Fëmija pa emër

Tregim nga Binak Kelmendi

Një kishë e vogël ngriste kambanaren mbi një luginë fshati me një përroskë që rrjedhte shpejt pa e humbur kurrë gjelbrimin brigjeve. Pisha e silvi brenda oborrit të rrethuar, duke e fshehur herë pas herë kryqin e vogël sipër, tundeshin vazhdimisht nga era që kurrë nuk dihej saktësisht nga cila anë e horizontit vinte.

Fëshferima e pishave dhe nanuritja e Zojës bënin një melodi përgjumjeje dhe ajo pushonte vetëm kur nga kambonarja tërhiqeshin litarë për të treguar vajtjen e orës ose për të lajmëruar fillimin e një meshe. Zoja, sapo dëgjonte rënien e kambanës, ikte me shpejtësi nga oborri i kishës dhe merrte vrapin teposhtë kodrinës. Askush nuk i shkonte prapa dhe ajo ndalej sapo ndaleshin kambanta dhe kthehej prapë dukur nanuritur tek humbiste brenda kthinave të kishës.

Zojën, të alivanosur, nuk dihej kur dhe nuk dihej kush, e kishin larguar nga oborri. Pastaj, me plagë në trup e me shpirt ndër dhëmbë, ajo shumë shpejt iku nga katundi. Askush nuk dinte si dhe me kë. Më vonë u tha se ishte strehuar diku në Perëndim. Në një shtet që kishte ndihmuar çlirimin e Kosovës dhe që kishte dërguar fill përfaqësuesit e vet në Prishtinë dhe në qytete tjera të Kosovës. Edhe në vendin ku i ishte bërë përdhunimi i Zojës.

Në atë vend të atij shteti , Zoja, natë e ditë rri në qelën e një kishe.

Bukë dhe ujë i sjell murgesha të cilës Zoja ende nuk ia ka mësuar emrin. Murgesha çdo ditë ia sjell edhe foshnjën, fëmijën, djalin, vajzën. Ajo nuk e di ende e ç’gjinie është pjella e saj, rri shumë indiferente ndaj saj dhe se si e shikon, gati me hidhërim pothuajse e shikon. Në të vërtet Zoja shikon anash për të mos e parë pjellën e saj. E di që e ka pjellë, e di si e ka lindur dhe ç’është më së keqi, e di me kë e ka ngjizur. Jo, në fakt ajo nuk e di se me kë e ka ngjizur, sepse kishin qenë aq shumë ushtarë e policë sipër saj…

-O Zot, më fal, nuk e di si ndodhi ashtu. Kuku, të mos më dëgjojë burri, medet për mua! Jo, nuk ka si të më dëgjojë, është vrarë, ku më kanë mbetur fëmijët, djemtë, vajzat , o Zot… pse u bë ashtu dhe si u bë ashtu?, përsërit disa herë në ditë Zoja duke shikuar qiellin dhe duke mbuluar fytyrën tek vazhdon të bëjë se nuk e sheh fëmijën e saj lidhur me shpërngenj.

Pastaj, pa folur fare, murgesha e merr fëmijën.

Kur murgesha largohet me fëmijën në parzmë, Zoja e shikon nga larg.

Murgesha pastaj ia sjell sërish beben.

Zoja e mëkon fëmijën, duke i dërguar sytë në qiell, e mëkon sikur të mos ishte fëmija i saj, shumë ftohtë, pa ia fërkuar kurrë kokën, pa ia shikuar kurrë sytë, pa ia parë kurrë fytyrën, pa ia prekur kurrë doçkat, pa ia gudulisur kurrë barkun. Një grusht mishi i gjallë e shumë i vogël që herë qan dhe herë nanurit pa

ditur gjë. Pa ditur kurrë a ka pasur apo jo luftë, dhe fundja, pse ka pasur luftë. Një fëmijë që madje nuk di gjë as për dhembjen dhe as për urrejtjen e nënës.

-Urrejtje?

Jo. nuk e urrej. Është gjak imi, është mish imi … nuk kam çfarë të bëj. Gjashtë muaj e kam shtrënguar barkun të mos më shihej i fryrë. Shokën e burrit e kam lidhur rreth e rreth brezit, e kam shtrënguar me tërë forcën që kam pasur, sipër vrimës ku zuri jetën ky fryt, për ta bërë të vogël barkun tim, për ta bërë të paparë frytin që megjithatë rritej. O Zot, sa vështirë që ishte, o Zot pse ma rrisje ashtu këtë foshnjë?, bërtiste me tërë zërin Zoja duke shikuar nga korridori i errët nga dëgjohet ecja ritmore e murgeshës tek zvogëlohej bashkë me hijen nëpër mure.

Gjatë gjithë kësaj kohe murgesha i rri pranë duke shikuar mimikat dhe gjestet e saj. Zoja prek vetëm shpërngenjtë e foshnjës, mbulesën e saj dhe sado që ndien erën e ëmbël të saj, gjakun dhe mishin e vet, përpiqet ta mbajë sa më larg që mundet, por gjithnjë në duar. Pastaj murgesha pothuaj ia rrëmben foshnjën. E shpie dikund tjetër.

