“Politikanët kurrë nuk e lënë hajninë për ditën e nesërme”

Poezi nga Xhevdet Bajraj

LIRIA… IX

Politikanët kurrë nuk e lënë hajninë
për ditën e nesërme
por vjedhin sot
ditën e nesërme ia kanë lënë popullit
E kanë kuptuar shejtanët
bastardët e atdheut
se fjalorit drejtshkrimor i mungon ajo pjesa
ku shpjegohet se e nesërmja
kurrë nuk vjen / KultPlus.com

Te varri i nënës

Nga Xhevdet Bajraj

Të magjepsur i shikojmë yjet në qiell
Një numër tashmë i vdekur i tyre
na shikojnë neve gjithashtu
me butësinë e shikimit të një të vdekuri
që s’pat kush t’ia mbyll sytë

E mbështes kokën
mbi varr
në prehrin e ngrohtë të nënës
e ajo nga qielli e zgjat dorën
me gishtërinjtë e saj
m’i kreh flokët./ KultPlus.com

Një grua që kishte dashuruar shumë

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Një grua e shndërruar në një grusht dheu
ende e mban mend
që dikur kishte dashuruar shumë
aq shumë
sa tani nga ajo
në një fushë pa Zot
mbinë lule
Nganjëherë
por vetëm nganjëherë
kafshët u afrohen
i nuhasin ato
e dridhen
pastaj e lëshojnë një zë
të dhimbshëm
si në ditën e parë të botës. / KultPlus.com

Ku i ke lulediejtë e tu Kosovë

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Ku i ke lulediejtë e tu Kosovë

Pranverës i munguan qengjat
e engjëjt që i bartëm mbi supe
vetëvrasje bënë

kur ra shiu

që njëherë kishte qenë shi

Lulediejtë ku i ke Kosovë

Dhembja për ata që shkuan në parajsë
krushq prej balte na bëri

derisa liria si nuse pret

ta zbret dikush
nga kali i vdekjes

Ku i ke lulediejtë ore lulediejtë ku të mbetën

Kjo tufë resh që si dele mitike i është qepur qiellit
s’pushon së përtypuri

atë trohë fytyrë të trishtë që ka mbetur nga dita
para këmbëve të këtij fëmije që dridhet
nën këmishën e përgjakur që ia fali jeta. / KultPlus.com

Gruaja dhe dielli

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Me gjurmët e puthjeve në trup
lakuriq ike në gjumë
Yjet në qiell
morën formën e dritares sonë
e admirojnë bukurinë

Ndez cigaren të puth në ballë
sonte s´do të fle
do ta pres mëngjesin
e di ti
lindja e diellit më së bukuri pasqyrohet në ty. / KultPlus.com

Xhevdet Bajraj publikon librin ‘Me zemër në qese najloni’, për zemrën që ia nxorën, e pa të cilën s’jetohet

Suada Qorraj

‘Me zemër në qese najloni’ është libri më i ri i autorit kosovar Xhevdet Bajraj. Një libër poezitë  së cilit, siç thekson vetë autori janë shkulur nga pema e jetës, nga banditët që para se ti vidhnin të ardhmen dhe të tashmen, vodhën dhe vetveten.

Në një intervistë për KultPlus, Bajraj ka rrëfyer më detajisht rreth shkrimit të këtij libri me poezi dhe qëndrimeve të tija rreth realitet në të cilin jetojmë. Ky rrëfim të bënë një me autorin, duke të të rrëmbyer kështu që ta lexosh deri në shkronjën e fundit.

KultPlus: ‘Me zemër në qese najloni’ është libri i juaj më i ri, na tregoni pak për krejt procesin se si lindi ky libër. Por, edhe për zhvillimin tuaj si shkrimtar ndër vite, sa kanë ndryshuar sfidat e të shkruarit që nga hera e parë kur keni filluar të shkruani e deri më sot?

Xhevdet Bajraj: Jam i lodhur së jetuari brenda këtij realiteti të stërkequr, të shëmtuar nga ana e politikanëve tanë (shumica prej tyre heronj legjendar dhe të gjallë), apo nga politikanët e huaj por aq të fuqishëm sa që këta që vendosin për fatin tonë janë të shndërruar në instrumente në duart e të fuqishmëve, jo në instrumente, por në vegla pune bujqësore apo ndërtimtarie. Me tërë forcën e tyre angazhohen t’ia gjejnë rrënjët e asaj që sot ka mundur të quhet e bukur dhe t’i zhdukin, natyrisht, nën shkëlqimin e protokolleve zyrtare. E nesërmja duket e zezë, si nata pa hënë e pa yje, e kur të bie kjo natë e të mbesim vetëm, atëherë demonët që kanë ngritur çerdhe brenda neve, të cilët na kanë ushqyer të tjerë me dashuri, por që edhe vet i kemi ushqyer, do të zgjohen dhe do të na dalin para syve si në poezinë Kavafisit dhe ne do t’i shohim nëse kemi sy, apo nëse nuk do të jemi në gjumë. Ajo që dua të them është se poezia ka një forcë transformuese magjike për të hapur atë botë apo jetë që na jepet çdo ditë pa na pyetur (sepse jemi në gjumë), si diçka definitive, si punë e kryer nga ana e politikanëve. Ata na imponohen për të na ndërtuar jetën, na e kërkojnë votën dhe ne i votojmë. Të mos harrojmë, jo gjithësecili futet në garë politike, pra, jo gjithësecili ka mundësi të zgjidhet. Kështu ka lindur poeti i parë i keq, Ademi/Adami, kështu ka lindur edhe poeti i parë i mirë, Kaini.

