Eqrem Çabej, ndër përfaqësuesit më të shquar të gjuhësisë shqiptare

Në datën 07 Gusht përkujtojmë datëlindjen e gjuhëtarit, profesorit, akademikut dhe Mësuesit të Popullit Eqrem Çabej.

Eqrem Çabej është një ndër përfaqësuesit më të shquar të gjuhësisë shqiptare. Ai lindi më 7 gusht 1908 në Gjirokastër, ku mori dhe mësimet e para. Pasi kreu gjimnazin në Klagenfurt të Austrisë, ndoqi studimet e larta për gjuhësi krahasuese indoevropiane dhe albanologji në Universitetin e Gracit e më pas në Universitetin e Vjenës.

Në vitin 1933, Eqrem Çabej diplomohet “Doktor në filozofi”. Pasi kthehet në Shqipëri punon si mësues në disa shkolla të mesme e më pas në Institutin e Shkencave, ku ishte ndër pedagogët e parë të Institutit të Lartë Pedagogjik Dyvjeçar, gjithashtu si dhe pedagog në Universitetin e Tiranës e në Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë.

Veprimtaria shkencore e Eqrem Çabej u shtjellua kryesisht në gjuhësi, por u shtri dhe në folklor, etnografi, histori të letërsisë. Një rëndësi tepër të madhe ka puna e studimet e tij në problemet dhe prejardhjen e gjuhës shqipe, marrëdhëniet e saj me gjuhët e tjera indoevropiane dhe me gjuhët ballkanike.

Disa nga veprat e tij janë “Hyrje në Indoevropianistikë”, “Studime etimologjike në fushën e shqipes”, “Hyrja në historinë e gjuhës shqipe”, “Fonetika historike e shqipes”, “Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes”, “Meshari” i Gjon Buzukut”, etj.

Në studimet e tij Eqrem Çabej argumentoi prejardhjen ilire të gjuhës shqipe dhe rëndësinë e saj. Eqrem Çabej është dekoruar me urdhrin “Nderi i Kombit”. Vdiq në Romë më 1980. / KultPlus.com

Gjuhëtari dhe albanologu i shquar Eqrem Çabej mes arbëreshëve (FOTO)

Kjo është një foto e vitit 1931 ose 1932, kur Eqrem Çabej ishte në Horë t’Arbëreshvet – Piana degli Albanesi afër Palermos, Sicili (në atë kohë quhej ende Piana dei Greci) shkruan KultPlus.

Sapo kishte kryer studimet në Universitetin e Vjenës dhe kishte shkuar të studionte në vend arbërishten e Horës, përmbi të cilën po shkruante tezën e doktoratës “Italoalbanische Studien” (Studime italoshqiptare, ose arbëreshe).

Ende e pabotuar, kjo vepër rinie do të shohë së shpejti dritën e botimit, në përkthimin e Ardian Klosit, kryer rreth dhjetë vjet më parë. /KultPlus.com

Këshillat e Eqrem Çabejt për mësuesit: Mos jini kategorikë

Eqrem Çabej ka qenë një arsimtar, gjuhëtar dhe albanolog i shquar shqiptar. Më poshtë ju sjellim letrën që ai ua kishte kushtuar mësuesve, duke ua kujtuar që mësuesia është mision dhe se shembullin duhet ta japin përmes sjelljes së tyre.

Më poshtë letra dhe këshillat e Eqrem Çabejt për mësuesit.

Ju do të bëheni mësues. Mësuesia nuk është profesion, ajo është mision. Ju do të punoni për formimin e njeriut.
Gabimet që mund të bëjnë profesionistët e ndryshëm, mund të korrigjohen me disa shpenzime, por gabimet që mund të bëni ju me nxënësit, janë të pakorrigjueshme. Po ta formosh shtrembër karakterin e një njeriu, është shumë, shumë e vështirë, në mos është e pamundur, ta ndreqësh atë. Ju duhet të edukoni përmes sjelljes suaj, përmes shembullit tuaj. Në rast se ju silleni keq, edhe sikur të mbani dhjetëra leksione morali, ose leksione për nevojën e sjelljes së mirë, nxënësit nuk do të përfitojnë asgjë, ata do të ndikohen kryesisht prej sjelljes suaj. Shembulli të bën ta ndjekësh njeriun.

