Hapi Bibliotekën Shqipe në Manastir, Emira Selimi: Kur shqiptarët bëhen bashkë të pamundurën e bëjnë të mundur

Vjollca Duraku                                       

Sulmet e vazhdueshme nuk patën forcën e mjaftueshme të ndërprisnin misionin e Emira Selimit për hapjen e Bibliotekës së parë Shqipe në qytetin e iluminizmit shqiptar, në Manastir, në këtë qytet, ku 115 vjet më parë, kolosët e shkencës dhe letërsisë shqiptare si Gjergj Fishta, Mid’hat Frashëri, Ndre Mjeda dhe Parashqevi Qiriazi, në një konferencë akademike, vendosën themelet e alfabetit të gjuhës shqipe.

E lindur në Shkupin e Nënë Terezës, Emira Selimi është nismëtarja e re e një projekti me rëndësi madhore për të gjithë shqiptarët, atij për të shpëtuar gjuhën shqipe dhe për të hedhur dritë në qytetin e vjetër shqiptar, i cili në heshtje, me hapa shumë të shpejtë, po shkonte drejt një asimilimi të plotë.

Bitola – emri i ri i cili i është vënë qytetit të Manastirit, tkurrja e planifikuar e numrit të popullsisë në vetëm 5 mijë banorë, duke u shtuar mbiemrave shqiptarë mbaresa sllave, si dhe mbyllja e shkollave të mesme shqipe në këtë qytet historik shqiptar, janë arsyet që e kishin ngacmuar thellë misionaren Selimi, për t’i dhënë zë në mbarë kombin shqiptar një fenomeni të tillë, dhe për të ndërmarrë një nismë vetanake që do ta parandalonte këtë gjë.

Të shumtë ishin ata të cilët i premtuan për ndihmë, kur ajo e kishte paraqitur projektin fillimisht si ide, por kur ishte koha që ky vizion të merrte formë fizike, për realizimin e të cilit ishte e domosdoshme lëvizja për sigurimin e librave shqip, ajo u la e vetme. E dëshpëruar dhe e mërzitur për këtë fakt, e gjithashtu nën trysninë dhe sulmet e të tjerëve, ajo vendosi që këtë mision ta vazhdonte vetëm me forcat e saj dhe me mbështetjen e familjes.

Por jo, kur njeriu ka një qëllim të pastër e i cili është në shërbim të të tjerëve, duket sikur universi ndërmerr vetë hapa për të konkretizuar dhe realizuar atë gjë, në këtë rast duke i vënë në dispozicion ndihmën e gjithë popullit shqiptar, e cila është shumë më me vlerë dhe më e rëndësishme se sa ajo e disa individëve të cilët me ndërrime të pushteteve, shkojnë e vijnë.

Biblioteka që morri formë nga librat e dhuruar nga mbarë kombi shqiptar, u përurua në Ditën e Alfabetit Shqip, më 22 nëntor 2023, fiks 115 vite nga koha kur etërit e gjuhës shqipe në Kongresin e Manastirit, në po këtë datë më 1908 i dhanë vulën kësaj gjuhe, e cila ndër mileniume kishte qenë target i asimilimeve të mundshme, nga pushtuesit e njëpasnjëshëm.

Në një intervistë për KultPlus, iniciatorja e këtij projekti, skandaloz e quante faktin që një qytet me rëndësi të madhe historike për shqiptarët, ishte lënë në harresë nga politika shqiptare, e të cilin hap pas hapi po e përvetësonin të tjerët.

“Manastiri është qytet i iluminizmit shqiptar. Në këtë qytet u themelua edhe alfabeti i gjuhës shqipe, e poashtu Manastiri ka qenë qendër vilajeti dhe fakti që sot ky qytet nuk përmendet fare nga shqiptarët është skandaloze. Qëllimi dhe ideja ishte që i gjithë kombi ynë të dëgjonte për Manastirin dhe të solidarizohej me të. Ajo çfarë e bën edhe më unike bibliotekën është se në krahasim me gjithë bibliotekat tjera në trevat tona, këtë bibliotekë e ka themeluar i gjithë kombi shqiptar, në një ditë me simbolikë shumë të fuqishme si ajo e 22 nëntor-it”, ka thënë Selimi.

Ajo më tutje tregon që qysh nga fëmijëria ka pasur një lidhje të veçantë me qytetin e Manastirit, falë atdhedashurisë të cilën ia kishin mbjellë prindërit. Ndërsa ideja për një projekt të tillë i kishte lindur kur ajo filloi të bëjë një hulumtim për gjurmët e shqiptarëve ortodoks në këtë qytet, ku nga ajo që pa mbeti e shokuar, pasi edhe për pak vite nuk do të mund t’i gjente as gjurmët e shqiptarëve si etni.