Poezia e zgjon dhe e zgjeron humanen te njeriu, ajo, bile për mua, është një nga përgjigjet e pakta njerëzore për këtë botë, ajo sugjeron, ta heq perden nga “dhoma” ku të kanë vendosur dhe t’i mund të shohësh përtej asaj kornize, apo përtej asaj bote që ta kanë krijuar, ku të kanë lidhur këmbë e duar me pranga dhe që ta kanë ngjyrosur me të gjitha nuancat e mutit të njerëzve të dhier “në gjumë” dhe njeriut “i mbetet” vetëm ta shijoj jetën e tij brenda këtyre rrethanave. Nëse e gjen dashurinë aty, atëherë të duket vetja me fat, mbase edhe je me fat. Vetëm kur e dëgjon mjekun të  thotë, si brenda një loje kompjuterike: “game over”, dikush në pak sekonda e kupton që nuk ka jetuar. Pra, për mua poezia, arti, e ka funksionin e një prej armëve më fisnike që e ka njeriu në jetë. Ajo e minon këtë botë. E tash, “Me zemër në qese najloni”, për mua, është etapa e fundit e një rruge. Librat e radhës janë pak më ndryshe, njerëzve që gjinden me mua në këtë “dhomë”, e që e flasin gjuhën shqipe, përpiqem t’iu hapë dritare të reja, apo tek e fundit, t’u heq perdet nga ato dritare. Dikush mund të thotë se kjo është punë don kishoteske, punë koti, por mos harroni, derisa nuk e ndërtojmë atdheun, shtetin normal, i bie se të gjithë dëshmorët tanë e kanë dhënë jetë kot, për një atdhe koti. Unë dëshmorëve u përkulem, po ashtu fjalës atdhe, pra vetëm fjalës. “Me zemër në qese najloni” është gjurma e fundit, kam qejf të besoj, që ka mbetur nga unë kur mbi mua ka kaluar treni apo autobusi i jetës që i bartte udhëtarët si Millosheviqi (me bandën e vet), Rugova, Hashimi, Kadriu, Ramushi, ca ndërkombëtarë etj. Ajo që dua të them është se jeta ma dikton poezinë, e tëra që më është dashur ta bëj ka qenë që ajo të dal sa më natyrshëm nga unë (anipse dikujt do t’i prishej qejfi) e kjo është e lehtë, shumë e lehtë, se jeta të le pa opcione. Natyrisht, ka një estetikë të gjallë brenda saj, ka dhe një etikë po ashtu, kjo merr kohë, do punë kjo. Këtë e ndërton vetë autori dhe kjo ngrehinë do ta dëshmojë nëse i ka shkuar huq jeta një artisti apo ndodh e kundërta, dhe nuk ka “çmim letrar” që mund të ndikojë aty.

Thonë që e para ka qenë fjala, definitivisht, fjala ka lindur nga dhimbja, nga e bukura, apo nga dhimbja e bukur. Apo ta them ndryshe, nëse fjala ka qenë e para, atëherë padyshim që ajo do të jetë edhe e fundit, prandaj, detyra e vetme e poetit, të më falin poetucët, është ta mbajë të gjallë fjalën.

KultPlus: Sa kohë ju ka marrë shkrimi i librit me poezi ‘Me zemër në qese najloni’?

Xhevdet Bajraj: Tërë jeta ime dhe të gjitha ato që mbahen në mend e që kanë ndodhur gjatë gjithë historisë së njerëzimit dhe ato që na merr mendja që do të ndodhin, kalojnë nëpër majat e gishtave të duarve kur shkruajmë.

Sidoqoftë, punoja në tre libra njëkohësisht sepse poezia ime ngutej, “Me zemër në qese najloni” ngutej, e kisha ndjenjën që një epokë po përfundonte, se po vinte Albini, se Albinin e njihja, se Albini e donte, e njihte artin (dhe e njeh dhe e do). Për një moment kisha harruar se sa punë e prisnin Albinin, pata harruar se në T7 gjatë zgjedhjeve parlamentare të vitit 2019 pat deklaruar se: për Ministrinë e Kulturës… (se aty përfshihen edhe sporti e rinia???) do të flas atëherë kur në Kosovë do të ketë kulturë. Kështu që s’më mbetet gjë tjetër përveçse ta respektoj këtë deklaratë, mund të them se edhe pajtohem plotësisht me të. Kështu që qeverisë së re, të gjithë stafit, i uroj shumë sukses në fushën e sportit. Do t’i uroja shumë sukses edhe me rininë, por nuk i kuptoj kompetencat e ministrisë së rinisë.

Nejse, poezitë e librit tim të fundit, dhe jo vetëm të këtij, janë fruta të shkundur nga pema jetës në të cilën janë ngjitur ca banditë fshati, të cilët para se të vjedhin neve të tashmen, gjegjësisht të ardhmen, kanë vjedhur brenda familjes së tyre, pastaj kanë vjedhur në fshatin e tyre, të njëjtin fshat në shitoren e vetme të të cilit, bashkëfshatarët e kanë patur mërzi të futen, sepse ata gjindeshin brenda duke pirë birra, me duar të palara hanin mish gjedhi në konservë, qepë dhe vegetë, mbi një gazetë të vjetër, e u shisnin njerëzve kopalla. Në ndonjë shitore më të madhe fshati, ka patur edhe vezë të ziera, ama gazetat gjithmonë kanë qenë të vjetra. Po flas për ata që ngrihen mbi gjuhë, mbi art, mbi popull dhe mbi atdhe.

KultPlus: Cilat janë temat kryesore të cilat trajtohen në libër?