• Kur punoni, punoni seriozisht dhe me ritmin e duhur.
• Mos u merrni me muhabete gjatë punës. Kur të pushoni, pushoni vërtet.
• Mos përzieni punën me pushimin dhe pushimin me punën.
• Ata të cilët gjatë punës bëjnë muhabete dhe gjatë pushimit përpiqen të kryejnë ndonjë punë të mbetur në mes, nuk arrijnë rezultatet e duhura.
• Mos jini kategorikë.
• Gjithçka shikojeni me sy kritik.
• Mos e konsideroni veten tepër të rinj dhe të paformuar për të shprehur dyshime, për të hapur diskutime, kur mendoni ndryshe.
• Mos kini turp të pyesni për gjëra që nuk i keni të qarta
• Gjërat e paqarta nuk mbahen mend.
• Mos bëni asnjë punë shkel e shko.
• Mos filloni të shkruani diçka pa e pasur të qartë në kokën tuaj.
• Mos lini asnjë punë pa e përfunduar plotësisht dhe si duhet.
• Mos merrni dhe mos lejoni t’ju marrin dinjitetin nëpër këmbë.
• Jeta e njeriut është një fragment i planeve, dëshirave dhe ëndrrave të tij, prandaj kushtojuni planeve, dëshirave dhe ëndrrave tuaja më kryesore…. / KultPlus.com

Letërsia arbëreshe për Eqrem Çabejn

Interesimi i Eqrem Çabejt për letërsinë arbëreshe, ka qënë një nga shfaqjet e obsesionit të tij të madh filologjik e shkencor në përgjithësi, për të zbritur dhe hulumtuar drejt rrënjëve të etnosit kulturor shqiptar.

Në këto ngulime historike, ai shihte mundësinë për të hetuar e depërtuar nëpër dukuri, deri diku të ngurtësuara, të konservuara në rrjedhë të shekujve, të cilat lejojnë që prej këtej të rindërtohen nivelet më të hershme të trungut, d.m.th.. të vatrës amtare, në rrafshin gjuhësor e historiko – kulturor.

Ndërkaq, këto ngulime historike, japin mundësinë që të shfaqin edhe një mori shtresash kulturore – nën ndikimin e realitetit vendas, gjegjësisht atij italian, e në përgjithësi kulturës latine.

Kështu, kjo njësi kulturore arbëreshe, fitoi statusin e një rilindjeje impresionuese, brenda hirit të vet e brenda kulturës së madhe italiane. Si e tillë, ajo mbërriti autoritetin, që, krahas mbartjes së gjithçkaje prej origjinës, të merrte mbi vete edhe misionin dhënës drejt saj, d.m.th. të shfaqej me atributet mirëfilli të ndikimit – për atje nga ku lindi e u shkëput, në rrethana tragjike të njohura. Jo rastësisht, një nga esetë mjaft sintetike e të përkora të Çabejt, titullohet “Vatra dhe bota në poezinë e De Radës” (1964), publikuar me rastin e 150-vjetorit të lindjes së poetit nga Maqi.

Pikërisht në këtë dimension të dyfishtë e shqyrton Çabej fenomenin e kulturës arbëreshe, e posaçërisht rrjedhën e saj letrare. Kjo letërsi, dëshmoi që të përcjellë e qarkullojë drejt letërsisë shqipe, modele të praktikave krijuese perëndimore, në mënyrë të natyrshme dhe me funksion emancipues për të.

Pra, letërsia arbëreshe, në shumë aspekte, rezultoi të ishte: bijë e letërsisë mbarëshqipe, por njëherazi, të ishte edhe limfë ushqyese e ripërtëritëse për të.

Kontaktet e drejtpërdrejta të Çabejt me letërsinë arbëreshe, nisin qysh në verën e vitit 1932, atëherë kur ai filloi të mblidhte material për tezën e tij të doktoraturës në Horën e Arbëreshëve (Siçili), tezë kjo, që siç pohon dr. Hermann Őlberg, e mbron shkëlqyeshëm në Vjenë më 1933, përpara komisionit të përbërë nga albanologë të shquar si: P. Kretschmer, N. Jokl dhe K. Patsch.

Njoftime me interes për tezën e tij doktorale “Studime italo-shqiptare”, na jep studiuesi i njohur arbëresh prof. Françesko Altimari, i cili, ka patur rastin që ta konsultojë dorëshkrimin e Vjenës, të përbërë nga 145 faqe, ndarë në 5 kapituj. Ndonëse ky është një studim i rrafshit kryesisht gjuhësor, ka rëndësi të nënvizohet ndjeshmëria që nis të ravijëzohet te Çabej i ri – për letërsinë arbëreshe, fillimisht për tekstet folklorike të këtij komuniteti, të cilat, i përfshiu në një kapitull më vete.