Athua ku?

Zoja nuk e di. Madje as që do ta dijë.

Megjithëse një herë ishte përpjekur të merrte vesh ku i shpihej foshnja. E kishte shikuar murgeshën përmes plasave të qelës. Por errësira kishte qenë shumë e madhe në oborrin me kalldërm të kishës. Pastaj ajo kishte hyrë në korridorin e gjatë dhe të ngushtë. Dhe Zoja nuk kishte mundur të dallonte dot as siluetën e zezë të murgeshës me beben që e tundte në duar duke ndeshur pothuaj qiparisat ndanë kalldërmit.

Zoja nuk e di ende në është mashkull a femër pjella e saj. Ndosha nuk do ta marrë vesh kurrë. Nuk ka dëshirë as ta dijë. Edhe pse, thotë më vete, po të jetë femër, mund të më ngjajë mua. E po të jetë mashkull, a mund t’i ngjajë atij?! Mos o Zot!, bëri duke mbajtur kokën me dy duart. Nuk kam ç’të bëj, nuk e di si ndodhi… Nuk di si më ndodhi… ndërsa murgesha tretet krejtësisht në errësirë duke lënë prapa hapat e vet të beftë dhe krismën e dyerve të hekurta të kishës që mbylleshin me rrapëllimë njëra pas tjetrës.

Pjella ime? Bërrrrr, bëri Zoja. Ajo, ai, nuk është pjella ime. Ajo, ai, nuk mund të jetë pjella ime. Unë nuk di si është bërë. Nuk e di si është ngjizur. Në atë ditë të zezë.

Pastaj Zoja mbyll sytë.

Zoja pasataj pa qiellin. Ende ishte i zi nga tymi ose nga retë.

Ajo hapi sytë dhe shikoi tmerrin.

Zoja, pastaj, pasi mbylli sytë që po i nxjerrnin lot e gjak. Kot bënte përpjekje për ta larguar atë lukuni ushtarësh që i versuleshin sipër me komandën “Bëjani atë punën srpski, mos kurseni asgjë, le të shohin sa të fortë jemi edhe në seks”.

Me fal o Perëndi, për këtë mëkat që kam bërë pa dashje, me dhunë… nuk desha, nuk munda të shpëtoja. Ata ishin shumë, unë vetëm një. Nuk di as shoqet ku më mbetën dhe nuk e di a shpëtuan nga këta të pashpirt, nuk kisha ç’të bëja… Dhe Zoja nis sërish të qajë.

Murgesha kthehet me foshnjën në duar duke qeshur ose duke nanurisur fjalë që Zoja nuk i kupton dot. Zoja e mëkon sërish, ia prek shpërngenjtë dhe shikon larg, shumë larg shikon,” atje nga shkojnë sytë, atje, thotë, atje shumë larg përtej reve e qiellit, në tokë, në oborrin me shtëpinë djegur, ka ndodhur ngjizja”. Pastaj e merr foshnjën nga murgesha dhe menjëherë pendohet, i thotë:

-Ma heq sysh. Nuk është imi. S’e kam bërë me dëshirë. Ma kanë bërë me dhunë. O Zot, si nuk i pave ata ç’më kanë bërë, pse s’i ndale, unë nuk mund të bëja asgjë…

Murgesha e shikon me dhembshuri, ia prek flokët, ia ndreq në ballë.

Zoja mbulon fytyrën me flokë dhe me duar. I vjen turp edhe nga murgesha.

Murgesha, pasi e shikon sërish me dhembshuri, e merr foshnjën në parzmë, i këndon me zë të vogël një ninullë të gjatë dhe niset të ecë rrugës së njëjtë të kalldërmit.

Zoja, me shikim ndërmjet flokëve, e ndjek me shikim derisa murgesha hyn në kishë.

Pastaj bien kambanat dhe ajo merr vrapin përpjetë kodrinës.

Kambanat ndalen dhe ajo kthehet te qela.

Aty sërish është murgesha me foshnjën.

-Duhet të pagëzohet foshnja. Mjaft ka ndenjur pa emër. Nuk bën të rrijë njeriu pa emër. Te Zoti secili shkon me emër dhe me bëmen e vet. Vija a emrin më. Duhet të pagëzohet. Nesër ti me foshjnë duhet të vish tek altari. Aty bëhet pagëzimi i fëmijës. Nesër. Nuk ka më kohë. Është mëkat të mbash fëmijë pa emër. Edhe nëse është bërë e ngjizur pa dashje e me dhunë e përdhunim. Zotin e ke dëshmitar për të gjitha këto, thotë murgesha.

Zoja mbërthen kokën me duar dhe ia nis vajit të heshtur.

Foshnja lëshon një klithmë të madhe dhe ia nis edhe ajo një vaji idhnak.

Pse nuk ma vë emrin.

Ashtu dëgjon ose i bëjnë veshët Zojës.

Pse më ke bërë pra?

Kuku bën, Zoja.

Unë jam yti.

Kuku, bën Zoja.