Xhevdet Bajraj: Tema e librit është kjo botë e tmerrshme e mediokritetit që po fillon të materializohet, të bëhet e vetmja botë. Një botë pa libra, pa vlera, pa art dhe pa moral, një botë pa atdhe, apo të jem më preciz, një atdhe pa shqiptarë. Unë nuk e gjej veten brenda këtij realiteti, ajo që më dhemb edhe më shumë është që as fëmijët e mi nuk i shoh brenda atij realiteti ku njerëzit në një mënyrë apo në një tjetër mënyrë janë të përkulur. Mund të jesh i vdekur, por qëndro në këmbë si lis, mund të jesh i dhier por qëndro në këmbë se njerëzit do të kuptojnë, do të bashkëndjejnë me ty, por mos u përkul, bile mos u përkul pa nevojë, se tek e fundit, e kemi fituar luftën e fundit.

Në libër përpiqem ta fisnikëroj këtë realitet deri në atë masë sa vetë jeta në Kosovë a në Ballkan nuk është.

KultPlus: Para publikimit të këtij libri ju keni ndarë një numër të poezive që janë pjesë e këtij libri në profilin tuaj në Facebook. Pse keni vendosur që të bëni pikërisht një gjë të tillë?

Xhevdet Bajraj: Ishte hera e parë dhe e fundit që e bëra këtë. Realiteti kosovar “m’i vodhi”, m’i nxori me forcë këto poezi, ndërsa shtëpisë botuese “Armagedoni” nuk i pengonte kjo. Unë kisha nevojë t’i thoja dy fjalë, të klith me sa zë që kam, ama sa më butësisht, të provoja që ujin e helmuar që e pijnë kosovarër ta bëja të pijshëm.

KultPlus: Pse pikërisht ‘Me zemër në qese najloni’?

Xhevdet Bajraj: Paj, janë ngjarjet që më kanë sjellë këtu ku jam, që ma kanë nxjerrë zemrën dhe ma kanë hudhur në tokë, unë e mora se pa të s’jetohet, e futa në një qese najloni. Tash aty i mbaj edhe frutat e pemës së jetës, poezitë, që po u shijuan, dëshiroj të besoj që i zgjojnë “të fjeturit” nga gjumi. E ata që bëhen sikur flenë, të cilët ta japin ndjesinë se më lehtë është ta zgjosh një të vdekur se sa t’i zgjosh ata që bëhen sikur janë në gjumë, që me thonjtë e zemrës së tyre janë kapur për interesin personal. Atyre, mashtruesve, hajnave dhe vrasësve të asaj që ka mundur të quhet e bukur, të tashmes, të së ardhmes… që janë vrasës të rrugës së kthimit tim dhe qindra mijëra të tjerëve në atdhe. Këta nuk janë vetëm politikanë, por janë edhe “shkrimtarë e poetë”, “aktorë”, “këngëtarë¨, punëtorë të arsimit e të shëndetësisë, “analistë politik” dhe “gazetarë”. Kur e përmendi rrugën, shikojini një herë emrat e rrugëve, shikojeni edhe “artin e skulptorëve” tanë që janë përkujdesur për t’i stolisur ato rrugë e ato sheshe. Në atdhe jeta duhet të jetohet e jo të çjetohet.

“Me zemër në qese najloni”, sepse realiteti ma ka nxjerr atë nga kafazi i kraharorit. Në momentin kur kam vendosur të kthehem në Meksikë (se një herë jam kthyer në Kosovë) e kam marr zemrën nga toka, e kam futur në qese dhe jam kthyer. Tani sa herë e vizitoj Kosovën, e kthej aty ku e ka vendin, por tash sikur nuk i bie më tamam gjoksit tim, është si shtazë e tërbuar, aq e tërbuar sa që nuk mund të qëndron as brenda shtëpisë së vet natyrore, brenda fjalës zemër.

KultPlus: Libri tashmë ka arritur edhe në dorën e lexuesve, por cilat kanë qenë kritikat e para që keni marrë pas botimit të tij?

Xhevdet Bajraj: Kritikat pozitive nga miqtë e mi nuk kanë munguar, publikisht mendimin për të e ka shprehur poeti Blerim Rrecaj dhe ka folur për të botuesi, Berat Armagedoni. E dhashë një intervistë të shkurtër për një emision në Kohavision dhe kjo është intervista e dytë. Kjo nuk është pak kur e kujtoj fëmijërinë time dhe një burrë që lozte me def dhe detyronte një ari të “vallëzonte”. Tash ka ardhur koha e arinjve të lozin në def nëpër kanalet televizive dhe publiku të vallëzojë. Pra në këto rrethana të ndyra nuk e kam pritur as këtë. Pas disa ditësh do të jem në Kosovë dhe do t’i promovojmë “Kafe me nënën” dhe “Me zemër në qese najloni” në Rahovec dhe në Prishtinë.

KultPlus: Secili shkrimtar ka inspirimin i tij, ku e gjeni ju inspirimin që të shkruani?

Xhevdet Bajraj: E ndjej veten si një udhëtar i një anijeje të mbytur që ka përfunduar në një ishull të vetmuar. Është e kotë të bërtas se nuk më dëgjon kush, kështu që shkruaj mesazhe, i fus në shishe dhe i hedh në ujë. Nganjëherë ato arrijnë në Kosovë më shpejt, nganjëherë me vonesë, sidoqoftë jam me fat se ato shishe rrymat e ujit i bartin në destinacionin e duhur. Them se jam me fat, se ka poetë të tjerë që kurrë s’kanë hipur “në anije”, jetojnë në vendet e tyre por ju mungon “letra”, “lapsi” u mungon “shishja”, apo në të shumtën e rasteve u mungon fjala. E përmenda më lart se jetojmë në një realitet të ndyrë, e letërsia që do të ishte e ndarë nga ai realitet vështirë se do të ishte një letërsi e mirëfilltë. Po flas për vepër letrare e jo për atë që përceptohet si “libër”, ndërsa është i shkruar nga persona shumë pak të zhvilluar mendërisht (e kanë trurin sa një gjysmë qebape), që financohet e blihet nga Ministria e Kulturës për bibliotekat në Kosovë, shpërblehet… Në këta “libra”, në këto botë të tmerrshme të mediokritetit ku as qyqja nuk bënë vezë, është fyerje ndaj traditës, krim ndaj të tashmes dhe të ardhmes, që s’ka ujë, as xhel, as sapun që ua pastron duart “kompetentëve” apo duart jurive, që i financojnë apo i shpërblejnë autorët të cilët të vetmën aftësi që e dëshmojnë, edhe pse kjo nuk është pak, të dëshmojnë të pamundurën, se njeriu mund të udhëtojë në të kaluarën. Pra këta shkojnë, në rastin tonë, shumë përtej kohës së Barletit, Budit, Bogdanit e Frang Bardhit. Arrijnë deri te belbëzimet e para shqiptare.