Në vitet e mëvonshme, në kontekstin e problematikës së studimeve të tij letrare, letërsia arbëreshe do të bëhet një objekt i pandashëm e i rëndësishëm studimi dhe interpretimi.

Nga pikëpamja kronologjike, studimet e Çabejt për letërsinë arbëreshe, do të zgjasnin për aq kohë sa ai iu përkushtua studimeve letrare në tërësi, d.m.th. nga fillimi i viteve ’30 e deri aty nga mbarimi i Luftës së Dytë Botërore.

Në këto studime, ai, jo vetëm se formulon një mori tezash, të cilat edhe sot e kësaj dite, mbeten jo vetëm të paqortueshme, por edhe impresionuese dhe mjft intriguese për t’u shtjelluar nëpër studime të gjera të pritshme. Kjo vjen, pasi studimet e tij, veç të tjerash, e kanë të dukshme një frymë eseistike, d.m.th., që transmetojnë e çlirojnë si në reaksion zinxhir, mjaft sinteza e domethënie, të cilat, ngjajnë të koncentruara gati në nivel postulatesh e strukturash programatike për studime të mëtejme.

Çabej ka meritën që letërsinë arbëreshe, e ka hetuar si një strukturë natyrale, brenda sistemit të letërsisë shqipe, duke i njohur asaj elementet e përbashkëta, pozitën dhënëse e marrëse me të, por njëkohësisht edhe elementet dalluese, të ardhura si pasojë e rrethanave specifike historiko-letrare, në të cilat ajo letërsi u krijua.

Për këtë studiues, poezia italo-shqiptare (arbëreshe) është lëndë ballkanike e derdhur në formë romane; autorët e saj në rrafshin estetik, janë të drejtuar në themel nga Perëndimi. Sipas kësaj teze, bëhet dallimi mes kësaj letërsie dhe pjesës tjetër të letërsisë romantike shqipe. Madje, arrihet të bëhet dallimi i saj, edhe kundruall letërsive romantike të gjuhëve ballkanike, ku ai pajtohet me pikëpamjen e aplikimit në to – të të ashtuquajturit romantizëm realist.

Me këtë romantizëm realist, ai ka parasysh faktin që, për rrethana specifike, në letërsitë romantike të popujve ballkanikë (përfshirë natyrshëm edhe atë shqiptar) , u zhvillua fort tendenca nacional-politike në to, ku shkrimtarët, morën shpesh përsipër misionin e edukatorit dhe të misionarit të lirisë, duke u bërë me artin e tyre zëdhënës të drejtpërdrejtë të lëvizjeve nacionale e sociale të kohës e të vendeve të tyre. Kurse në poezinë arbëreshe, ai vren specifikisht: kultin e individit në kontrast me shoqërinë, kultin e ndjenjës, të mallit të larguar, të jetës si në ëndërr, të gruas, ndjenjën religjioze dhe idealizmin mistik, ironinë romantike…

Sipas kësaj teze, zbulohet e nënkuptuar ideja e guximshme se letërsia arbëreshe, kishte atributin dhe privilegjin që të përcillte, jo vetëm në trungun e letërsisë shqipe, por edhe në kontekstin e letërsive ballkanike, elemente prej puroromantizmit perëndimor. Dhe kjo përcaktohet si tipar dallues i saj, por edhe si vlerë e shtuar në kontekstin e letërsisë shqipe.

Pra, këtë veçori thelbësore të kësaj letërsie (arbëreshe), studiuesi e çmon si një element të rëndësishëm pasurimi dhe jo veçimi apo tëhuajtësimi, mes saj dhe mbarë letërsisë shqipe. Karakterin integrant të kësaj rrjedhe letrare – me trungun amtar letrar, Çabej as e ka shtruar ndonjëherë për diskutim, me gjithë specifikat që i njeh asaj, si një realtet letrar i krijuar në rrethana specifike.

Madje, pozita e saj themelore konverguese e jodiverguese – në raport me letërsinë shqipe, është mbështetje e rëndësishme e tezës tjetër të tij, pikërisht e asaj të periodizimit të letërsisë shqipe – mbi bazën e qarqeve kulturore-letrare, ku qarku italo-shqiptar, gjegjësisht letërsia arbëreshe, vlerësohet si faktor i ndjeshëm konvergues në mbërritjen e rezultantes së Letërsisë Kombëtare (Nacionale) të shek. XIX-të. Teza e E. Çabejt për periodizimin e letërsisë shqipe mbi bazë qarqesh kulturore, vazhdon edhe sot që të mbetet mjaft e vlerësuar për karakterin gjithëpërfshirës, sistematik e historik të saj.

