërë një çështje shqetësuese e shëndetit publik dhe shoqëror”-shton profesoresha e asociuar Anxhelik Çan, Drejtore Ekzekutive e Qendrës Duke-NUS për Kërkimin mbi Plakjen.

Autorët e studimit shtojnë se rezultatet e këtij studimi, janë tamam në kohë për shkak të porosive të qëndrimit në shtëpi dhe distancës sociale që mbajnë shumë të moshuar për shkak të pandemisë së koronavirusit.

Studimi zbulon se njerëzit në moshën 60 vjeç që thonë se janë të vetmuar për një pjesë ose gjatë gjithë kohës, kanë një jetëgjatësi që është 3-5 vjet më e shkurtër sesa bashkëmoshatarët e tyre. Për atë që ndihet i vetmuar dhe është në moshën 70 vjeç, jetëgjatësia shkurtohet me 3-4 vjet.

Për ata në moshën 80 vjeçare, vetmia e ul jetëgjatësinë me 2-3 vjet. Studimi zbulon gjithashtu se të moshuarit që ndihen të vetmuar, përjetojnë rënie në parametra të tjerë të gjendjes shëndetësore për pjesën e mbetur të jetës.

Këtu përfshihen vitet e mbetura dhe vitet e mbetura, ata besojnë se do të jenë në gjendje të bëjnë aktivitetet e tyre të përditshme pa kufizime. Ashtu si jetëgjatësia e përgjithshme, të rriturit e moshën 60, 70 dhe 80 vjeçare, panë rënien e këtyre parametrave kur e perceptojnë veten të vetmuar të paktën në disa raste.

Por a luan kultura një rol tek vetmia?Studiuesit thonë se gjetjet janë veçanërisht të rëndësishme në vende si Singapori, të cilin ata e përshkruajnë si me një kulturë “kolektiviste” dhe një popullsi që është plakur me shpejtësi. Meqenëse ndërlidhja midis njerëzve atje është më e rëndësishme se diku tjetër, autorët e studimit thonë se të qenit i vetmuar ka një efekt më të dëmshëm se sa në vendet që janë më “individualiste”.

Për më tepër, një raport i vitit 2016 – Tranzicionet në Shëndetësi, Punësim, Angazhim Social dhe Transferime Ndërbrezore në Singapor (THE SIGNS) – zbuloi se 34 për qind të qytetarëve të vjetër të Singaporit e konsiderojnë veten të vetmuar. Kjo përqindje u rrit në 40 për qind midis atyre që ishin 80 vjeç apo më shumë.

“Gjetjet e studimit tonë nxjerrin në pah ndikimin e vetmisë në shëndetin e popullatës, dhe rëndësinë e identifikimit dhe menaxhimit të saj tek të moshuarit”-thotë Malhotra. Në vitin 2018, Britania e Madhe nisi zbatimin e një strategjie kombëtare për trajtimin e vetmisë.

Ndërkohë këtë vit Japonia krijoi Ministrinë e Vetmisë, që do të merret enkas me këtë problem. /bota/ KultPlus.com

Vetmia

Poezi nga Dragutin Tadijanoviq

Përktheu: Lulzim Tafa

Adin Ganan jeton në një dhomë të bardhë.
Dhoma e tij është e ndritshme, aromatike,
Me tavolina të zeza, fotografi,
Me libra të mençur, libra të lashtë                     
Ftoit nga vitit i kaluar i ndihet aroma në dollap
Aroma e ftoit të verdhë.
Dhoma e tij është e qetë, e gëzueshme.
Adin Ganan jeton në dhomën e bardhë.
Nga dritarja e tij duket kopshti si lulëzon,
Në lule rozë me aromë vese.
Në degët e reja jeshile
Korbat e zinj fluturojnë
Epo ata këndojnë
Me sqep të verdhë
Këngë të lumtura dashurie.