KultPlus: Zakonisht ndikimi që marrin shkrimtarët nga autorët e tjerë ndërkombëtar apo kombëtar është i paevitueshëm. Na tregoni se nga cilët shkrimtar konsideroni se është e ndikuar letërsia juaj?

Xhevdet Bajraj: Mund t’i kem ca shkrimtarë që i lexoj më me ëndje se ca të tjerë, ndonjë libër, ndonjë poezi, por ai që i lejon ndikimet pasi ta ketë mbushur një moshë të caktuar, ai më nuk është krijues. Sot, tani kur po përgjigjem në këtë pyetje, më vjen në mendje Ángel González, Blas de Otero, Dino Campana, Raymond Carver, Ted Hughes, Emil Cioran, Jorge Luis Borges, Rafael Alberti, Kazantzakis, Mandelshtam, poezia e Pasternakut e shumë e shumë të tjerë. Pas një ore do të ishte një listë tjetër, përjashto Kazantzakis (më magjeps filozofia e tij për jetën, lidhja e tij me letërsinë).

KultPlus: Çfarë konsideroni ju të jetë roli i letërsisë dhe cili mendoni se do të duhej të ishte roli i një shkrimtari në raport me shoqërinë?

Xhevdet Bajraj: “Fjalët e qirit” të Naim Frashërit duhet ta lexoj çdo poet a shkrimtarë shqiptarë përditë, sapo të zgjohet nga gjumi, apo duke e pirë kafenë e parë të mëngjesit. Nëse është përtac, atëherë le ta lexojë para se t’ia nisë për të shkruar. Nëse nuk është në gjendje të digjet, le ta ngrohë defin në atë zjarr dhe le të del në kërkim të arinjve, të arushave. Kjo flakë qiriri, kjo dritë duhet të ushqehet, të mbrohet me çdo kusht prej shkrimtarëve edhe nga “shkrimtarët”. Kjo nuk është punë vetëm e shkrimtarëve, por edhe e Ministrisë së Kulturës (pa rini dhe sport), e Ministrisë së Arsimit… Nuk është edhe aq lehtë si duket në shikim të parë, janë gjithkah, gjithkund, e më së miri ndiehen brenda Akademisë sonë të shkencës dhe të arteve. Bile nga kjo e fundit, shumica nga ata me “librat” e tyre i janë vërsulur asaj drite, atij qiriri dhe përpiqen ta fikin. Pra, shkrimtarët janë në shërbim të dritës, janë ushtarë të dritës, gardë e dritës, qoftë edhe e zezë ajo dritë. Tekefundit, ka një të mirë në tërë këtë, kur drita është e zezë, njeriu sheh me shpirt, nëse ka shpirt, apo me zemër, nëse nuk i mungon kjo.

KultPlus: Cili është mesazhi juaj për të gjithë ata që pretendojnë të krijojnë letërsi?

Xhevdet Bajraj: Unë ende besoj në fuqinë e poezisë, në fuqinë e artit. Pavarësisht cila është lënda e parë, tema në art dhe nëse ajo dhemb, e nganjëherë di të dhemb shumë, ajo e ushqen njerëzoren, njerëzorja e shpëton botën, nëse jo botën, e shpëton një njeri, përveç vetë autorit. Për fatin tonë të keq, ne si popull, kur flasim për të tashmen, mund të na duket se e kemi një letërsi të madhe, ama nga brenda e kemi pothuajse bosh. Duhet të luftohet, qoftë edhe me vendime politike, ky proces i gjatë akulturimi. Si pasojë e kësaj të gjitha artet, konsumuesit duhet t‘ia vizatojnë mesazhin, emocionin, në poezi këtë e mundëson imazhi poetik. Pra, fotografi, që e imponon një gjuhë të përsosur, por që del në plan të dytë dhe bën që lexuesi të harrojë që është duke lexuar poezi. Kështu mbase ndalet dhe kurohet një proces i gjatë akulturimi. Poeti, në një moment të jetës së tij, do ta ndien nevojën t’ia shpjegoj vetvetes (nëse jo nipit a mbesës), se çfarë ka ndodhur me të, pse shkruan, kah është nisur ashtu i përgjumur, pse duket si dele e humbur, pse e ka harxhuar të vetmen jetë që e ka duke blegëritur. Pse vazhdon të rrezitet së bashku me popullin në hije, njerëzit rreziten në diell. Mund të jesh i madh me trup dhe të zësh vend për dy njerëz në autobus, mund ta kesh kokën e madhe, mund të jesh edhe mbret i oportunizmit letrar, por kjo nuk e ka bërë kurrë askënd as poet, e as njeri. Shkrimi është një punë e rëndë, nëse shkruan me zemër atëherë të përgjaket zemra. Nuk ka vend, nuk ka popull që nuk meriton poetë të mëdhenj.