Murgesha pastaj e merr foshnjën duke pyetur me lutje:

-Vendos më cilin emër do t’ia lësh? Apo mos do që unë t’ia vë emrin?

Zoja nuk flet ose flet diçka që nuk e kupton murgesha.

-Është hera e fundit që ia ndërron emrin. E di sa herë ia ke ndërruar deri më tash? Vendos më! U bë gjatë që fëmija nuk ka emër. Është mëkat të rrijë shumë kohë pa emër.

Zoja sërish qan.

Qan edhe foshnja.

Zoja kthehet në qelë.

Murgesha merr foshnjën e Zojës në parzmë dhe hyn në kishë. / KultPlus.com

‘Dritat e Luftës’ nga Kelmendi, një kronikë tregimtare e tri epokave më të vonshme të historisë sonë

Ditë më parë, në botim të PEN Qendrës së Kosovës, doli nga shtypi libri më i ri me tregime i Binak Kelemnedit, një vëllim ky që përfshin gjithsej 20-të tregime.

“Dritat e Luftës” nga Binak Kelmendi është një kronikë artistike letrare që ndërlidh tri epokat më të të vonshme të historisë sonë: Atë të paraluftës, të luftës dhe të pasluftës së fundit.

Tregimet, sado që të tilla, në fund bëjnë një epokë dhe një cikël të vetëm, atë të bashkëkohësisë sonë nëpër të cilën defiluan dhe defilojnë njerëzit tanë: Në lufte, në paqe dhe në pasluftë.

Rrëfimet, ngjarjet dhe ndodhitë e perzonazheve në këto tregime shpërfaqen me narracionin e veçantë të autorit pa simbolika të posaçme por me një dretpërdrejtshmëri autoriale që spikat pothuaj në secilin nga to.

Tregimet e Kelmendit nuk janë të ngarkuara me personazhe. Në të shumtën e rasteve boshtin e tyre dhe si dhe vetë syzhenë e tyre e bën vetem një personazh. Kështu, autori, duket ta ketë më gtë lehtë, t’i mbajë në duar frerët e të gjitha zhvillimeve.

Ajo që i bënë më karakteristikë këto personazhe_(Halili, Zhuji, Saku, Batua, etj) është se pothujase asnjëri nga ata nuk është kryehero që ka bërë ose që bën historinë. Janë njerëz të rëndomtë që e duan jetën e lirë dhe pa pushtues dhe që për këtë dashurie japin edhe jetën ese.

“Dritat e Luftës”, shënon një hap më tej në formësimin e autorit si prozator.

Tregimet e kësaj përmbledhjeje shquhen me një stil e gjuhë te rrjedhshme e të pasur, karatkteristikë e Kelmendit edhe në veprat tjera letrare të tij. Ndërkaq, kjo është edhe pëmbledhja e tretë me tregime nga Kelmendi.

Ky autor ka të botuar edhe katër romane ndërsa merret poashtu me përkthime nga gjuha frënge në atë shqipe nga e cila ka botuar disa vepra. / KultPlus.com

Botohet ‘Ora e Shkrimtarit’, një përkujtim i vlerave krijuese të autorëve të letërsisë shqipe

Këto ditë ka dalur nga shtypi libri i titulluar ‘Ora e Shkrimtarit’, i cili vjen si rezultat i projektit me po të njëjtin titull. Aktivitetet këto që janë mbajtur në ambientet e KultPlus Caffe Gallery, nga 13 tetori deri më 19 nëntor 2020, shkruan KultPlus.

Ky libër është rezultat i aktiviteteve kulturore, të cilat u organizuan nga PEN Qendra e Kosovës, me qëllim të përkujtimit të vlerave krijuese të autorëve të njohur të letërsisë shqipe, si dhe prezantimit të po këtyre vlerave letrare, estetike, kritike e të tjera, për lexuesit e sotëm.

Krijimtaria e shkrimtarëve, siç janë: Esad Mekuli, Adem Demaçi, Ibrahim Rugova, Anton Pashku, Hasan Mekuli, Jusuf Gërvalla, Xhemail Mustafa, Rifat Kukaj, Mensur Raifi dhe Mirko Gashi, është trajtuar dhe vlerësuar nga kritikë dhe studiues të letërsisë shqipe si: Milazim Krasniqi, Haqif Mulliqi, Avni Spahiu, Anton Berishaj, Osman Gashi, Binak Kelmendi, Naime Beqiraj, Ibrahim Berisha, Ibrahim Kadriu, Gëzim Aliu, Sali Bashota, Lindita Aliu-Tahiri, Adil Olluri, Agron Gashi, Blerina Rogova-Gaxha, Dije Demiri-Frangu dhe Nerimane Kamberi.

“Ora e shkrimtarit” e cila për kryeredaktor të botimeve ka Binak Kelmendin dhe kryeredaktor Sali Bashotën, është mbështetur financiarisht nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit. / KultPlus.com

101 vjet bashkë

Tregim nga Binak Kelmendi 

Bëheshin shumë javë që ti po mendoje gjatë dhe shumë rreth disa shkronjave dhe numrave të skalitur në një gur varri në Kodrën e Varrezave pak sipër katundit Bogë që i kishe parë dhe shikuar sa herë kishe kaluar i heshtur andej.  Dhe, në një ditë vere, ti shkove sërish te varri dhe u solle vërdallë tij disa herë.