Adin Ganan jeton në dhomën e bardhë. / KultPlus.com

Dituria të mbron nga vetmia

Duhet mençuri kundër vetmisë, sipas studimit të kryer mes universitetit ”La Sapienza” të Romës i kryesuar nga Salvatore Somma dhe Universitetit të San Diegos, në bashkëpunim me ”Great Health Science”, botuar në revistën ”Aging and Mental Health”, transmeton KultPlus.

Studimi u krye si pjesë e projektit kërkimor Ciao (Cilento Initiative Aging Outcome), i cili synon të studiojë sekretet e të jetuarit gjatë dhe me shëndet të mire.

Ekspertët përfshinë katër grupe individësh nga San Diego dhe Cilento, dy mes moshës 50 dhe 65 vjeç, të tjerët mbi 90 vjeç dhe përdorën dy shkallë matjeje për vetminë dhe mençurinë, shkallën e ”Loneliness UCLA” dhe shkallën e mençurisë ”Diego”, bazuar në pyetësorët e standardizuar për të pasur një vlerësim të dy faktorëve sa më objektivë të jetë e mundur.

“Ne kemi përkthyer shkallët në mënyrë që të kemi të njëjtin parametër matës si për mostrat italiane ashtu edhe për ato të SHBA. Është e jashtëzakonshme të gjesh rezultate të ngjashme në dy mostrat, të cilat jetojnë dhe janë zhytur në dy kultura ndryshe, një rajon rural në Italinë e Jugut dhe një rajon urban/periferik në SHBA, ndryshe edhe nga pikëpamja gjuhësore, historike, socio-ekonomike dhe arsimore. Në thelb ne kemi vërtetuar përdorimin e dy shkallëve për aplikime në të ardhmen”, vëren eksperti Somma.

Dituria përbëhet dhe matet me një seri të tërë parametrash si reagimi i ulët ndaj situatave, të dish të pranosh fatkeqësi, vetëkontroll të mirë, të jesh shumë reflektues, empatik duke marrë parasysh të tjerët dhe duke ditur të japësh këshilla.

Doli se, sa më i mençur është një person në shkallën e përdorur, aq më i ulët është niveli i tij i vetmisë.

Në të ardhmen, ndërhyrjet mund të vendosen për të ”trajnuar” mençurinë ose të paktën disa aspekte të saj (të tilla si ndjeshmëria dhe kuptimi i të tjerëve) për të luftuar vetminë, e cila tani konsiderohet si një nga faktorët kryesorë të rrezikut për shëndetin e njerëzve të moshës së mesme dhe të të moshuarve. / KultPlus.com

Sipas studiuesve, vetmia është e rrezikshme për shëndetin

Studimet nga Brigham Young University (BYU) tregojnë se kur jeni të vetmuar për një kohë të gjatë mund të ndikojë në vdekje të parakohshme.

Po-ashtu, studimet shpjegojnë lidhjen direkt mes vetmisë, izolimit social dhe shëndetit të dobët.

-Efektet e vetmisë vrasin më shumë se obeziteti;
-Efektet e vetmisë janë më të dëmshme për shëndetin se pirja e 15 cigareve në ditë.

Askush nuk duhet të jetë i vetëm. Të gjithë duhet ta ndjejnë dashurinë brenda vetës, kujdesin e tjetrit ndaj tij.

Ja ku janë disa pyetje që ne duhet të pyesim veten tonë:

-Kur është koha e fundit që kam vizituar dikë që mendoj se është i vetmuar?

– A kam bërë përpjekje për të ndihmuar njerëzit që janë “të larguar” nga shoqëria?

Herën tjetër që mendoni se po ndiheni të vetmuar, kujtoni të kontaktoni personat që ju bëjnë të lumtur, nëse nuk keni asnjëri, bëjeni këtë qëllimin tuaj. T’i gjeni ata. /KultPlus.com

Njerëzit që pëlqejnë të rrinë vetëm kanë personalitet më të fortë

Shoqërisë i pëlqen ti pikturojë njerëzit e vetmuar si të trishtuar. Por e vërteta është se këta njerëz janë shumë të lumtur duke qëndruar vetëm.