Unë sikur jam ngrirë gjatë viteve ‘90 dhe nuk jam shkrirë më. Pra, bën pak ftohtë në zemrën time, por nuk ka poezi e as letërsi pa kujtesë. Tekefundit, pa kujtesë nuk e njeh të tashmen. Gjithmonë kemi jetuar në kohë të “pandemive”, poezia është njëra nga vaksinat më të mira që kanë ekzistuar në këtë botë. Shkruani, shkruani, shkruani! E lexova diku një intervistë të të filozofit italian Carlo Rovelli tek po e citonte një indian të vjetër sioux: Qëllimi i jetës është t’i qasemi me një këngë (poezi) çfarëdo gjëje që do të hasim në jetë. Guximi për të mos thënë asgjë, e për ta quajtur veten poet është krim?! Kur e vërteta është e padëshiruar, kur njerëzit nuk kanë nevojë për të ndërsa u pëlqen për të jetuar ashtu, atëherë jeta është diagnozë, është sëmundje.

Bën ftohtë brenda edhe jashtë meje. Kur ta keni këtë ndjenjë, shkruani, shkruani! Një libër, pat thënë Kafka, duhet të jetë si sëpata që thyen detin e ngrirë brenda nesh./ KultPlus.com

Te varri i nënës

Nga Xhevdet Bajraj

Të magjepsur i shikojmë yjet në qiell
Një numër tashmë i vdekur i tyre
na shikojnë neve gjithashtu
me butësinë e shikimit të një të vdekuri
që s’pat kush t’ia mbyll sytë

E mbështes kokën
mbi varr
në prehrin e ngrohtë të nënës
e ajo nga qielli e zgjat dorën
me gishtërinjtë e saj
m’i kreh flokët./ KultPlus.com

Zyra për heronjtë e rënë

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Heronjtë do ta kenë luftën e tyre
varret e tyre
jetimët e tyre
të vejat e tyre
të cilat në Ditën Ndërkombëtare të Vejushave
do të çojnë lule të freskëta në varret e tyre

Udhëheqësit e tyre do t’i kenë zyrat e veta
për heronjtë e rënë
ku do t’i përtypin ngadalë ditët
deri në fund të jetës së tyre

Kur t’u bien ndër mend heronjtë e rënë
në shenjë respekti për ta
do të marrin një dhomë në një hotel luksoz
një shishe verë të kuqe të vitit të rënies së tyre
dhe do të bëjnë seks
me njërën nga dashnoret e shumta të tyre/ KultPlus.com

A guxoj ta prek me gisht Sarandën

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Saranda Bogujevcit

Isha në Rockuzinë bar

me një mik të mirë

(ende dua të besoj

që e kam mik të mirë)

i cili po përpiqej ta shkruante

historinë e re të Kosovës

Dëgjohej muzikë me të cilën isha rritur

birra ishte e ftohtë ashtu si e do Zoti

rrugët e qytetit ishin përplot me njerëz

dielli i muzgut në Prishtinë

me forcat e fundit që i kishin mbetur

vazhdonte të buzëqeshë

Kur më pyeti miku

a po e njeh këtë vajzën e ulur pranë teje

mbeta i habitur

Është Saranda Bogujevci

e mbijetuara e masakrës së Besianës

Oh Zot

e mbaja mend vajzën

që i humbi katërmbëdhjetë anëtarë të familjes

vajzën e vogël

trupin e së cilës e kishin përshkuar

plot gjashtëmbëdhjetë plumba

por që kishin refuzuar

t’ia shuajnë jetën

Mbeta i ngrirë

duke e shikuar

gojëhapur

dhe e dëgjova veten

duke e pyetur mikun

A guxoj ta prek me gisht Sarandën

ajo buzëqeshi

ende pa ma kthyer përgjigjen

miku i habitur

e zgjata dorën dhe e preka në krahë

tmerrin

luftën

fluturimin e plumbave

granatave

lëvizjet e thikave

mbi civilë

I preka edhe sorrat e majmura

gjatë luftës

dhe si me pahir

edhe këto të majmura pasluftës./ KultPlus.com

Me zemër në qese najloni

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Kur e përzunë me forcë nga atdheu

me zemër në qese najloni

arriti në dhé të huaj

(nëse ka dhé të huaj ndokund)

Ia filloi ditës së re

me dëshirën e vjetër

ta prekë jetën me dorë

Kur e zë gjumi

i kujtohen ditët

e dhunës

që ranë si gjethe

të pemës së jetës

që kurrë më

nuk u vesh me to./ KultPlus.com

Dielli i një qielli tjetër

Poezi nga Xhevdet Bajraj:

Pas një nate
në tokën ku vazhdojnë të çelin lulet e fëmijërisë
ku vazhdojnë të kalben ëndrrat
mes lisave të përgjumur
fillojnë të zgjohen sorrat
dhe dielli i një qielli tjetër
(nën të cilin kuptohet
se ka shumë më tepër mënyra për të vrarë
sesa për të bërë dashuri)
Një burrë
derisa po kthehej në shtëpi
nga turni i natës
ndeshet në park
me një prostitutë lakuriq
të vdekur
që kishte të tatuazhuar në kërdhokull
emrin e një shqiptari nga Kosova
E gjora
nuk i kishte dy javë
që kishte dalë nga përralla / KultPlus.com

“Politikanët kurrë nuk e lënë hajninë për ditën e nesërme”

Poezi nga Xhevdet Bajraj

LIRIA… IX

Politikanët kurrë nuk e lënë hajninë
për ditën e nesërme
por vjedhin sot
ditën e nesërme ia kanë lënë popullit
E kanë kuptuar shejtanët
bastardët e atdheut
se fjalorit drejtshkrimor i mungon ajo pjesa
ku shpjegohet se e nesërmja
kurrë nuk vjen / KultPlus.com

Liria

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Pesë orë e ka bartur
mbi shpinë
dritaren e shtëpisë së fshatit
kur arriti në qytet
e vendosi në shtëpinë e re
i gëzuar hyri në dhomë
dhe po shikonte nëpër dritare
nuk e kuptonte
pse nuk e shihte peizazhin e fshatit
ishte e njëjta dritare
nëpër të cilën kishte shikuar
tërë jetën
Pas nëntë muajve
vdiq nga trishtimi. / KultPlus.com