“Do ta zgjidh këtë dilemë”, i the vetes.

Frynte një erë e madhe dhe ajo e shtrinte pothuajse krejtësisht për toke barin e rritur. Ti e prisje momentin për ta zënë te rrënja gurin e gjatë dhe shpatuk që zbulohej nga fijet e barit që të bëje sa më shumë foto të gurit të varrit. Nuk dëshiroje të shkulje barin rrëzë gurit sepse të dukej se ashtu do të shkulje eshtrat e të varrosurit pranë gurit. Ishte vetëm një gur dhe askund nuk vërehej ngritje dheu afër. Varri ishte rrafshuar me tokë, sikur të mos kishte qenë kurrë.

“E po janë bërë shumë vite që nga varrimi i tij nga ajo kohë”, the më vete duke e zënë me fotoaparat tërë gjerësinë dhe lartësinë e gurit të varrit.

Pastaj u ndale të shikoje fotot dhe t’i analizoje e krahasoje ato me skalitjet e shkronjave dhe të numrave në gurin e ngulur në tokë me barin e gjatë përreth tij,

“Halil Alia Dembogaj”, lexove një për një shkronjat.     

“1839-1898”, i bëre bashkë numrat.   

Dhe iu qase sërish gurit. Një gur shpatuk, pothuaj i rrumbullaktë sado që mjaft I lartë, rrëzë rrugës me baltë të rrethuar me drunj, paksa i larguar nga varret tjera me gurë të vegjël e të bardhë … E fërkove me duar, pothuaj e ledhatove gurin duke bërë edhe ca foto të tij nga lartë-poshtë.

“…Gjyshin ma kanë vrarë ata, serbët. Ishte afër t’i bënte gjashtëdhjetë vjet. Ata, serbë, nuk e lanë t’i bënte. Gjyshi ishte duke i  ruajtur delet, i ka pasur mbi 500 dele, bardhoka, syka, gala… secila më e mirë se tjetra, kur ia behen ata…”.

Ata, babai kështu i quante serbët.

Ti u ndale ta shikoje babanë që fshiu fshehtas sytë për të vazhduar rrëfimin me zërin e dridhur:

“…Vetëm gjyshi kishte mbetur në shtëpi. Në të vërtetë vetëm gjyshi kishte mbetur te vatha sepse shtëpinë dhe çdo gjë tjetër e kishin djegur ata, serbët. Kur e kishin vrarë gjyshin ata, serbët, delet kishin blegëruar të shqetësuara dhe e kishin rrethuar të rrëzuarin dhe kishin filluar ta lëpinin. Ata, serbët,  pastaj kishin shtënë edhe në dele sipër gjyshit dhe tri-katër dele kishin rënë mbi trupin e tij. Pastaj ata, serbët. e kishin rrotulluar me këmbë dhe e kishin vërtitur trupin e gjyshit dhe trupat e deleve të vrara kodrinës teposhtë. Trupat ishin ndalur te rrënjët e një panje… Pastaj delet tjera i kishin vënë përpara dhe duke ikur e kishin lënë katundin pasi ua kishin futur flakën të gjitha shtëpive.., Nuk dihet kush, kur dhe si e ka varrosur gjyshin tim. Katundi kishte mbetur pa burra. Thuhet se në atë kohë kam lindur unë, një vit pas vrasjes së gjyshit, apo në vitin që u vra gjyshi. Në vitin 1898”… 

-Halil, thirri pastaj babai.  

Vëllai i madh u ngrit në këmbë.

-Ti e ke emrin e gjyshit tim, foli babai.

-E di, bëri Halili me kokë.

-Ma sill lahutën!, t’u drejtua pastaj ty.

Ti mezi e hoqe lahutën nga gozhda.

Babai dhe vëllai qeshën: Edhe pak e u rrite, të thanë,

Pastaj babai nisi këngën për Mujin e Halilin.

Ti dëgjoje, Halili i ndihmonte herë pas here me zë.

-Ke zë të mirë, i tha babai dhe Halili të shikoi…

…Në majin e vitit 1999, ti ishte në Tiranë. Refugjat. I dëbuar. I ndjekur. I ikur. Nuk dije si ta quaje veten. Në një natë, duke kërkuar që ta gjeje me tamam se çfarë dhe cili ishe nga ata katër emra, nuk të merrte dot gjumi. Në mesnatë ose dhe më vonë cingëroi telefoni.

-Jam unë, tha zëri përtej aparatit.

-Të njoha, i the. Hë, di gjë për Kosovën, për Pejën, Llabjanin e saj?, e pyete pas pak.

Zëri heshti.

-Folë, di gjë, e lute me përgjërim ti.

-Halilin e kanë vrarë serbët, dhe zëri larg nisi dënesat.

Ti e mbylle me dorë kufjen të mos dëgjoje vajin tutje aparatit. Pastaj e vare kufjen dhe dole në oborr. Shikove qiellin dhe yjet në të. Dhe ia plase vajit.