“Në momentin kur unë fillova të gjurmoj aty, kuptova edhe fatin e shqiptarëve të sotëm që kanë mbetur në qytetin e Manastirit. Statistikat tregonin se në Manastir ishin vetëm 5% shqiptarë, ku përfshiheshim vetëm ata që kishin mbiemrat e shqipëruar, ndërsa pjesa më e madhe e tyre ishin me mbiemra të sllavizuar dhe të turqizuar. Këta shqiptarë me këta mbiemra në statistika, pavarësisht se deklarohen shqiptar ata nuk shkruhen të tillë. Kjo nënkupton që në Manastir t’i mund të jesh gjithçka, vetëm shqiptar jo. Më pas kuptova që shqiptarët atje po humbnin gjuhën shqipe. Shqiptarët në Manastir e flasin shqipen me shumë pengesa dhe kjo është si pasojë e mungesës së shkollës së mesme shqipe por edhe të literaturës shqip, dhe një bibliotekë e pasuruar me libra shqip besova që do i mbrojë shqiptarët atje nga asimilimi dhe do të mbrojë gjuhën amtare shqipe”, ka thënë iniciatorja Selimi, e cila tregoi më tutje edhe për sfidat e mëdha që ajo hasi gjatë procesit të hapjes së Bibliotekës Shqipe në Manastir.

“E kam pasur parasysh që do kem vështirësi. E kam pritur, pasiqë po flasim për një qytet që është asimiluar brenda një kohe shumë të shkurtër. Aty kuptohet çdo gjë, dhe rëndësia e këtij qyteti. Ka qenë për tu habitur që disa individ nga Maqedonia Veriut me ngulm të fuqishëm indirekt e kanë penguar bibliotekën, për arsye që unë nuk i di edhe pse lehtë mund të kuptohen nga çdo shqiptar i devotshëm”, ka thënë Selimi e cila qëndroi e palëkundur në synimin e saj.

Gjithsesi, Biblioteka u hap me 22 Nëntor. Populli shqiptar i kishte dhuruar 30 mijë tituj, prej të cilëve deri në atë ditë arritën të silleshin 10 mijë të tillë në Bibliotekë. Ndërsa, edhe 15 mijë të tjerë pritet të sillen nga Tirana dhe 5 mijë nga Prishtina gjatë ditëve në vijim.

Kjo bibliotekë përmban zhanre të ndryshme të librave, në të cilat dominojnë libra me karakter historik e kombëtar. “Historia e Skënderbeut” nga Marin Barleti, “Lahuta e Malcis” nga Gjergj Fishta dhe tituj të shumtë nga shkrimtari Ismail Kadare nuk mungojnë po ashtu në bibliotekën e hapur para një muaji, në të cilën aktualisht pjesë aktive e saj janë 60 fëmijë, pa përfshirë frekuentimin nga mësueset e shkollave fillore, dhe të qytetarëve të tjerë të qytetit të Manastirit.

Si ekzemplarë të veçantë në këtë numër të madh librash, Selimi përmend “Mesharin” e Gjon Buzukut, i cili në katër kopje të vjetra, i ishte dhuruar nga një bashkëkombës i yni, i cili jeton në Holandë.

Misionarja Selimi më tej tregon se gjendja në Manastir vazhdon të jetë e rëndë, për të cilën gjendje shkaktare është edhe politika shqiptare në Maqedoninë e Veriut.

“Ky qytet është tradhtuar nga politika shqiptare e Maqedonisë së Veriut. Janë bërë pazare me fatin e shqiptarëve në Manastir. Duke shpërndarë dezinformata se aty paska pak shqiptar, më vjen keq që ata që nuk e kanë vizituar kurrë Manastirin, i thonë qytet me shumë pak shqiptar. Nuk është e vërtetë”, ka thënë më tej Selimi, duke e quajtur urgjente nevojën për intervenim, duke filluar me hapjen e një shkolle të mesme shqipe për të parandaluar një asimilim të plotë, i cili veçse është në plan.

“Në Manastir duhet shumë punë, aty duhet me patjetër pushteti të hapë shkollë të mesme shqipe. Para disa viteve është hapur një paralele në gjuhën shqipe, por shqiptarët atje thonë se kur fëmijët i kanë dorëzuar dokumentet për tu regjistruar, ua kanë kthyer pas me arsyen se nuk ka mësimdhënës shqiptar. Arsye boshe për të gjetur justifikime dhe për tu larë në sytë e opinionit. Asimilimi i vrullshëm triumfon atje, nëse e vizitoni qytetin edhe maqedonasit edhe shqiptarët vajzës i thonë çupë, kur i pyet se pse ju thoni kështu përgjigjen që na ka mbetur nga manastirasit e vjetër. Kjo nënkupton hapur se çfarë kanë qenë manastirasit e vjetër, e që pasardhësit e tyre akoma me presion me ndalimin e shkollave shqipe, tentojnë t’i asimilojnë rreptësishtë”, ka thënë ajo.

Në gjendje më të mirë nuk janë as Ohri, Velesi, Prilepi ku në formë indirekte, agresore, synohet zhdukja e gjuhës shqipe. Madje edhe në Shkup në Njegosh fëmijët shqiptar një gjysmëvjetor nuk mësojnë fare në gjuhën shqipe.

“Ky është realiteti dinak i Maqedonisë së Veriut. Një shtet me komunizëm modern. Shqiptarët në pushtet janë vetëm lodra të pushtetit maqedonas, asgjë më shumë, edhe pse kemi ministra dhe deputet shqiptar”, ka thënë Selimi e cila përgjegjës për këtë gjendje e cilëson sferën politike shqiptare në Maqedoninë e Veriut.