Sigurisht, duke mbetur ky periodizim, një nga modelet e klasifikimit të letërsisë shqipe, krahas modeleve të tjera të mëvonshëm, të ndërtuara sipas kritereve të gjinive, rrymave, shkollave letrare etj.

Ndonëse në studimet e tij letrare Çabej preferon që të jetë një shqyrtues kryesisht i prirjes teorike dhe i sintezave integrale, d.m.th. pa synuar që të ndjekë aq analiza mirëfilli tekstore, gjithsesi, në shkrimet e tij kritike, janë të pranishme edhe mjaft qëndrime e vlerësime mbi autorë e vepra konkrete.

Pra, brenda sintezave, ndihen qartazi veprat dhe dukuritë konkrete letrare që merren përsispër të shqyrtohen. Kështu, p.sh. sipas tij, vepra të tilla të njohura si “Këngë të Milosaut” e De Radës dhe “Kënga e sprasme e Balës” e Gavril Darës, janë nga poemat më të bukura të romantizmit shqiptar dhe poema “Te dheu i huaj” e Zef Skiroit, është deri diku, përpjekja për të krijuar epin nacional të shqiptarëve të Italisë. Për kryeveprën e De Radës, ndryshe nga pikëpamjet e disa studiuesve të tjerë, ai hedh idenë se mozaicizmi (pra struktura mozaike e veprës), sintetizmi dhe njëfarë errësire që krijohet prej tyre, janë të lidhura me karakterin tipik romantik të veprës, e cila, si një vepër me koncepsion novator, i shmanget përshkrimit kronologjik të ngjarjeve dhe ku nuk ka paraqitje realiste njerëzish me mish e eshtra…, siç do të shprehej studiuesi.

Sipas tij, këtu kemi heronj romantikë, që e shkojnë jetën si endërrimtarë. “Ata rrojnë në kontrast me botën e ashpër dhe thyhen tek ky kontrast. Në këtë, poeti i mbeti besnik vetvetes. Edhe në vizatimin e këtyre, De Rada na del një pjellë vërtet e shkollës romantike. Karakteret janë cilësuar errët e me pak vija. Poeti është larg nga të paraqiturit e heronjve me konture të caktuara mirë …”

Poetët arbëreshë i vlerëson si tipikë romantikë, ku figurat e krijuara prej tyre, janë pasqyrë e unit subjektiv. “Këto figura, vetë përgjithësisht, nuk i përshtaten dot botës, por të ndjekura nga fati kombëtar, ose nga ndonjë fat tjetër, ose të shtyra nga demoni i tyre vetë, ata vdirren në jetë.

Pesimizmi i përshkon të gjitha këto vepra. Edhe vetë jeta në këto koloni plot me tradita të përmallshme, të themeluara në një mjedis të huaj e larg nga vendi i të parëve, i shtyn këta poetë edhe më fort në rrugën e pesimizmit romantik. Ndjenjat e natyrës së Italisë Jugore, përshkrimi i jetës së katundit shqiptar, që ndodhet në këtë vend, u jep këtyre veprave tërheqjen e veçantë të tyre …”.

Në përcaktime të tilla, është e vështirë të gjesh boshe për t’i plotësuar, apo ca më tepër, vështirë se të gjesh fraza të përgjithshme. Në mënyrë tejet sintetike – por qartazi, shtrohet pikëpamja mbi tipare të një letërsie, e cila, si të thuash, ka dy burime kulturore si ajo është krijuar dhe i drejtohet dy nivele lexuesish. Kësisoj, ajo kërkon që të vlerësohet si një krijimtari jo eklektike, por tepër origjinale, pra, ajo artikulohet dhe mbetet një krijimtari e pasur artistike: multikulturore dhe njëherazi multifunksionale.

Këtu kemi vërtet vështrimin e kësaj rrjedhe letrare si një fenomen sui generis, që nxit e fton studiuesit për hulumtime nëpër aspekte të patrajtuara sa dhe si duhet. Në një kuptim më të gjerë, përcillet vlerësimi se letërsia shqipe, krahas vështirësive të njohura të saj, ka patur shansin e madh që në fillimet e veta, pra, të ngjizjes si letërsi e mirëfilltë, të kishte pranë edhe një gjymtyrë të vet natyrale – letërsinë arbëreshe.

Ajo letërsi, me pozitën e saj specifike, arrinte që të përcillej për në Shqipërinë ballkanike, të pushtuar nga perandoria otomane, më shumë se vetëm si letërsi e më shumë se vetëm si kulturë.