“Ata. Serbët. Ata. Prapë serbët.Prapë ata. Njëjtë. Pas 101 vjetësh. Vrasje e re e një Halili tjetër. Afër shtëpisë së tij”.

…Pas vrasjes, ata, serbët, ia vunë flakën shtëpisë së Halilit. U dogj çdo gjë, edhe lahuta, edhe fotot e babait. Tri plaka që nga rruga shikonin flakët me shami të hequra nga koka duke mallkuar ata, serbët, u urdhëruan nga ata, nga serbët, të bënin varrimin e Halilit në livadh, sipër shtëpisë së djegur në Llabjan, jo në varrezat e katundit…

Varrimi i dytë i Halilit u bë në gushtin e vitit 1999. Tre muaj pas vrasjes së tij, më 2 maj 1999 dhe dy muaj pas dëbimit, ikjes dhe zbimit të atyre, serbëve.

Ti kishe ardhur nga mërgimi, Alzasi. 

Te varri u sollën tri kurora për Halilin: Dy paksa të vjetra dhe paksa të grisura që ishin marrë nga vendi i vrasjes dhe nga varri i parë i Halilit. Kurora e re ishte për varrin e dytë.

-Halili ka qenë i madh, s’e ka zënë vetëm një varr, ngushëlloi dikush.

Nuk pati fjalime atdhetare.

Edhe ti heshte.

Madje nuk i falënderove as pjesëmarrësit e varrimit. Lëshove tre- katër lot në arkivolin që e fshive më pas, hodhe një grusht dhe mbi varr dhe bëre shumë fotografi të dërrasës si piramidë që mbante shënimet për vitin e lindjes dhe të rënies së Halilit mbi varrin me dhe të freskët:

“Halil Ali Kelmendi.”

“1941-1999.”

Bënte vapë dhe bëheshin varre të reja për të vrarët tjerë.

Ti ike duke shikuar përtej bjeshkëve të murrme dhe te varri i sapombuluar.  

Dy Halilat rrinin nën dhe, 40 kilometra larg njëri- tjetrit. Dhe ti aty për aty mendove se të vdekurit flasin me njëri –tjetrin. Sidomos Halilat e babait tënd dhe Halilat e tu.

Qajte edhe njëherë dhe pastaj fotot e varreve të dy Halilave i fute në çantë dhe fole më vete: Fatet e dhe emrat e njerëzve përsëritën. Sikur ditët e javës dhe sikur muajt e vitit.

“Sidomos fatet tragjike”, bëre më vete duke i futur fotot e varreve të Halilave në çantë.

“Dy Halilat e mi”, bërtite me tërë zërin.

Të gjithë të shikuan me habi dhe me frikë. T’u duk se thanë: “Qenka çmendur”.

Ti u përgjigje: Të çmend, si nuk të çmend lufta. Sidomos kjo luftë që ka zgjatur 101 vjet, edhe më shumë, madje. Dhe nuk dihet se a do të përfundojë.  

Me kokën nga varri i ri, pa shikuar askend, more rrugën për në Prishtinë. 

Në Ulpianë, në banesën tënde, sërish u ndeshe me gjurmët e atyre, të serbëve:  Aty, ata, serbët, kishin grisur shumë libra, i kishin lënë pa kopertina nëpër dysheme dhe kishin marrë çdo gjë tënden. Edhe kompjuterin ku e kishte pasur të skicuar pemën e familjes tënde me dy Halilat dhe shumë të tjerë të vrarë nga ata, nga serbët…

Nga përmbledhja me tregime “Dritat e Luftës” që së shpejti del nga shtypi./ KultPlus.com

Në KultPlus Caffe Gallery përkujtohet Jusuf Gërvalla, poeti librat e të cilit mungojnë në librari e biblioteka

Suada Qorraj

Jusufi i këngës, i lapsit e letrës, shkrimtari e poeti, zëri i këngës shqipe, por edhe veprimtari i çështjes kombëtare, për disa minuta që ishin pak, u bë i gjallë në mesin e të pranishmëve që kishin zënë karriget për të marr pak nga ajo që Jusufi la pas. Dikur fëmija i një fshati të vogël, kurse sot një ndër krenaritë më të mëdha, Jusuf Gërvalla, shënoi një tjetër përkujtim, natën e dytë të nëntorit, në ambientet e ngrohta të KultPlus Caffe Gallery, në kuadër të Orës së Shkrimtarit të organizuar nga PEN Qendra e Kosovës, shkruan KultPlus.

“Lajmin për vrasjen e Jusufit e mora në Algjer ku gazetarët shqiptarë të Kosovës me gazetarë jugosllav qëndronin për një vizitë. Dhe lajmi më shokoi shumë. Por më shumë se lajmi më pati shokuar gëzimi i gazetarëve të Beogrdit tek flisnin me britma ngazëllimi rreth vrasjes së tij”, tha kështu Binak Kelmendi, teksa bëri hapjen e ‘Orës së Shkrimtarit’, natës së Jusufit  e veprës së tij.