Dhe nuk është çudi të konsiderosh që të qenit vetëm i ndihmon ata të kenë personalitete më të forta, dhe le t’i jetojnë ata jetët sipas kushteve të tyre.

Nuk është gjithçka e keqe. Në fakt, është mjaft e mrekullueshme. Këtu janë 7 arsyet se përse është kështu:

1) Ata janë të pavarur

Nuk ka mungesë të mundësive për ti bërë gjërat siç do vetë, kur dëshiron të kalosh kohë vetëm. Ju dëshironi të udhëtoni nëpër botë? Pse jo!

Njerëzit e pavarur mësojnë të bëjnë më shumë për veten e tyre dhe nuk e ndiejnë nevojën të mbështeten te njerëzit e tjerë. Ata janë gjithashtu shumë më tepër pranues të dështimeve e tyre, gjë që u lejon atyre të mësojnë dhe të rriten.

2) Ata janë të sigurt në vetvete

Me pavarësinë vjen një nivel i caktuar i besimit. Njerëzit që kalojnë shumë kohë vetëm duhet të mësojnë të bëjnë gjëra të reja, të marrin detyra të reja dhe të arrijnë aftësi të reja për t’u siguruar që nuk u nevojitet ndihma e të tjerëve.

Ndërsa nuk kanë frikë të kërkojnë ndihmë, ata preferojnë ti bëjnë gjërat vetë dhe kjo u jep atyre besim të madh.

3) Në marrëdhënie ata janë magjepsës

Kur keni qenë në një lidhje për një kohë, ju harroni se si është të bëni gjëra për veten tuaj dhe vetëm për veten tuaj.

Beqarët ose ata që jetojnë vetëm nuk e kanë problem ta vendosin veten në rend të parë. Shumë keqkuptime mund të ndodhin midis një personi të vetëm dhe një personi në një marrëdhënie për shkak të shkëputjes që ndodh bazuar në përparësitë ose përparësitë e perceptuara.

4) Ata është e vështirë ti kënaqësh

Për shkak se njerëzit që duan të jenë vetëm, mund të bëjnë çfarë të dëshirojnë dhe të shkojnë kudo, ata kanë tendencë të kenë standarde më të larta kur bëhet fjalë për marrëdhëniet. Ata nuk kanë nevojë për dikë që ti rregullojë rubinetat që rrjedhin dhe të kositë barin. Ata duan dikë që mund të lidhet me ta në një nivel më të thellë.

Kjo është e vështirë për shumë njerëz të ngrihen në atë nivel.

5) Ata mund ta shohin botën të vetëm

Ata pëlqejnë të takojnë njerëz dhe të mësojnë për botën, pavarësisht nëse udhëtojnë apo jo me një shok. Për shkak se ata janë të sigurt dhe të aftë të mësojnë shpejt, njerëzit që kalojnë shumë kohë vetëm duan ta udhëtojnë tokën e vullnetit të tyre dhe nuk u duhet dikush tjetër që të kënaqen.

6) Ata janë mistrecë të mençur

Ndonjëherë njerëzit që kalojnë kohë vetëm janë shumë të zgjuar. Ata kanë shumë kohë për të marrë në konsideratë botën përreth tyre, për të zhvilluar këndvështrime të paanshme dhe mund ti japin sens situatave më mirë sesa të tjerët.

7) Ata janë të lirë

Ndërsa të kesh një burrë, grua, fëmijë, qen, hipotekë dhe pagesa të makinave është e shkëlqyeshme për disa njerëz, njerëzit që pëlqejnë të jenë të vetmuar preferojnë të vijnë dhe të shkojnë thjesht ashtu siç dëshirojnë vetë. Kjo krijon më shumë mundësi që ata të jenë edhe më të pavarur, të fitojnë më shumë besim dhe të mësojnë rreth botës përreth tyre. Dhe u pëlqen kështu./filozofia.al / KultPlus.com

Botohet romani “Vetmia” i autorit Bislim Aliu

Shtëpia botuese ProKultPress sot nxori nga botimi romanin “Vetmia” të autorit Bislim Aliu. Redaktor i romanit është Fatmir Halimi, ndërsa lektor Milazim Kadriu. 