Është në formimin dhe sistemin e punës së këtij studiuesi vështrimi krahasimtar i dukurive dhe i proceseve që merr për objekt shqyrtimi. Vihet re se ky koncepsion e kjo metodikë krahasimtare, realizohen së brendshmi, brenda krijimtarisë së një autori, brenda sistemit të letërsisë arbëreshe dhe brenda tërë makrosistemit të letërsisë shqipe.

Madje, duke kaluar edhe në krahasime më të gjera, me letërsitë ballkanike dhe ato evropiane. Është mjaft prezent edhe krahasimi i jashtëm, d.m.th. hetimi i ndërlidhjeve të letërsisë me faktorët gjeohistorikë dhe etnokulturorë në përgjithësi, duke shfaqur simpatinë ndaj interpretimit kontekstual, idhtar i të cilit mbeti deri në fund, madje edhe në fushë të gjuhësisë, ku ai realizoi nivelet më të larta të aktivitetit të tij shkencor.

Princip të krahasimit, ai ka hetimin e elementeve të përbashkëta dhe të ndryshme/dalluara mes tyre. Këtu kemi parasysh psh përcaktimin e Serembes si poetin tipik romantik evropian të melankolisë dhe të larguar nga bota reale; vlerësimin e Skiroit si të fundmin romantik dhe me përpjekjen e spikatur për të shpërthyer caqet e dialektit arbëresh (duke tentuar drejt një koineje gjuhësore); apo përcaktimet rreth poetëve të tjerë arbëreshë, që rrinë në hije të poezisë popullore dhe përcjellin në poezi kohën e parë të vendit – nga ku u shpërngulën stërgjyshërit e tyre.

Dhe duke mos e harruar kurrë ata vendin e të parëve të tyre, me endërrën e madhe e të pandalur, për t`u kthyer një ditë atje, qoftë edhe përmes kujtimeve – të ruajtura fort në rite e të derdhura në letërsi. /KultPlus.com

Çabej: Serbët, grekët e turqit duhet t’ua dinë për nder ilirëve

Shqiptarët për vite me radhë, duke qenë pjesë e kombeve të pushtuara nga shtete më të mëdha e më të fuqishme, kanë luftuar përkrah tyre luftra që ndoshta ideologjikisht nuk i besonin.

Ama duhet kuptuar se nuk ka qenë vetëm kjo arsyeja përse shqiptarët kanë luftuar përkrah ushtrive të huaja. Arsyeja kryesore është krejt tjetër!

Profesori i shquar Eqrem Çabej, në veprën studimore “Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes” i kushton rëndësi edhe këtij fenomeni në kapitullin “Fuqi centrifugale në historinë dhe karakterin e popullit shqiptar”.

Sipas tij, kufizimi [gjeografik] që i bëhet truallit shqiptar, e sidomos veriut e lindjes, me vargje malesh te larta, ka pasur si rrjedhojë në historinë shqiptare një farë shkëputjeje e mënjanësie përkundrejt fqinjëve. Por më të forta se këto elemente nguruese e izoluese kanë qenë në historinë dhe në karakter të shqiptarëve fuqitë që kanë vepruar nga brenda jashtë. Thatësia dhe varfëria proverbiale e shumë viseve të Shqipërisë, nuk ka mundur të ushqejë banorët.

Të shtyrë nga kjo varfëri në kufijtë e skajshmërisë dhe nga dituria se pas atyre maleve të lartë dhe përtej detit kishte fusha pjellore, i ka shtyrë banorët të mendonin të largoheshin nga trojet e tyre duke kaluar përtej atyre kufijve natyrorë.

Kështu, sipas Çabejt, shohim se si që në kohët më të lashta, fiset ilire shtriheshin në njërën anë andej detit në Itali, në anën tjetër në Hellas, në Dardani, Maqedoni e Traki gjer në Bosfor: duke kontribuar atje në mbrujtjen e nacionit italik, këtu në formimin e nacionit helenik e trak, më vonë të nacioneve serbe, greke të re e turke.

Ndërkohë, për momentet e mëvonshme kur vjen edhe pushtimi osman, shihet se ai nuk mundi të ndalte shtegtimet, por vetëm i dha të tjera drejtime.

Për këtë çështje, Çabej thotë: Osmanët e sollën në kulm dhe e përfunduan hovin shtegtues të shqiptarëve dhe kontribuan kështu në shpalimin e shpërndarjes së tyre, por jo krejt.