Ndonëse me një fat tragjik, Jusuf Gërvalla i fali letërsisë shqipe poezi, përkthime e romane që i qëndruan kohës, po njëlloj si vetë figura e Jusufit. Por, për poeten Naime Beqiraj, Jusufi, sikur të mos kishte një fat të tillë, Jusufi krahas letërsisë, do t’i dhuronte artit edhe vetë kombit shqiptar një shije ndryshe për muzikën, zëri tij do t’na bënte të dashuronim rishtas.

“Por, u këputën krahët e poetit për tu kthyer në një marathonomak, një luftëtar që nuk u harrua asnjëherë. Brezat u ndërruan, emrat u harruan, edhe mbiemrat, por letërsia mbet. Ashtu siç mbeti i ri, vetëm 36 vjeçar – Jusuf Gërvalla”, tha me zërin përplot emocione poetja.

Beqiraj theksoi faktin se poezia e Jusufit, e rikthen lexuesin në fëmijërinë e vet autorit. Sipas saj, sikur Jusufi t’i përkushtohej më shumë poezisë, sot nën emrin e tij do të ishin të jetësuara poezi edhe më të arrira.

“Mjeshtër i përzgjedhjes së fjalëve, i ndërtimit të togfjalëshave, Gërvalla, po t’i ishte përkushtuar poezisë, sot do të kishim nën emrin e tij krijimtari të bollshme e poezi edhe më të arrira. Fëmijëria, herë e nxjerrur jashtë hullinave, herë e thelluar në hullinat e saj bashkë me hithërat që ia djegin këmbët fëmijës ëndërrimtar, e risjellin në një ditë kur do ta ndiqte rrugën e dëshirave të veta, do të bëhej poet plot muzikalitet kur do të shkruante për fëmijërinë”, shtoi ajo.

Jusuf Gërvalla nuk shkroi vetëm për fëmijërinë, fjalët që hidhte në letër nuk i dhanë jetë vetëm fshatit ku ai jetoj jetën. Fëmijës të kullës së Dubovikut, të pashlyer në kujtesë, e mbi të gjitha kujtimet e veprimtaritë e tija, qëndronte Nëna Ajshe.

E për poeten Beqiraj, pikërisht nëna e Jusufit ishte ajo që u kthye në simbol të qëndresës, Ajshen që lexuesi para se ta njihte si qënderstari, u njoftua me Nënë Ajshe, personazhin poetik, të letrave, poezive e këngëve të Gërvallës.

“Ajo grua e cila u kthye shënjesë e qëndrestarisë, ishte person i gjallë, i prekshëm, ajo grua e cila pas vrasjes së të bijëve, e dyfishoi ashtin e qëndresës e të kujtesës dhe u bë ngushllimtare e qindra nënave shqiptare që i humbën bijat e bijtë për ta luftuar armikun. Nënën Ajshe, lexuesi, më parë e njohu si personazh poetik, pastaj si qëndrestari”, theksoi Beqiraj.

Naime Beqiraj shtoi se Jusuf Gërvalla mbetet poet, shkronjës e artist. Ai arriti që ti shoqëronte vargjet e tij me atmosferë muzikore, përshkrimi i të cilave krijoj në mënyrë vizuale katër dimensione. Ai ishte autori modern i kohës, por edhe një këngëtar modern i tingujve.

Poetja vuri në pah faktin që ndonëse për vrasjen e Jusufit është shkruar shumë, madje janë krijuar edhe dokumentar, këngë e intervista, fati i krijimtarisë së tij poetike ishte ndryshe. Kompleti i librave të tij që u botua një herë të vetme, sot nuk arrin të gjej vend në librari, e të rralla janë rastet kur ato i gjen në bibliotekat publike.

“Veprimtaria ta quajmë atdhetare, jetën e Jusufit e ndau në dysh. Përgjatë këtyre gati katër dekadave është shkruar aq shumë për aktin e vrasjes së Jusufit me vëlla e me shok, janë punuar dokumentarë, janë bërë këngë e intervista, akademi e komemoracione, tubime e përvjetorë, janë shkruar libra: romane, novela, drama e mijëra poezi, por është botuar vetëm një herë kompleti i librave të tij. Librat e Jusufit nuk gjenden as në librari, e rrallë në biblioteka publike”, përfundoi poetja, Naime Beqiraj.

Ndërkaq Agron Gashi tha se Gërvalla më mirë se kudo tjetër, la gjurmë në poezi. Sipas tij poezia e Jusuf Gërvallës vie me e pasur me figura, por edhe më e pasur për nga ana stilistike.

“Jusuf Gërvalla më mirë se ku tjetër la gjurmë në poezi. Poezia e Jusuf Gërvallës parë në kontekstin kohor a hapsinorë, përgjithnjë vjen më e ardhun si nga figuratika në t’menduem, ashtu edhe për nga stilistika në të shprehun, gjithnjë duke latue vargun e shkri fjalën”, pohoi Gashi.