“Ngecjen e shikoj tek partitë politike shqiptare në Maqedoninë e Veriut, që e duan servilizmin dhe jo reagimin për të kërkuar të drejtat e shqiptarëve. Ndoshta frikësohen, por ndoshta edhe i ruajnë pozitat e tyre. Shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut ua kanë shkatërruar arsimimin dhe me vite nuk bëjnë ndryshime të teksteve shkollore. Skandal pas skandali”, ka thënë më tej iniciatorja e hapjes së Bibliotekës Shqipe në Manastir, e cila për këtë sukses e falënderon popullin mbarëshqiptar.

“Të gjithë falënderimet shkojnë për shqiptarët e Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë dhe të Luginës së Preshevës. Këtë bibliotekë e themeloi i gjithë kombi ynë. Kur shqiptarët bëhen bashkë të pamundurën e bëjnë të mundur”, përfundoi ajo. / KultPlus.com 

Margariti: Manastiri “Fjetja e Shën Marisë”, në Parkun e Apolonisë, një nga perlat e trashëgimisë sonë kulturore

Për t’u uruar gjithë besimtarëve të krishterë “Gëzuar Ditën e Shën Marisë”, ministrja e Kulturës, Elva Margariti zgjodhi të ndante online një imazh nga manastiri “Fjetja e Shën Marisë”, në Parkun të Apolonisë. Ministrja Margariti e ka konsideruar këtë manastir si, një nga perlat e trashëgimisë sonë kulturore.

Ndërtuar majë një kodre, me peizazhin që përfshin rrënojat mijëra vjeçare të Parkut Arkeologjik të Apolonisë, fushën e myzeqesë dhe detin Adriatik, Manastiri dhe Kisha e Shën Mërisë përbëjnë një nga komplekset fetare më mbresëlënëse që mund të vizitohen në të gjithë vendin.

Ndërtimi i ketij manastiri mendohet se ka nisur në shekullin e XIII, por materialet e përdorura datojnë shumë më herët, duke qënë se u përdorën blloqet e shkallareve të amfiteatrit apo të rrënojave të tjera të lashtësisë që gjendeshin përreth.

Ky takim mes antikitetit dhe arkitekturës bizantine, së bashku me Muzeun Arkeologjik të pozicionuar brenda Manastirit, e bëjnë këtë kompleks tejet të rrallë për nga vlerat historike, arkitekturore, kulturore e fetare.

Mozaikët pranë trapezerisë (mencës së murgjëve), portiku i Kishës me kolonadën e bukur prej tetë shtyllash, ikonat dhe pikturat murale, krijojnë një kompleks mjaft sugjestiv. Në vitin 1927 u rindërtua ikonostasi si dhe u ndërtua këmbanarja e bukur që i jep një tjetër pamje gjithë zonës. Disa qiparisë të vetmuar shërbejnë si dekor perfekt në këtë kompleks që ngjan i krijuar enkas për t’i lënë hapësirë udhëtimit shpirtëror./ atsh / KultPlus.com

Manastiri i Ardenicës, trashëgimia e shenjtë e Myzeqesë

Manastiri i Ardenicës, i njohur për historinë dhe trashëgiminë e tij të pasur fetare dhe kulturore, ka qenë një qendër e rëndësishme për besimtarët, studiuesit, dhe të interesuarit për të njohur thellësisht pasurinë e Myzeqesë.

Manastiri i Ardenicës ‘’Lindja e Hyjlindjes’’ mban emrin e Marisë Hyjlindisë, ashtu si shumica e kishave të trevës së Myzeqesë, në të cilën ajo njihet si mbrojtëse e veprimtarisë kryesore ekonomike të kësaj krahine: bujqësisë.

Manastiri i Ardenicës vërtet i përket periudhës bizantine por formën e tij të sotme ai e ka marrë gjatë shekullit të XVIII.

Fshehur midis kodrave dhe natyrës së pjerrët të rajonit, ai ka qenë një oaz i qetësisë dhe besimit për të krishterët ortodoks të rajonit.

Nga momenti i themelimit të tij, manastiri ka pasur një rol kyç në zhvillimin e identitetit fetar dhe kulturor të popullatës shqiptare.

Mësues të njohur të kohës dhe shkrimtarë të njohur  kanë lënë gjurmë të thella në historinë e Manastirit të Ardenicës. Këtu, përkundër sfidave të kohës, u zhvilluan aktivitete shkollore dhe kulturore të rëndësishme. Manastiri u bë një qendër e studimeve të krishtera, por jo vetëm. Këtu u trashëguan dhe u ruajtën tekste të rëndësishme fetare dhe kulturore, duke kontribuar në ruajtjen e pasurisë shpirtërore të popullit shqiptar nëpërmjet periudhave të vështira.

Trashëgimia artistike e Manastirit të Ardenicës është një tjetër thesar i çmuar. Ikonat dhe afresket e tij shprehin thelbin e identitetit të kombit shqiptar, ndërsa arkitektura e tij ndryshon nga tiparet e zakonshme të kishave ortodokse të rajonit.

Kjo ndërthurje e elementeve artistike dhe arkitektonike ka krijuar një ndërtesë të shenjtë dhe të mrekullueshme, e cila përbën një pikë referimi, jo vetëm fetare, por edhe kulturore.

Një vizitë në Manastirin e Ardenicës është një përvojë e ngjashme me një udhëtim në kohë. Hap pas hapi, ndiheni të lidhur me historinë dhe traditën e një populli që ka ruajtur besimin e tij përkundër vështirësive të pafundme. Ky vend i shenjtë dhe i bekuar ofron qetësi për meditim, njohuri për historinë, dhe admirim për trashëgiminë  shpirtërore të Myzeqesë dhe tërë kombit shqiptar.