Në vazhdim po paraqesim recensionin e plotë:

Itinerari i një familjeje të vetmuar

Vetmia është titull shumë interesant dhe karakteristik i romanit të fundit të shkrimtarit dhe piktorit Bislim Aliut. Zbërthimi i titullit na shpie në dy venerime: atë artistik, simbolik e figurativ dhe në venerimin faktik e konkret.

Venerimi simbolik e figurative i titullit zbërthehet si një itinerar i një familje të vetmuar, si një rrugëtim i pandalshëm fiksional i një familje, pasi që gjatë rrugëtimit të tyre paraqiten shumë pengesa, të cilat i dalin përpara. Ndërsa zbërthimi faktik i romanit Vetmia valorizon kah një semantikë më filozofike dhe që është shumë vështirë të faktorizohet. Por, mbi të gjitha titullin mund ta konkretizojmë se vetmia çdo herë lidhet me qenien njerëzore, me njeriun, apo si në rastin tonë me një familje të tërë, siç është familja e Alinit, e cila për ta vrarë vetminë dhe izolimin nga fshati i tyre i dashur Rrahishte zgjedh rrugën, zgjedh largimin.

Shumë kritikë ndajnë mendimin se shkrimtari nuk është këtu për ta interpretuar, por për ta shkruar veprën e tij, prapë se prapë interpretimin na e bënë çdo shkrimtar përmes titullit të veprës së tij. Pra, titulli i veprës për diskursin kritik çdo herë merret si çelës për interpretim. Në rastin tonë titulli i romanit Vetmia zbërthehet nga vetë autori në momentin kur ai ka vendosur që ta emërtoj me këtë emër duke i lënë anash shumë tituj, që duke u bazuar në përmbajtje, hipotetikisht do të mund t’i kishte emërtuar si: familja e humbur, familja e shkatërruar etj.

Kurse, sa i përket fabulës së romanit Vetmia të Bislim Aliut, në kuptimin më të shkurtër do ta kisha konkretizuar me disa fjali, si një rrëfim mbi jetën e një familje,mbi jetën e një njeriu apo prindi, të cilit i vdesin bijtë dhe bijat e tij, të cilit në rrugë e sipër për ta mund vetminë i vdes edhe gruaja, Nëna Dinë e në fund vdes edhe Alini. Por mbetet i vetëm dhe i vetmi filiz i familjes, Bismiri, djali i tretë i tyre. Bismiri pas vdekjes së dy prindërve, e sidomos pas vdekjes së babait, mbetet krejtësisht i vetëm nga antarët e familjes. Por ai është tash edhe krejtësisht i vetmuar nga shoqëria, nga ambienti ku jeton, pasi që në këtë vend nuk ka njeri të gjallë, asgjë nuk pipëtinë. Bismiri më nuk ka forcë të vazhdojë më tutje, që të largohet nga ky fshat pa asnjë njeri dhe i panjohur për të. Pra, në fund ai mbetet i shtrirë në dysheme me sy të zgurdulluar nga dritarja dhe me vesh hapur duke dëgjuar shushuritjen e degëve nga jashtë. Ai mbetet brenda kësaj kasolle me idetë dhe mendimet se kjo jetë nuk është asgjë më shumë, se një frymë e ndotur që del nga organi anal i njeriut.

Shkalla e shkrimit

Ky roman ka disa nivele apo shkallë të shkrimit të rrëfimit, të cilin e bëjnë shumë kompleksiv, të ngatërrueshëm e të vështirë për t’i hetuar autorin dhe narratorin, sepse nganjëherë krijohet përshtypja se autori e rrëfen jetën e vet por duke u përqendruar më thellë në zhvillim të ngjarjes, kjo del që nuk është e vërtetë. Pra, kemi një narrator krejt të ndryshëm nga autori. Nga kritikët shkalla e shkrimit ndryshe cilësohet edhe si kategori stilistike, gjë që romanit Vetmia ia shton edhe më shumë vlerën artistike e letrare. Me shkallë të shkrimit kuptojmë aktin ose veprimin kur autori me vetëdije ikë nga rrëfimi në veprën e tij, atë ia lë në dorë narratorit, ndërsa narrator rrëfimin na e paraqet përmes personazheve të tjerë, të cilët tregojnë për ngjarjen që u ka ndodhur atyre, apo njerëzve të tjerë.