Tutje ai shtoi se Gërvalla ishte edhe erudit, veprat e të cilit vënë në pah figurën shumëdimensionale të tij. Sipas tij vepra letrare e Jusuf Gërvallës është shpirti i tij që ka mbetur gjallë në jetë, zëri prej këngëtari, poeti, prozatori, kitaristi e piktori.

“Jusuf Gërvalla ishte erudit. Vepra e tij, duke qenë e gjerë dhe e larmishme, vë në pah figurën shumëdimensionale të tij, si publicistin e regjur e këngëtarin e ndejës së hollë. Në tanësi, vepra letrare e Jusuf Gërvallës është shpirti i tij i mbetur gjallë në jetë, është zani i tij prej këngëtari, poeti e prozatori, kitaristi e piktori, është zani i thelllë i medituesit të madh”, përfundoi Agron Gashi.

Përkujtimi për Jusuf Gërvallën ishte mbrëmja e gjashtë e PEN Qendrës së Kosovës që mbahet në kuadrin e projektit “Ora e Shkrimtarit” që përkrahet nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit. Një mbrëmje që ngërtheu shumë emocion e nostalgji.

PEN Qendra ka paraparë edhe katër mbrëmje përkujtimore për shkrimtarët e ndjerë që do të mbahen gjatë javëve në vijim./ KultPlus.com

“Ora e Shkrimtarit” përkujton Anton Pashkun, Lule Pashku: Babai ka qenë një shpirt i madh dhe shumë i bardhë

Suada Qorraj

Autori ikonik i letërsisë shqipe, Anton Pashku, shkrimtari i letërsisë së shekullit njëzet u përkujtua sonte në ambientet e KultPlus Caffe Galery, në kuadër të “Orës së Shkrimtarit” të organizuar nga PEN Qendra e Kosovës, shkruan KultPlus.

Diskutimi mbi jetën dhe veprën e Pashkut filloi me fjalimin hyrës të moderuesit Binak Kelmendi, i cili tha se Pashku shquhet për stilin e tij karakteristik dhe për ngritjen kundër normave që ekzistonin në atë kohë.

“Antoni shquhet për stilin e tij karakteristik, modelin që e kishte vetëm ai për shpërfilljen e normave letrare që atëherë aplikoheshin ose zbatoheshin nga krijues të ndryshe, krijues të kohës dhe ai ishte hapur, ose fshehtas bashkë me një grup tjetër intelektualësh kundër normave të realizmit socialist”, theksoi Kelmendi.

Ndërkaq  profesori Anton Berishaj gjatë fjalimit të tij mbi veprën kolosale të Anton Pshkut tha se do të fokusohet në veprën ‘Oh’ të Pashkut, me të cilën ai kultivoi trashëgimi të madhe.

“Unë sonte do të fokusohem në romanin ‘Oh’ të Pashkut, me të cilin ai kultivoi trashëgiminë e dadaizmit dhe surrealizmit, trashëgimi kjo që besohet se ishte kyqe në poetikën e Pashkut. Tre kategoritë që janë përdorur shumë në poetikë nga Pashku janë loja, ëndërrimi dhe shkrimi automatik si trashëgimi e surealizmit”, tha ndër të tjera Berishaj.

Shkrimtari Adil Olluri tha se ndonëse kanë kaluar më shumë se katërmbëdhjetë vjet që prej herës së parë kur kishte lexuar tregimin ‘Kulla’, për të ky tregim mbetet tregimi më i bukur i prozës së shkurtër shqipe.

“Megjithëse kanë kaluar më shumë se katërmbëdhjetë vite nga leximi i parë, ende kam qëndrimin tim se tregimi ‘Kulla’ është një nga krijimet më të bukura të prozës së shkurtër shqipe. Një krijim imagjiantiv simbolik që mund të lexohet nga kënde të ndryshme, gjë që e bënë krijim të arrirë”, pohoi Olluri.

Ai ka shtuar se rrëfimi i Anton Pashkut në të shumtën e rasteve është rrëfim asociativ sepse ka si armë të fortë idetë që janë gjëja parësore e letërsisë së shkrimtarit.

“Rrëfimi i Pashkut në prozën e tij të shkurtër në të shumtën e rasteve është rrëfim asociativ, jo i drejtpërdrejtë, dhe tregimet e tij janë tregime të ideve, sepse përveç reprezentimit figurativ e stilistik, armë e fortë e tregimeve të Pashkut janë pikërisht idetë, që shpesh herë janë lënë në plan të dytë nga interpretuesit e teksteve të tij për t’u trajtuar forma dhe struktura letrare e tregimeve si gjëja parësore dhe shpeshherë edhe e vetme e letërsisë së këtij romani”, ka thënë shkrimtari Olluri.

E pranishme gjatë kësaj nate ishte edhe e bija e vetme e Pashkut, Lule Pashku e cila e konsideronte përkujtimin për babain e saj si një ndjenjë të bukur sepse siç tregoi ajo, ai ishte nga ata shkrimtarët që ka punuar shumë dhe çdo herë ka përkrahur personat që kanë pasur dashur për artin.