Në këtë mënyrë, Manastiri i Ardenicës vazhdon të qëndrojë si një simbol i fortë i identitetit fetar, historik dhe kulturor të Myzeqesë dhe gjithë Shqipërisë.

Përmes pasurisë së tij trashëgimore, ai thërret të gjithë ata që janë të interesuar të zbulojnë rrënjët dhe thellësinë e kësaj toke, ku historia dhe besimi lidhen për të formuar një peizazh të pashembullt shpirtëror./atsh/KultPlus.com

Osmani: Ndërkombëtarët s’mund të na kërkojnë ta zbatojmë vendimin për Manastirin e jo atë të Asociacionit

Presidentja Vjosa Osmani, ka hedhur kritika ndaj komunitetit ndërkombëtar lidhur me kërkesat e tyre për zbatim të vendimit të Kushtetueses për tokat rreth Manastirit të Deçanit.

Shefja e shtetit ka thënë se askush s’mund t’i kërkojë Kosovës që ta zbatojë vendimin për Manastirin por të mos e zbatojë vendimin e Kushtetueses për Asociacionin, raporton Gazeta Express.

“Nëse kërkohet nga komuniteti ndërkombëtar që të shtyhet çështja e zbatimit të Manastirit të Deçanit, pyetja është pse nuk janë aq të zëshëm edhe për shumë e shumë vendime të tjera të Gjykatës Kushtetuese që nuk janë zbatuar në praktikë, pra nuk mund të ketë qasje të ndarë që të kërkohet vetëm njëri të zbatohet e jo të tjerat. Nuk mundet askush me i thënë institucioneve të Kosovës zbatojeni vendimin për Manastirin e Deçanit por mos e zbatoni atë për Asociacionin”, ka thënë ajo në emisionin Interaktiv.

Osmani poashtu tha se çështja e Asociacionit është sqaruar me Aktgjykimin e Kushtetueses dhe s’mund të bëhen propozime për Asociacionin e Komunave me Shumicë serbe pas Aktgjykimit.

“Si mendoni ju që mund të bëhet një propozim për Asociacionin përkundër vendimit të Gjykatës Kushtetuese. Çështja e Asociacionit është sqaruar me Aktgjykimin e Gjykatës Kushtetuese.”, tha ajo.

Presidentja deklaroi tutje se Gjykata Kushtetuese s’i ka dhënë fund vetëm një çështje në Aktgjykimin për Asociacionin, e që është një OJQ.

“E vetmja gjë të cilës nuk i ka dhënë fund Gjykata Kushtetuese është një OJQ-je, pra një OJQ e cila tashmë edhe parashihet me ligjin për vetqeverisjen lokale. Pra ligji ynë i lejon komunat që të bashkohen nëpër OJQ për interesa të caktuara, ta zëmë komunat që kanë interes në çështje ambientale, formojnë një Asociacion për interesa të gjelbërta ta zëmë Asociacioni i Komunave të Gjelbërta”, tha ajo.

Osmani shtoi se asociacionet me kompetenca ekzekutive janë të ndaluara nga Kushtetuesja dhe s’mund të zbatohen në praktikë.

“Asociacione të tilla që kanë kauza, por asociacionet monoetnike i ka ndaluar Gjykata Kushtetuese. Asociacionet me kompetenca ekzekutive janë të ndaluara në Kushtetutën tonë dhe të konfirmuara nga Gjykata Kushtetuese. Pra këtu po flasim për parimet, dhe natyrisht assesi ato që i ka ndaluar Gjykata Kushtetuese nuk mund të zbatohen në praktikë vetëm ato që nuk i ka ndaluar pavarësisht se shumë prej tyre nuk na kanë pëlqyer fare në të kaluarën Kosova ka marrë obligim ndërkombëtar”, u shpreh Osmani./ KultPlus.com

109 vjet nga vdekja e veprimtarit të Rilindjes, Gjergj Qiriazi

109 vite më parë, më 30 dhjetor 1912, ndërroi jetë në Manastir veprimtari i Rilindjes, Gjergj Qiriazi.

Ai ndoqi shkollën greke në Manastir dhe kolegjin amerikan në Samokov.

Pasi përfundoi kolegjin Gjergj Qiriazi filloi punë në Shoqërinë Biblike Britanike. Pas vdekjes së të vëllait, Gjerasim Qiriazit më 1894, ai mori drejtimin e Shkollës së Vashave në Korçë, kurse më 1908 ishte delegat në Kongresin e Manastirit. Gjergj Qiriazi ishte një nga themeluesit e gazetës “Bashkim’ i kombit” më 1909.

Ai ka botuar një përmbledhje me vjersha fetare me titullin “Kënkë të shenjtëruara”, Sofje 1906. Gjergj Qiriazi u shqua edhe në botimet e teksteve shkollore. Ai botoi një tekst për fizikën, “Fizika”, Bukuresht (1899), si dhe një numër artikujsh në organet e shtypit të kohës. / KultPlus.com

Dita e Shën Mërisë, Margariti: Vizitoni kishat e manastiret tashmë të restauruar

Sot festohet dita e Shën Mërisë, e cila ka mbledhur besimtarët në vendet e shenjta.