Vetë shkrimtari është shkalla e parë e shkrimit, sepse është ai që na e jep veprën letrare. Shkalla e dytë e shkrimit është narratori, i cili në roman është i paemëruar. Ai na tregon për lumturinë, gëzimin dhe harenë që kishte familja dhjetë anëtaresh e Aliut, të cilin fëmijët do ta thërrasin baba Alin, ku edhe narrator më vonë gjatë rrëfimit çdo herë do ta quan Alini, deri në një natë ku zogj të shumtë do të krrokatin mbi shtëpitë e fshatit Rrahishte. Mëngjesi, familjen e Alinit e zbardhë me shtatë të vdekur, pra i kishin vdekur të gjithë fëmijët, e u kishte shpëtuar vetëm Bismiri. Ngjashëm si këta ishin zgjuar të gjitha familjet e lagjeve të fshatit Rrahishte. Pra, fshatit i kishte rënë sëmundja e kolerës, që ndryshe në popull njihet si rrëfija. I varrosin kufomat dhe Alini me nënën Dinë e Bismirin për t’i shpëtuar vdekjes dhe për të shpëtuar nga vetmia në fshatin e tyre marrin rrugën e shpëtimit, pra rrugën embytjes së vetmisë me shpresë se do të takojnë njerëz, e ndonjë vend tjetër që nuk ka kolerë.

Kurse shkalla e tretë e shkrimit na paraqitet përmes rrëfimit të personazheve siç janë: Nëna Dinë, Alini, Besmiri etj.

Toposi dhe koha

Pas një leximi të kujdesshëm do të vërejmë se Bislim Aliu romanin e tij me vëllim jo shumë të madh, por me përmbajtje tematike e ndërtim të thukët ka përdorur disa kategori stilistike, të cilat romanin e veçojmë si rrëfim e shkrim modern. Ndërsa, sa i përket vendit-toposit dhe hapësirës marrim informacione qysh në fillim të veprës se toposi quhet Rrahishte, që do të thosha se është një topos fiksional ose imagjinar. Autori e komplikon kronotopinë-kohën, ku mbi të gjitha mund të them se romani u përket të gjitha kohëve historike shqiptare. Mund të emërohet si roman i kohës sonë, por edhe i një kohe pak më të largët të jetës bukolike të popullit tonë, i cili gjatë historisë ka përjetuar shumë sëmundje dhe epidemi gati deri në shfarosje. Pra, toposi apo koha te romani Vetmia është e papërcaktuar dhe mund të konstatoj se i përket një kohe universale njerëzore.

Përfundim

Pas këtij shqyrtimi teorik të diskursit letrar mbi romanin Vetmia të Bislim Aliut vijmë në disa përfundime.

Së pari, romani Vetmia na vjen si perlë në letërsinë tone, i cili të lë pa frymëmarrje nga kureshtja se ç’do të ngjet në faqet pasuese të tij. Është roman, i cili vazhdimisht ngreh idenë e kërkimit të shpëtimit nga sëmundja epidemike, siç është kolera, e në të njëjtën kohë edhe përpjekjen e ruajtjes së identitetit të familjes në shoqëri.

Së dyti, si për nga rrëfimi i tekstit e po ashtu edhe për nga ndërtimi dhe realizimi i tij si tekst, është roman modern, që me sukses autori i shfrytëzon edhe kategoritë stilistike. Kjo tashmë është vetëdije letrare, të cilën e zhvillon shkrimtari ynë Bislim Aliu në gjithë diskursin e tij letrar, e sidomos te romani i tij i fundit Vetmia. / KultPlus.com