Pra, si qartazi lexohet më lart, profesor Çabej thotë se paraardhësit e shqiptarëve, ilirët kanë kontribut në krijimin e sa e sa nacionaliteteve, jo vetëm në vendet fqinje, por edhe në vendet e tjera të Evropës. /KultPlus.com

Eqrem Çabej: Origjina e fjalës “Shqipëri” dhe pse bota na quan “Albania”

Shqiptari i thotë vetes shqiptar, vendit të vet Shqipëri, Shqipni, po populli njihet në botë, sikundër dihet, lashtërisht si Albanais, Albanese etj., dhe vendi i tij si Albanie, Albania. Ky emërtim i dyfishtë ka arsyet e veta. Ai ka lidhje me disa rrethana të karakterit etnografik, të cilat janë specifike për Shqipërinë e për të kaluarën historike të saj, shkruante Eqrem Çabej më 1972 në revistën “Shqipëria e re”.

Duke u nisur nga faktet, vihet re pikësëpari që vërtet në Shqipëri vetë si emër nacional i popullit zotëron sot gjithkund shqiptar, e si emër i vendit Shqipëri, Shqipni, po që m‘anë tjetër në kolonitë shqiptare që gjinden n‘Itali e në Greqi ky emër nuk njihet. Shqiptarët e Italisë jugore e të Siqelisë, pasardhës të shpërngulurish prej Shqipërie kryesisht gjatë luftërave të para me turqit nën flamurin e Gjergj Kastriotit (Skënderbeut) në shekullin e XV e të XVI, e quajnë veten e vet dhe përgjithësisht popullin e atdheut të tyre të vjetër arbëresh, dhe këtë atdhe Arbër, Arbëri. Këto emra përdorin gjer më sot dhe pasardhësit e atyre shqiptarëve që u shpërngulën pak më parë, në shekullin e XIV e të XV, prej Shqipërie për në Greqi, të cilët edhe ata nuk e kanë në përdorim emrin që zotëron sot në Shqipëri; edhe ata përdorin rregullisht arbëresh për “shqiptar”, arbërishte për “gjuhë shqipe”, arbërisht për “shqip, në gjuhën shqipe”.

Këto të dhëna tregojnë qartë që emri i sotëm shqiptar, Shqipëri, Shqipni, në kohë të Skënderbeut ende nuk kishte dalë, ose të pakën nuk ish përgjithësuar, e që ky gjithsesi është më i ri se emri i parë. Kjo do të thotë që emri i vjetër nacional i vendit e i popullit ka qenë arbën, arbër, arbëresh, arbëresh. E meqë ky emër, sikundër shihet me vështrimin e parë, është identik me Albania, Albanese etj. që u përmendën më sipër, nga gjithë këto rezulton që shqiptarët në mesjetë e kanë quajtur veten e tyre ashtu si quhen edhe sot te popujt e tjerë.

Kjo pamje etnografike gjen vërtetimin e plotësimin e saj më një anë me disa të dhëna – të vjetra e më të reja – prej Shqipërie, më anë tjetër me dëshminë e gjuhëve të popujve fqinj me shqiptarët, e m‘anë tjetër me emrat e Shqipërisë e të shqiptarëve në burimet e ndryshme europiane të mesjetës.

Sikundër është vënë re që nga gjysma e shekullit të kaluar, emri i vjetër i vendit, përveç se në kolonitë shqiptare, që sapo u zunë ngoje, është ruajtur edhe vetë në Shqipëri. Një trevë fushore e pjesës perëndimore të Shqipërisë së mesme ç‘merr prej Kurbini e gjer poshtë në pllajat e Durrësit e të Tiranës, pra fusha midis lumenjve Mat dhe Erzen, quhet edhe sot Arbën, dhe mal e arbën përdoret atje për “male e fusha”. Një katund në perëndim të Liqenit të Shkodrës mban emrin Arbnesh, dhe Arbënesh quhet edhe ishulli gjuhësor shqiptar që gjindet afër qytetit të Zarës në Dalmaci, themeluar në gjysmën e parë të shekullit të XVIII, prej të shpërngulurish nga anët e katundit në fjalë. Arbanë është një katund afër Tiranës.

Më anë tjetër, në pjesën jugore të vendit, Arbër e Arbërí quhen krahina të ndryshme të trevës malore të Labërisë midis qyteteve të Vlorës dhe të Gjirokastrës e të Delvinës dhe arbëreshë e arbërorë banorët e tyre. Në vise të tjera të Shqipërisë, po ky emër, me trajta të ndryshme (arbën arbër, arbënesh arbëresh, arbnuer arbëror), përdoret në popull me një kuptim etnik, për të shënuar shqiptarin në dallim nga aromuni ose nga anëtari i ndonjë tjetre popullsi ballkanike. Sikundër shihet, emri i lashtë, në rrjedhë të kohës erdhi e u mbulua nga emri i ri shqiptar, Shqipëri, po ka mbijetuar gjer sot nëpër krahina të ndryshme të vendit.