Atmosferës i është bashkuar edhe ministrja e Kulturës, Elva Margariti e cila solli pamje nga ikona e Shën Mërisë, tashmë e restauruar. “Me këtë rilindje të ikonës së Shën Marisë, në laboratorin e Muzeu i Artit Mesjetar në Korçë, ju uroj gëzuar Ditën e Shën Marisë!”, u shpreh Margariti.

Ajo ftoi qytetarët të vizitojnë kishat e manastiret, që mbajnë këtë emër, restauruar e nxjerrë në dritë, si pjesë e trashëgimisë sonë materiale e shpirtërore.

Në laboratorin e restaurimit dhe konservimit të veprave të artit mesjetar u krye restaurimi i ikonës së Shën Mërisë e vitit 1746. Ikonat që paraqesin Shën Mërinë gjenden pothuaj në gjithë kishat mesjetare në vend. / KultPlus.com

https://fb.watch/7p4K062h_r/

110 vjet më pas, të pathënat e Kongresit të Manastirit

Shkruan Xhevat Lloshi

Ngjarjet madhore nganjëherë rrëfehen si histori rozë për gocat. Një nga arsyet është se vështrohen të shkëputura nga rrethanat reale të njerëzve që marrin pjesë, nga marrëdhëniet ndërmjet tyre, nga karakteret, nga interesat materiale dhe nga ambiciet e tyre, që të gjitha pjesë e natyrës njerëzore, e cila për më tepër është në një ecuri me ndryshime në rrjedhën e kohës, sepse në fund të fundit njerëzit nuk janë shenjtorë e do të shtoja, se vetë shenjtorët nuk kanë qenë edhe aq të shenjtë.

Me Kongresin e Manastirit për shembull, të cilit sapo i festuam 110-vjetorin, lidhen dy emra të njohur njerëzish realë.

Rrëfimi nis pak më herët sesa viti 1908.

Në faqet e “Albanisë” që e botonte Faik Konica nga viti 1897, kishte nisur një debat, në të cilin autorët shprehnin parapëlqimet e tyre kundrejt alfabeteve. Kjo ka rëndësi për të ditur se me çfarë pikëpamjesh do të vinin në Manastir delegatët. Vetë Konica ishte kundër alfabetit të Stambollit dhe nuk pëlqente as alfabetin e autorëve të vjetër, por anonte më shumë nga ai i Shoqërisë “Bashkimi” të Shkodrës.

Meqë mëtonte (nr. 7, 1897) se nga 387 letra të ardhura për revistën, vetëm 103 ishin me alfabetin e Stambollit, u detyrua Mit’hat Frashëri t’i përgjigjej (nr. 10), se përkundrazi, ky ishte më i miri, më i bukuri dhe pa asnjë të metë, prandaj nuk kishte lëkundje për ta bërë të pranuar nga të gjithë alfabetin e Stambollit. Dy qëndrime ashpërsisht të kundërta ishin përvijuar pa u mbyllur shekulli XIX.

Idenë përbuzëse për shqiptarët, se nuk do të ishin vetë në gjendje të përcaktonin alfabetin përfundimtar, Konica e ka vënë në zbatim, duke u dërguar një letër frëngjisht (nr. 6, 1898) albanologëve që të jepnin një mendim, por i përjashtonte shqiptarët e Italisë, që të ndërhynin për këtë çështje.

Iu drejtua 15 të huajve. (A nuk thonë ca e ca edhe sot, se historinë duhet të na e shkruajnë të huajt?) E pranonte se mbledhja e një kongresi nuk ishte e lehtë dhe u parashtronte tri pyetje paraprake: a duhen pranuar shkronjat dyshe; a mund të pranohen njëkohësisht shkronjat njëshe dhe dyshe; a do të kishte një pamje të keqe, nëse zbatoheshin bashkëtingëllore prej disa shkronjash. Përgjigjet kanë ardhur duke nisur në nr. 7 me gjuhëtarin e njohur francez M. Brealin, i cili me delikatesë i ka vënë në dukje, se në këtë fushë nuk ka zgjidhje tërësisht logjike.

Nuk po i paraqes mendimet e gjithë të tjerëve edhe te numri 10, meqë dalin gjëra të njohura, si: lehtësia për gjetjen e shtypshkronjave; nuk ka alfabete që të përputhen plotësisht me shqiptimin, madje po të synojë alfabeti të paraqesë gjithë nuancat e shqiptimit, do të bënte shumë më keq sesa më mirë. Përgjigjet janë mbyllur në nr. 10.

Propagandimi i alfabetit të revistës së vet dhe atij të Shoqërisë “Bashkimi” të Shkodrës është diçka e kuptueshme dhe e pranueshme, mirëpo njëkohësisht Konica sulmonte pa dorashka gjithë të tjerët, duke e zbuluar haptas synimin mburravec për t’u imponuar pa i zgjedhur fjalët.

Është fakt i padyshimtë, se qeveria osmane më 1898 kishte ndaluar me urdhër hyrjen në Shqipëri të çfarëdo libri me alfabetin e Stambollit, ndërsa Faiku në nr. 1 të revistës për vitin 1902 alfabetin e Stambollit, të cilin e mbronte Frashëri, e quante “turk-moskov”, “të ndyrë në të pamë”, që e përdorin “nja 10 zaptieh këmbëqelbur të Toskërisë”; na ishte alfabet “i memurëve dhe i zaptiheve, i harbutëve e i ylefxhive, me hije aziatike, i egër”. Që në vitin e parë (nr. 7) pasi e fajësonte alfabetin e Stambollit, se i kishte rënduar të metat e gjithë alfabeteve të tjera, vijonte me një pohim nihilist: “çështja e shkrimit të shqipes do të zgjidhet vetëm kur të ndodhë një ndryshim politik në Shqipëri.”