Duke vdekur ngadalë

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Isha i shtrirë si trevjeçar
në livadhin pranë shtëpisë në Banjë
(herë të Malishevës e herë të Therandës)
kur i pashë për herë të parë
retë e stërmëdha
të bardha
që po lëviznin në qiell
dhe na kërcënonin të na përpijnë
e të vazhdojnë me ne tutje
apo së paku të bien mbi ne
mbi shtëpinë tonë që e kishim me qira
dhe të na rrafshojnë me tokë
Ishte frika ime e parë
e madhe
që ma fshive me buzëqeshje
duke më shpjeguar që ato sjellin paqe
ato ua shuajnë etjen luleve e grunajave
zogjve dhe kafshëve
tokës

Frikën e dytë të madhe e përjetova
derisa isha katër vjeç
po ashtu në fshatin Banjë
kur një ushtar gjerman
nën qiellin e hapur
nga ekrani i autokinemasë
nga të gjithë të pranishmit aty
më kishte zgjedhur mua
për të ma drejtuar automatikun

Filmi është si ëndërr e keqe më the
mos e lejo zogun e zi të zhgjëndrrës
të ndërtojë çerdhe
brenda kafazit tënd të gjoksit
as mbi sup
se do të ushqehej me ëndrrat tua
që do të duhej të të hapnin shtigje
kah e ardhmja
Mos lejo të vdesin ëndrrat e bukura
se kur ato vdesin
nuk shkojnë në parajsë
dhe pa ëndrrat tua
ti nuk do të jesh ti
por hija jote e dënuar të jetoj
pa shpirt
në shkallët e pendimit që nuk do ta çojnë lart
por do ta zbresin në honin e përroit të vdekur
që i vdekur ngutet
drejt detit
po ashtu të vdekur

Kur i bëra gjashtë vjet
iu gëzova çarshisë së Rahovecit
kinemasë
bibliotekës
librarisë
rrushit të Rahovecit iu gëzova
dhe derisa më merreshin mendtë nga bukuria
në prehrin tënd mbolla ëndrra
pastaj e blejtë një vresht me babanë
dhe e ndërtuat një shtëpi
unë nuk munda të kontribuoja në atë moshë
përveç që e stolisa shtëpinë nga brenda me libra
e nga jashtë
e mbulova me pëllumba të butë
që shkonin aq bukur me lulet e tua

Kur i mbusha të shtatëmbëdhjetat
një bajloz i zi doli nga balta e Rahovecit
më kafshoi në shpirt
dhe dita e nesërme me kësulë të vdekjes mbi kokë
e me kosë në duar
më priste
në shtegun ku kalonte dielli para se të lindte
Ishte natë e gjatë
e gjatë sa lufta

Mos lejo që të tjerët të jetojnë
të ushqehen
të majmen
nga frika jote
se të nxjerrin nga shtëpia
nga lëkura jote të nxjerrin
dili errësirës përpara
dhe kafshoje
ashtu si e kafshon kafsha e lidhur
litarin
se zemra kur të zvogëlohet nga frika
mërdhin
Mëso se poezia është mënyra më e mirë
për t’u përballur me jetën
dhe nëse dikush duhet të të vras
le të jetë kjo metafora jote
e dalë nga një imazh i gjallë i yti
i realizuar në mënyrë të përsosur

Dikur më lindën fëmijët
Librat
lindi apartheidi
erdhi lufta që kurrë nuk mbaroi
Gjeneralët e rrejshëm
filluan të jetojnë në librat e historisë sonë
që i shkruajnë me jetët e të rënëve
dhe gjakun tonë të përgjumur
Pak para se të vdesësh më the
nëse do të mbijetosh biri im
atëherë duhet të luftosh me gjithçka ke
se tek e fundit
nuk ka më vend në varre
A po e sheh këtë burrë
duke vrapuar për në askund
me fëmijën e tij të vrarë në duar
një herë ishin të varrosur
por nuk i mbajti varri
tash po kërkon varr të ri
për veten dhe për fëmijën e tij
në Kosovë
Se edhe Kosovën e kanë qëlluar me granata
me bomba me plumba me thika
krimbat e bardhë të mishit
nxjerrin kokën nga plagët e saj
por ajo nuk ka forcë për të jetuar
e as për të vdekur nuk ka forcë
Të rënët në luftë
janë të fundit të llojit tonë
që vdiqën si njerëz
Këtyre që kanë mbetur
vetëm gjuha u është rritur
duke u stërvitur çdo ditë
për të lëpirë
çdo gjë që nuk lëpihet te tjetri
përveç nëse je mizë e kalit

Nënë
e kam parë një lis të vdekur
një ujk të vdekur
një zog të vdekur
një lumë të vdekur
një qiell të vdekur
përveç dy-tri dashurive të vdekura
që akoma më dhembin shumë
edhe ty e babanë të vdekur
veç vdekja ime është tmerrësisht e gjallë
dhe po më afrohet ngadalë

“Kafe me nënën”, Armagedoni. / KultPlus.com

Bajraj: Këtyre që nuk shohin mirë nga interesat personale, u mjegullohet realiteti aq shumë, sa që fiket edhe drita e diellit

Se çka është poeti dhe cili është vendi i tij në një shoqëri, janë pyetje që shpesh ju adresohen shkrimtarëve. E këtyre pyetjeve të cilat i janë shtruar shpesh edhe poeti kosovar Xhevdet Bajraj, e kanë nxitur atë që të flasë më gjerësisht përmes një statusi në Facebook, si një formë që të ju përgjigjet të gjithë atyre që po i shkruajnë.