Që ai ka qenë në përdorim me përmasa nacionale, në mbarë territorin gjuhësor të shqipes, këtë e vërtetojnë ndër të tjera edhe vargje popullore si Dalin zojat arbëneshe të anëve të Kosovës. M‘anë tjetër burimet historike të vendit e plotësojnë këtë pamje edhe për të kaluarën. Në monumentet letrare të shqipes së vjetër, të cilat rrjedhin nga shekulli i XVI e i XVII, vendi del rregullisht me emrin Arbënë , populli me arbënesh, arbëruer, dhe gjuha e tij me arbënisht.

Me këto të dhëna të brendshme në lidhje me emrin nacional të Shqipërisë e të popullit të saj, pajtojnë burimet e jashtme, dëshmia e gjuhëve të popujve të tjerë të Gadishullit Ballkanik. Edhe atje vrehet prania e këtij emri, i cili në rrymë të kohëve rrezatoi prej Shqipërie tek ata popuj. Në serbokroatishten popullore shqiptari quhet arbanas, në dokumentet mesjetare të asaj gjuhe arbanasin. Arbananu quhet ai dhe në bullgarishten popullore, arbanas në rumanishten e vjetër, dhe tek aromunët e Shqipërisë e të Maqedonisë arbines, arbinesi, të gjitha reflekse të shqipes arbënesh e të varianteve të saj. Duke u ngjitur te burimet historike të mesjetës, në dokumentet e shkruara latinisht të vendeve perëndimore të kohës para dinastisë së Anjouve, të cilët patën marrëdhënie politike me disa treva të Shqipërisë, shqiptarët quhen arbanenses, e më vonë albanenses, dhe vendi i tyre Albania, ashtu si edhe sot.

Duke i shikuar këto dëshmi, të brendshme edhe të jashtme, me një vështrim përmbledhës, rezulton se emri nacional i hershëm i popullit shqiptar e i vendit të tij është arbën arbër me variacionet e tij, dhe se ky ka mbizotëruar në Shqipëri gjer në shekujt e parë të sundimit osman.

Ky emër rrënjët ndërkaq i ka që në kohën antike.

Sikundër dihet, astronomi e gjeografi Klaud Ptolemeu i Aleksandrisë së Egjiptit, në shekullin e dytë të erës së re, në hartën e tij botërore shënon emrin e një fisi Albanói dhe qytetin Albanópolis në një trevë të Shqipërisë të mesme, afërsisht midis Durrësit e Dibrës së sotme e në lindje të Leshit.

Prej këtij emri rrjedh rregullisht Arbën Arbër i shqipes, një dëshmi, ndër të tjera, që shqiptarët janë anas, autoktonë në vendbanimet e sotme dhe që aty ka një vazhdimësi, një kontinuitet gjuhe të pakën që prej antikitetit.

Nga Arbën, si u tha, ka dalë në analizë të fundit emri i Shqipërisë e i shqiptarëve te popujt e Gadishullit Ballkanik e të pjesëve të tjera të Europës. Historikisht ky emër, mbi dëshminë e përbashkët të Ptolemeut, të burimeve mesjetare të vendeve të ndryshme dhe të përhapjes së sotme popullore në Shqipëri, në krye të herës pas gjithë gjasësh i ka përkitur një treve e një popullsie të Shqipërisë së mesme; ai u përgjithësua pastaj si emër nacional në mbarë vendin që në kohën para Skënderbeut.

Përsa i përket emrit shqiptar, Shqipëri, Shqipni, ky si emër populli e vendi, si rezulton nga sa u shtjellua më sipër, zuri vend gjatë kohës së sundimit turk, pas shpërnguljes shqiptare për në Greqi e n‘Itali. Përhapja e tij si emër nacional dhe zhdukja e emrit të vjetër si i tillë, ka lidhje pas gjase me lëvizjet etnike e sociale të popullit gjatë mesjetës dhe kohës së parë turke, me shtegtime të brendshme, me formime fisesh të reja në ato perioda historike, veçse shtysat konkrete për një zëvendësim të tillë nuk mund të ndiqen.