Ky ishte një pohim më e pakta naiv, sepse shqiptarëve alfabeti i përbashkët u duhej pikërisht si një ndër mjetet për të luftuar që të ndodhnin ndryshime politike të statusit të Shqipërisë, ndërsa po të arrihej pavarësia, do ta humbiste mprehtësinë e vet dhe do të ishte thjesht punë e orientimeve kulturore dhe e teknikës tipografike; rrjedhimisht, çështja shtyhej për një të ardhme të paqartë dhe nuk shfaqej asnjë hije për ndonjë kuvend.

Konica ishte kundër mendimeve të ndryshme rreth alfabetit, sepse e quante zgjidhjen e vet si më të mirën. Në nr. 9 të vitit 1905 e vlerësonte se kishte ardhur koha t’u jepej fund bisedimeve dhe të vendosej ai i Bashkimit me disa ndryshime për ta afruar me të vetin. Madje në atë vit e ka quajtur të pamundur një mbledhje të përgjithshme.

Në numrin 4 të revistës për vitin 1906, pasi gëzohet për përparimin e abëcësë së Bashkimit, meqë e përdornin ’Kombi’ i Bostonit dhe ‘Shpresa’ e Raguzës, Konica shfren sërish kundër alfabetit të Stambollit, e quan helm, abëcë sllavishte të memurëve. Dhe vijon me sarkazëm të hidhur: “Anëtarët e kësaj abeje kanë themeluarë një mënyrë feje, me hierarkië priftore, me theologë, me predikonjës e me kanune-kishe.

Pontifi i lartë është një Lumo Skëndo, edhe krye-përvendësi i tij është Kristo Luarasi” etj., etj. Më tej, me inatin kundër Frashërllinjve, degradon në sharje edhe kundër Naim Frashërit si “pontifi i lartë i tyre” i mëparshëm, dhe: “A nuk është vërtet se, si në të shkruar si në të folur, fanatikët i jipjin Naimit titullin “Shënjt”?” Cilësimin ‘memurë’ e ka shpërdoruar sërish në nr. 6 me një artikull të gjatë “Themeli i çdo përparimi edhe çështja e abesë”. Sipas tij, anëtarët e Shoqërisë së Stambollit, “me kuximin e të paditurve dhe të shtazave, nxuarnë alfabetin më të përzjerë e më të çuditshëm të botës”, ndërsa e përsërit fyerjen “shtazat e huqumetit.” Sa për veten, lëvdohet se ”unë hodha të parën urë kombëtare në mes të Gegëris’ e të Toskërisë”.

Më vonë do të përqeshte fjalinë e shqiptuar në materialet e Kongresit të Manastirit, në të cilën përmendej termi “tradhtarët”, por është ai vetë që këtu ka shkruar: “ka gjëra me të cilat është një mënyrë tradhësie të lozim.” Me një vetëbesim kapadaiu ka shtuar se: “Një alfabet i ri nukë ka për të mbyllur, po për të shtuar çarjet”. Historia, me alfabetin e Kongresit të Manastirit të cilin e përdorim edhe sot pas 110 vjetësh, vërtetoi krejt të kundërtën.

Nuk mbeten dyshime, se Konica nuk bënte pjesë në mendimtarët rilindës, të cilët “u bënin thirrje gjithë shoqërive gjuhësore dhe ‘shkronjësve’ të gazetave shqipe, që të ‘arrinin një marrëveshje e të pranonin një alfabet të njëjtë për shkrimin e shqipes”, siç shkruanin Sh. Demiraj dhe K. Prifti në revistën “Gjuha jonë” (nr. 1-4, 2008, f. 102), duke cituar si të parin një artikull të ‘Albanisë’ te nr. 7, 1897. Në këtë artikull “Puna e letrave”, qysh në krye Konica shan alfabetin e Stambollit dhe të Bukureshtit se kanë shkronja të liga dhe pa vlerë, madje të huajt u tallkan me ne.

Nga ana tjetër, lëvdon alfabetin e revistës së vet dhe beson se po të merret vesh me disa mëmëdhetarë dhe të pyesë katër albanologë, alfabeti i tij do të rrënjoset e do të bëhet i përgjithshëm. Premton se në numrin pasues do të paraqesë “shkake të thella” për mbështetjen e vetvetes. Po në këtë numër 7 e rimerr subjektin në artikullin frëngjisht La question de l’écriture albanaise. Në numrin pasues 8, sërish vetëm frëngjisht, asnjë shkak të thellë nuk ka aty, ndërsa rimerret ideja se alfabeti përfundimtar duhet të arrihet edhe me ndihmën e albanologëve seriozë. Njësoj nuk qëndron pohimi i N. Dervishit në librin “Manastiri vatër e Rilindjes Kombëtare Shqiptare” (2018), se Faik Konica ishte “një ndër personalitetet që aq shumë kishte lobuar për thirrjen e një kongresi për unifikimin e alfabetit shqip”, sepse asnjë ‘lobim’ i tillë nuk vërtetohet.