Sipas poetit Bajraj, ata që ju i njihni si poetë (se unë nuk e di kënd e quani ju ashtu), e që janë larg jetës së njeriut a kombit, ata janë edhe larg, shumë larg, tepër larg, poezisë.

Ky është statusi i plotë i poetit Xhevdet Bajraj:

STOP

Një përgjigje për disa që më japin publikisht këshilla miqësore (e që nuk i kam as miq në Fb) në lidhje me atë se çka është poeti, dhe më tej, cili është vendi i poetit në një shoqëri. YA BASTA! Poezia ka turp për shumicën absolute të poetëve të sotëm, e liria turpërohet nga ju. Ata që ju i njihni si poetë (se unë nuk e di kënd e quani ju ashtu), e që janë larg jetës së njeriut a kombit, ata janë edhe larg, shumë larg, tepër larg, poezisë.

Një ditë një kafshë apolitike u fut mes ezanit të hoxhës dhe të një vargu tim?! Dje mora shumë ‘udhëzime’ dhe ‘këshilla’ rreth një postimi?! Këto më bëjnë të kuptoj se për disa nuk qenka e mjaftueshme ajo që them përmes vargut.

Pajtohem se jeta e çdo njeriu të thjeshtë, të zakonshëm, është e vështirë, por rruga e artistit është plot gjemba, prandaj edhe me lehtësi e ngatërrojnë artistin me iriqin. Jeta është një lojë, dhe si në çdo lojë, të fitosh ose të humbësh nuk është njësoj, artistët, në këtë rast poetët, janë lojtarë që nuk heqin dorë. Në fund të fundit, atyre nuk intereson ajo thënia se gjëja më e rëndësishme në një lojë është të marrish pjesë e jo të fitosh. Këtë e dinë mirë edhe fituesit edhe humbësit. Letërsia vazhdon të jetë një punë serioze, e jo argëtim i lehtë. Realiteti e ka komoditetin të duket jo i besueshëm, poezia, arti, nuk e ka këtë komoditet, se përndryshe nuk do t’i shërbente njeriut e as njerëzimit. Një numër i konsiderueshëm i pushtetarëve tanë, përdorin të gjitha stilet e notit, në lumin tonë të jetës, në lumin tonë të shterur të jetës, në brigjet e të cilit akoma nuk janë zhdukur njollat e gjakut të njerëzve tanë. Pra është koha e fundit, që secili të ulet aty ku e ka vendin, në spital psikiatrik, në burg apo në një karrige që ia ka caktuar historia, qoftë në pjesën e errët, qoftë në pjesën e ndritshme të saj.

Mua nuk më pëlqen ky realitet i krijuar, prandaj nuk mund të rri duarkryq, ajo që më së paku mund të bëjë, është të shkruaj poezi, dhe nëpërmes saj, të mund të dal së paku nga ky realitet. Tek e fundit, letërsia ekziston sepse nuk i mjafton realiteti, çfarëdo qoftë ai, besa nuk i mjafton jeta më gjithë çka ka. Një poet nga Amerika veriore thoshte: “Poeti është një kafshë detare, që jeton në tokë dhe do të dëshironte të fluturojë”. E tërë bota duket se është shndërruar në një spital të madh. Mbrojtja nga kjo “ngrehinë” është arti. Arti është vet liria, me të poetët përballen çdo ditë, duke u përpjekur t’i japin kuptim. Në poezi kjo do të të thotë, ta asimilosh, mbizotërosh gjendjen në të cilën e ke gjetur ofertën estetike (po ashtu atë etike), dhe ta përshkosh, ta bësh një hap më tutje, në të panjohurën, nuk është edhe aq vështirë, traditën e ke me vete. Përndryshe njeriu akoma do ta ndizte zjarrin me fërkimin e dy krandeve apo goditjen e dy gurëve mes veti. (Ky ka qenë hap i madh për njerëzimin, hapi tjetër i madh ka qenë kur kanë vizatuar me gaca të fikura në shpella.) Nga ajo liri vjen origjinaliteti, një nga gjërat më të rëndësishme në poezi, në art në përgjithësi, dhe ai vjen, ekskluzivisht, nga sinqeriteti. Natyrisht, Salman Rushdie do të thoshte, duhet të jeni vrazhdësisht të ndershëm me vetveten. Unë nuk shkruaj për t’i argëtuar masat e gjëra popullore që gjenden në kllapi, por për ta zgjuar ndonjërin prej tyre nga ajo kllapi, t’ia prishi ëndrrën e keqe.

Kosova është një kapitull tragjik i historisë, po për fatin tonë të mirë, me një fund të bukur. Ama… kujdes, është vetëm një kapitull. Në kapitullin në vazhdim, drita e lirisë po shfaq shumë probleme, herë fiket, herë ndizet. Dhe kur ndizet drita, ajo është shumë e zbehtë, dhe këtyre që nuk shohin mirë nga interesat personale, u mjegullohet realiteti aq shumë, sa që fiket edhe drita e diellit. Ata që na sollën deri këtu, uzurpuesit, kapësit, dhunuesit, shkatërruesit, përvetësuesit, krimbat e lirisë, unë nuk do t’i përkrah më, sepse jam i lirë dhe nuk ka njeri që e shporr lirinë nga qenia ime. Të jesh i lirë do të thotë të mund ta zgjedhësh edhe të keqen, ama ja që ky nuk është opsion për mua.

P.S.“Shqiptarët duhet të jenë të denjë, për të qenë shërbëtorët e Shqipërisë”, Mithat Frashëri.