Vetëm një gjë mund të thuhet me gjasë të madhe, që shqip në krye të herës ka qenë emri i gjuhës. Ky si i tillë ka qenë mbase me përdorim më të moçëm, mbase paralel me emrin arbën arbër si emër etnik, dhe pastaj do të ketë shtrirë fushën e përdorimit, duke përfshirë edhe popullin e vendin. Shihet kështu se më i vjetri shkrimtar shqiptar që njihet, Gjon Buzuku, i vitit 1555, krahas ndë Arbanit “në Shqipëri” ka shqip “në gjuhë shqipe”; ashtu dhe Pjetër Budi (1621) shqip të na e thotë, e Pjetër Bogdani (1683) një gramatikë latin e shqip. Përdorimi etnik i këtij emri rreth vitit 1700 kishte zënë rrënjë, sepse në Vendimet e Koncilit provincial të vitit 1706 krahas Arbëni “Shqipëria” dhe i Arbëneshi “shqiptari” del edhe gjuhë e Shqipëtarëvet. Mendimi që emri shqiptar të ketë ekzistuar në Shqipëri veriore që në shekullin e XIV, e të jetë identik me emrin familjar Schivipudar, Schepuder, Schapudar, Scapuder të një banori të qytetit të Drishtit afër Shkodrës që përmendet rreth vjetëve 1368-1402 në arkivat e Raguzës, mbetet një hipotezë që meriton të gjurmohet më tej.

Në lidhje më në fund me burimin e dy emravet arbën edhe shqip, do pasur parasysh se shumë emra të popujve, të vjetra e më të reja, që njihen nga historia, mbeten me domethënie e burim të paditur. Një kusht paraprak i domosdoshëm në këtë fushë kërkimesh është konstatimi i formës së kryehershme të emrit përkatës. Në lidhje me këtë, për emrin e vjetër nacional të shqiptarëve mund të thuhet me siguri që nga dy format e tij, arb- dhe alb-, e para është forma e mirëfilltë, sikundër del dhe nga dëshmitë vendëse së bashku me dëshmitë popullore ballkanike që u zunë ngoje më sipër. Prandaj kërkimi i një rrënje alb- me kuptimin e pretenduar “mal”, krahasimi me emrat topike Alba- të Italisë e të viseve të tjera, me emrin e Alpeve etj., nuk kanë ndonjë bazë solide. Duke u nisur përkundrazi nga forma arb-, e nga kuptimi “fushë, rrafshinë”, i cili ruhet në mal e arbën të përmendur më lart, mund ta afrojmë këtë emër me latinishten arvum “arë, tokë e punuar, fushë”, greqishten e vjetër aroura “arë, tokë buke”, me fjalën kelte të irlandishtes së mesme arbor, shumës arbanna “drithë”. Me emrin e Arbënit mund të ketë një lidhje të moçme edhe emri i ishullit Arbe të Dalmacisë.

Përsa i takon emrit shqip, shqiptar, Shqipëri Shqipni, prej nga ka dalë edhe folja shqipëroj, shqipëlloj “spiegoj, sqaroj” e gjuhës popullore, ky emër mbetet me gurrë të dyshimtë.

Mendime që të ketë dalë nga emri i shqipes, duke e pasur pra shqiptarët emrin e tyre prej këtij shpendi, qysh në kohën e Skënderbeut, duke e vënë në lidhje m‘anë tjetër këtë emërtim me fjalët e Plutarkut, që Pirroja pas fitores që korri mbi makedonët u kremtua me epitetin “shqiponjë”, nuk duket t‘i rezistojë kritikës, po të nisemi nga trajtat e këtyre dy emrave.

Në të vërtetë, tek autorët e vjetër shqiptarë, shqip, shkruar me këtë trajtë, dallohet dukshëm nga emri i shpendit, që shkruhet tek ata rregullisht shqype, gjë që tregon se kemi të bëjmë me dy fjalë të ndryshme. Jo bindëse paraqitet dhe afrimi me qipi “mullar bari”, me paravendim (presupozim) të një kuptimi të hershëm “grumbull, popull”.

Të dyshimta mbeten dhe interpretimet e tjera të këtij emri, ai si “banor shkrepash, malesh” dhe ai si “pushkatar” prej greqishtes së re skippetto(n) “pushkë” (kjo prej italishtes schioppetto), një fjalë që dëshmohet për greqishten sëpari me shekullin e XVI-XVII. I pabesueshëm mbetet mënëfund edhe spiegimi i fjalës shqip nga latinishtja excipio; fjala latine nuk do të thotë: “kuptoj”, si kanë thënë, po “marr; vë më njanë; përjashtoj; pranoj”. Kështu, duke përfunduar, puna e burimit të fjalës shqip mbetet një çështje e hapët.