Megjithëse F. Konica nuk mori pjesë, Kongresi i Manastirit u bë edhe pa qenë një ndër ‘yjt e Shqipërisë së sotme”.

“Albania” e shënon numrin 5 si të vitit 1907, ndërsa është e qartë se ai numër ka dalë në fund të vitit 1908. Në rubrikën “Dyke qarë e dyke qeshur” ka një syth: “Kongresi i Abecesë”, ku me të tallur njoftohet, se më 1 nëntor 1908 do të mbahej Kongresi për “një abe të perëndishme”.

Sythi është pa emër. Më vonë, në numrin e fundit, saktësohet se u harrua, që të shënohej se sythi ishte nga Pesimisti, domethënë Fan Noli, i cili gjithashtu nuk kishte marrë pjesë, po sidoqoftë ka shkruar me pseudonim, sepse ftesa i është bërë. Rrjedhimisht, nuk është e vërtetë se ai bënte pjesë ndër të shquarit e paftuar, siç do ta formulonte Konica: “armiqt’ e qytetërisë dhe të njerëzisë, me dinakërin’ e zakonëshme t’Anadollakëve, nuk ftuan as një kombëtar të njohur si të këtillë”.

Nuk kam gjetur ndonjë reagim tjetër nga Fan Noli për Kongresin e Manastirit, përveç përgjigjes ndaj ftesës, por është fakt, se “Dielli” (3 shtator 1909) ndonëse përmendte kritikat për Kongresin, shprehte besimin se do të mbetej vetëm alfabeti latin dhe nga nr. 3 ai nisi të përdorte alfabetin e ri dhe, besoj, këtë e ka bërë Fan Noli.

Më poshtë po në atë numër të fundit të vitit 1908 dhe jo 1907, në faqen 98, nën titullin “Kongresi i Shqipëtarëve Xhon-turq”, Faik beu ankohet, se i kishin bërë ftesë vetëm në orën e fundit për këtë të “vetëthënë kongres”. Pason përgjigjja nga Manastiri, e nënshkruar nga vëllai i Gjergj Qiriazit, Kristoja, siç shihet, për sekretarin N. Naçi. Nga llogaritja e datave më del se ftesa i është dërguar në fillim të tetorit. E si mund të dërgohej më parë? Një ftesë e botuar nga Arkivi Qendror për një ‘arësimdashës” është e 23 shtatorit.

Një tjetër për shqiptarët në Fajum është e 24 shtatorit. Vetë ftesa për Th. R. Hoxhsonin, përgjegjësin e Shoqërisë Biblike Britanike në Stamboll është e datës 27 shtator, domethënë ka ndryshim gjithsej prej disa ditësh. Dihet se mundësia që shqiptarët të vepronin hapur u krijua vetëm pas shpalljes së Kushtetutës më 23 korrik 1908, madje me pjesëmarrjen vendimtare të shqiptarëve, prandaj vendimi nga Klubi i Manastirit për të mbajtur Kongresin është shpallur vetëm më 27 gusht dhe e parashikonte konkretisht, që do të ftoheshin autorët e njohur edhe nga Amerika.

Letra e Kristos për Konicën është me shumë mirësjellje, e cilësuar si e veçantë për Faikun, i cili renditet ndër njerëzit “nga të parët ndë këtë punë”. Përgjigjja e Faikut është duke shtrembëruar datat dhe shumë fyese për Kriston, meqë nuk ia paskan dërguar njoftimin të parit atij, sepse ai e ka “më të vjetrën fletë shqipe”. Edhe kjo ishte thjesht një e pavërtetë, ndërsa pjesëmarrësit i quan “pilafçinj turq” dhe “këmbëlëpinjës të krishterë”.

Dihet se në një dorëshkrim të fundit të shek. XIX Konica e kishte mohuar gjithë punën rilindëse përpara tij dhe mëtonte se gjithçka kishte filluar me të, domethënë edhe shtypi shqip. Aty ka edhe pasaktësi qesharake, sepse si është e mundur që më 1899 të shkruhej, se Gjergj Qiriazi kishte botuar një libër aritmetike me pseudonimin Thanas Sina, ndërkohë që gjatë gjithë vitit 1898 ishin botuar shqip vetëm nja 17 libra, ndër ta dhe ”Numëratore” e Sinës.

Në të vërtetë Konica prej kohësh ishte shprehur, se nuk duhej një mbledhje e përgjithshme. Te po ai numër i vitit 1908 (jo 1907) e kishte shkruar me tallje në kohën e ardhshme të foljes, se do të bëhej Kongresi, por e paska harruar ca faqe më poshtë se tashmë kongresi ishte bërë, kur ai numër i revistës është shtypur.

Kongresi i Manastirit u hap më 14 nëntor 1908. Delegatët me të drejtë vote u mblodhën në një sallë veçan dhe me vota të fshehta zgjodhën drejtuesit e punimeve: kryetar M. Frashëri, nënkryetarë L. Gurakuqi e Gj. Qiriazi dhe 3 sekretarë. Kryetar nderi u zgjodh valiu i Manastirit, Hivzi Pasha, ashtu siç e kishte programi, për të mos pasur ndonjë fërkim me autoritetet vendëse. Meqë nuk kishte ardhur Mit-hat Frashëri, u votua ta zëvendësonte Gjergji për kohën që do të mungonte. Duket sikur çdo gjë kishte nisur mbarë.