Xhevdet Bajraj,
21.08.2020, Meksiko Siti. /KultPlus.com

Ku i ke lulediejtë e tu Kosovë

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Ku i ke lulediejtë e tu Kosovë

Pranverës i munguan qengjat
e engjëjt që i bartëm mbi supe
vetëvrasje bënë

kur ra shiu

që njëherë kishte qenë shi

Lulediejtë ku i ke Kosovë

Dhembja për ata që shkuan në parajsë
krushq prej balte na bëri

derisa liria si nuse pret

ta zbret dikush
nga kali i vdekjes

Ku i ke lulediejtë ore lulediejtë ku të mbetën

Kjo tufë resh që si dele mitike i është qepur qiellit
s’pushon së përtypuri

atë trohë fytyrë të trishtë që ka mbetur nga dita
para këmbëve të këtij fëmije që dridhet
nën këmishën e përgjakur që ia fali jeta. / KultPlus.com

Ku i ke lulediejtë e tu Kosovë

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Ku i ke lulediejtë e tu Kosovë

Pranverës i munguan qengjat
e engjëjt që i bartëm mbi supe
vetëvrasje bënë

kur ra shiu

që njëherë kishte qenë shi

Lulediejtë ku i ke Kosovë

Dhembja për ata që shkuan në parajsë
krushq prej balte na bëri

derisa liria si nuse pret

ta zbret dikush
nga kali i vdekjes

Ku i ke lulediejtë ore lulediejtë ku të mbetën

Kjo tufë resh që si dele mitike i është qepur qiellit
s’pushon së përtypuri

atë trohë fytyrë të trishtë që ka mbetur nga dita
para këmbëve të këtij fëmije që dridhet
nën këmishën e përgjakur që ia fali jeta. / KultPlus.com

Liderëve tanë

Poezi nga Xhevdet Bajraj

Jeta e njeriut është shumë e shkurtër
por elita jonë politike përkujdeset
që ajo të duket shumë e gjatë
Liderëve tanë që janë rritur me gjizë
apo me vezë
do të duhej t’u vinte turp
t’i shikojnë lopët a pulat në sy
e lëre më njerëzit
atyre të njëjtëve që për të satën herë
gjatë zgjedhjeve u premtojnë
se me pështymë
do t’ua ngjesin copët e thyera të shpirtit
ëndrrat e tyre të thyera
se fëmijët e tyre të ikur nëpër botë
do t’ i kthejnë
dhe se me pështymë do t’i ngjesin për atdhe

I lumtur është populli që i ka këta politikanë
edhe më i lumtur do të ishte sikur të kishte
diçka për të ngrënë
po nejse
nuk mund t’i kenë edhe njërën edhe tjetrën /KultPlus.com

Kësulëkuqja

Poezi nga Xhevdet Bajraj

 

Hiç nuk ma mbush mendjen

që një natë dimri duke u kthyer

në shtëpi

asnjëherë s’kemi ecur nëpër borë

me dorën tënde në xhepin tim

që nuk mbaje në kokë një kësulë

 të kuqe

 dhe çizmet poashtu të kuqe

 i kishe

 Nuk ka kurrfarë mundësie

që të mos jemi puthur

të mos i kemi ngrohur buzët

e njëri tjetrit me avujt e shpirtit

 Nuk ka as edhe pak mundësi

që nuk e kemi gjetur një vend

te ngrohtë

një qiri një shishe verë të kuqe

 e të mos kem bërë dashuri

 Apo po i bie se më paska marrë malli

për ato që i paskam parë në ëndërr

dikur moti

Unë jam ujk por s`më ha palla

 nëse qengji ma turbullon rakinë e rrushit

dhe që më ikin ditët

 duke e pritur kësulëkuqen

në mes të rrugës së verbër të jetës

Zyra për heronjtë e rënë

XHEVDET BAJRAJ

Heronjtë do ta kenë luftën e tyre
varret e tyre
jetimët e tyre
të vejat e tyre
të cilat në Ditën Ndërkombëtare të Vejushave
do të çojnë lule të freskëta në varret e tyre

Udhëheqësit e tyre do t’i kenë zyrat e veta
për heronjtë e rënë
ku do t’i përtypin ngadalë ditët
deri në fund të jetës së tyre

Kur t’u bien ndër mend heronjtë e rënë
në shenjë respekti për ta
do të marrin një dhomë në një hotel luksoz
një shishe verë të kuqe të vitit të rënies së tyre
dhe do të bëjnë seks
me njërën nga dashnoret e shumta të tyre/ KultPlus.com

Pështyma

Xhevdet Bajraj

Jeta e njeriut është shumë e shkurtër
por elita jonë politike përkujdeset
që ajo të duket shumë e gjatë
Liderëve tanë që janë rritur me gjizë
apo me vezë
do të duhej t’u vinte turp 
t’i shikojnë lopët a pulat në sy
e lëre më njerëzit
atyre të njëjtëve që për të satën herë
gjatë zgjedhjeve u premtojnë
se me pështymë
do t’ua ngjesin copët e thyera të shpirtit
ëndrrat e tyre të thyera
se fëmijët e tyre të ikur nëpër botë
do t’ i kthejnë
dhe se me pështymë do t’i ngjesin për atdhe

I lumtur është populli që i ka këta politikanë
edhe më i lumtur do të ishte sikur të kishte
diçka për të ngrënë
po nejse
nuk mund t’i kenë edhe njërën edhe tjetrën./KultPlus.com

Bllacë dhe Vërmicë 1999

Xhevdet Bajraj

Bllacë 1999

Treni ulërinte për në kufi
bora shkrihej në majat e gjinjve të grave
zjarri ngrihej në sytë e burrave

Pranë rrugës
një tufë e luleve të egra kosovare
vyshkej në dorën e këputur të vashës

Mbi copërat e mozaikut të atdheut
ecej nëpër fijen e hollë të çmendjes
ca pleq bartnin fëmijët
ca fëmijë bartnin pleqtë mbi shpinë

Kur binte shi në Bllacë
njerëzit mbështilleshin
me grahmat e vdekjes

Dielli i ferrit
lindte a perëndonte

VËRMICË 1999 / KultPlus.com