Mjaft përralla tonat mbarojnë me shprehjen: “Dhe rruan e trashëguan”. Kurse mua më duket se përralla pikërisht atëherë fillon. Domethënë, askush deri më sot nuk ka shprehur ndonjë arsye as ato ditë dhe as më vonë: Përse nuk kishte ardhur M. Frashëri ditën e parë? E kërkonte etika më e thjeshtë, që kur erdhi, ai të jepte një shpjegim përpara gjithë atyre shqiptarëve.

Dita e shtunë për hapjen ishte caktuar pikërisht sepse nuk paraqiste pengesa për nëpunësit shtetërorë dhe ishte pas së premtes të myslimanëve. Faktikisht M. Frashëri ishte nëpunës osman, përkthyes i vilajetit të Selanikut. Mbetet vend për hamendësimin, se ai qëllimisht nuk u paraqit dhe priti, që të merrej vendimi se ishte zgjedhur kryetar dhe atëherë e quajti të përshtatshme të vinte, duke qenë i siguruar se do të ishte vetë në krye, domethënë do të ishte në pozita imponuese.

Programi i cili u ishte shpërndarë gjithë delegatëve, e parashikonte që si drejtues të Kongresit do të vepronin kryetari e nënkryetari i klubit “Bashkimi”: Rexhep Hoxha dhe Fehim bej Zavalani dhe pikërisht këtë nuk do ta pëlqente Mit-hat Frashëri.

Ishte programi i Klubit, i hartuar nga Fehimi dhe Gjergji, duke nxjerrë në krye mikpritësit dhe jam i bindur, se për pasojë, M. Frashëri nuk ka marrë pjesë në hartimin e variantit të parë të Programit dhe nuk e ka lënë të dalë ai variant në botimin te gazeta “Lirija” këtë pikë, ndërsa e kemi te një variant i arkivit vjenez.

Njohim tashmë jo një, por disa variante të Programit të Kongresit, por nuk do të hyj në krahasimet e tyre të hollësishme. Megjithatë, nuk dëshiroj ta kapërcej sikur nuk ka ndodhur asgjë, ashtu siç kanë bërë gjithë autorët deri më sot. Këtu ka nevojë për një shpjegim rreth emrit të Rexhep Hoxhës, meqë ai del në variantin e parë të Programit të Kongresit. Rexhep Voka (1847-1917) është përfshirë në botimin e dytë të ‘Fjalorit Enciklopedik Shqiptar” (2009) nga Jorgo Buloja si veprimtar i lëvizjes kombëtare dhe thuhet se u bë myfti i vilajetit të Manastirit më 1903 (është gabim data) dhe kjo është përsëritur në librin “100 personalitete shqiptare të kulturës islame. Shek. XIX-XX” (2012). Këtu thuhet: “Duke qenë myfti i Vilajetit të Manastirit, Hoxhë Voka u bë pritësi dhe përkrahësi kryesor i Kongresit të Alfabetit të gjuhës shqipe ose Kongresit të Manastirit, që u mbajt më 14-22 nëntor 1908. Rexhep Voka bashkë me Fehim bej Zavalanin ishin drejtuesit kryesorë të këtij kongresi.” Këto pohime janë në kundërshtim me faktet dhe të dhënat e shtypit të kohës.

Sipas gazetës “Zgjimi i Shqipërisë” (17 dhjetor 1909), kur Klubi i Manastirit përgatiti thirrjen, Rexhep efendiu nuk ishte afruar me Klubin. Pastaj u bë anëtar bashkë me tre pasues të tij dhe menjëherë, nuk e di se si, doli si kryetar. Atëherë: “… një mbrëma iu treguan gjithë çështjet e gjithë punërat e Klubit, të cilat ishin mbajtur me rregull ndë protokollë të shkruara me shkronja latinisht.” Ma merr mendja se protokollet i kishte mbajtur Gjergj Qiriazi. Kur u përgatit programi, emri i Rexhep efendiut del, sepse nënkuptohej që drejtuesit e Klubit të Manastirit, sipas traditës së njohur shqiptare, do të ishin edhe drejtuesit e kuvendit, meqë ata ishin mikpritësit; ata i kishin ftuar të tjerët në gosti. Delegatët zgjodhën tjetër kryesi dhe emri i Rexhep efendiut nuk del më gjatë punimeve. Arsyeja ishte se një ditë para hapjes, më 13 nëntor 1908, Rexhep efendiu do të emërohej myfti i vilajetit në Manastir, domethënë hierarku më i lartë fetar. Më pastaj emri i tij na del për shkakun e një veprimi të shëmtuar nga ana e tij. Ai përgatiti dhe përhapi një abetare të shqipes me shkronja arabe, si dhe dy broshura të tjera, duke pasur nxitjen dhe mbështetjen e xhonturqve. Prandaj me të drejtë dhe me mprehtësi gazeta ka shkruar: “Kongreja u bë dhe zër’i tij a i shokëvet tij nuk u dëgjua të thonë, se duan shkrimin e gjuhës shqipe me shenja arabisht. Përse nuku folë atëhere?” Ka një njoftim në “Shqypeja e Shqypenisë” në numrin 17, 1910, se Rexhep Efendiu “e ka njoh fajin për gabimin që boni për shtypjen e abetarit me shkronja arabçe dhe u pendue”. (Gazeta Dita)./ KultPlus.com

Vijon…