“Është ndjenjë e mirë që kohë pas kohe të përkujtohet meqenëse ai me të vërtetë ka punu shumë, ka qenë një njeri që e ka dashtë shumë artin edhe njerëzit të cilët janë marrë me artin i ka përkrahë gjithmonë. Ai ka pas diapazon te gjere te dijes, pavarësisht qe ishte shkrimtar njohurit e tij ishin të gjëra edhe për degët e tjera të artit. Ai i ka përkrah të gjithë, sidomos ata që ju kanë qas, mirëpo mua më erdh mire që pash njerëz që ishin mirënjohës për atë pjesë”, tha për KultPlus Lule Pashku.

Ajo ka shtuar se është krenare që ka pasur një baba si Anton Pashku, sepse ai nuk ka qenë një baba autoritativ, por mbi të gjitha ai i ka udhëzuar çdo herë. Sipas saj Anton Pashku ka qenë një shpirt i madh.

“Unë jam krenare që kam pas baba meqenëse ka pasë shumë vlera, përveç këtyre letrare ai edhe si njeri ka qenë shumë i formuar, nuk ka qenë nga ata prindërit tradicional e të pasurit autoritetin në shtëpi. AI na ka mësu me e ngrite zërin kur nk na ka pëlqyer diçka, ai çdo herë na ka udhëzuar por nuk ka paneguar që të shprehim mendimin tonë. Ai ka qenë një shpirtë shumë i mire, shumë i madh edhe shumë i bardhë. Më vie mirë që e përkujtojnë dhe e falenderojnë për punën e tij”, ka përfunduar Pashku.

PEN Qendra e Kosovës ka paraparë edhe gjashtë mbrëmje të tjera kulturore kushtuar shkrimtarëve të ndjerë: Hasan Mekuli, Jusuf Gërvalla, Xhemail Mustafa, Rifat Kukaj, Mensur Raifi dhe Mirko Gashi të cilat do të mbahen javëve në vazhdim./ KultPlus.com

PEN Qendra përkujton Rugovën, Kelmendi: Vepra e tij është vepër kombëtare

Sot në ambientet e KultPlus Caffe Gallery u jetësua figura e Presidentit Historik të Kosovës, Ibrahim Rugova, i cili për publikun erdhi në kuadër të aktiviteteve letrare të organizuara nga PEN Qendra e Kosovës. Për të nderuar figurën e Rugovës, në panel ishin të ftuar Lindita Tahiri dhe Avni Spahiu nën udhëheqjen e Binak Kelmendit, të cilët me lavdatat më të larta shpalosën figurën letrare e politike të Rugovës, shkruan KultPlus.

Mbrëmja filloi me fjalimin e Binak Kelmendit, i cili duke iu uruar mirëseardhje të pranishmëve, i njofti ata ndër të tjera se në këtë mbrëmje kanë tentuar të paraqesin veprën letrare e politike të Ibrahim Rugovës.

Kelmendi cilësonte se Ibrahim Rugovën, është letërsia ajo që e ka ndihmuar të merret me politikë. ‘Ai ka vepruar ashtu, sipas meje, që kur ishte në krye të gazetës ‘Bota e Re’, asaj rebeles dy javore të shkruar të rinisë (qysh e quaj unë) të Universitetit të Prishtinës, ku shkruante për plakun me mjekër të bardhë që e kishte shpallur pavarësinë e Shqipërisë’, theksoi ai

Kelmendi poashtu konsideronte se kthesa vendimtare drejt politikës te Rugova vërhet tek libri i tij ‘Refuzimi estetik’. Ku sipas tij, ky liëbr i Rugovës ka filluar të shkruhej pak para demostratave të vitit 81, ndërsa është botuar në vitin 87. Qëllimi dhe porosia e librit, siç theksonte ai, është e qartë -Refuzimi. Dhe, më i miri e më i përqafuari është ‘Refuzimi estetik’.

‘Aludimi i Refuzimit në këtë libër është i qartë, refuzimi i shtetit dhe i pushtetit pushtues së Serbisë që copë copë vazhdonte ta zhvishte Kosovën edhe nga ato pak atribute shtetërore që i kishin mbetur në ish-Jugosllavi’, potencoi tutje Kelmendi.

Kelmendi ndër të tjera tregoi për Rugovën, se si ky i fundit shpesh kishte pasur edhe ballafaqime verbale me disa kolegë, me shkrimtar serb të, konfrontime këto që siç tregonte Kelmendi, për pak sa nuk ishin shndërruar edhe në konfrontime fizike.

Dje ndërroi jetë gazetari dhe studiuesi i njohur i letërsisë Ramadan Musliu, për të cilin të gjithë të pranishmit mbajtën një minutë heshtje, duke nderuar kështu figurën dhe kontributin e të ndjerit.

Fjalën e mori më pas Lindita Tahiri, e cila e lartësonte veprën letrare të Rugovës, e cila cilësonte se Rugova përmes shkrimit synonte lirinë. Ajo ndër të tjerat tregonte se si vitet e 70-ta kur Ibrahm Rugova u mor me teori dhe kritikë letrare sollën ndryshime të mëdha në këto fusha, duke i ndërthurur studimet letrare me gjuhësinë, filozofinë, sociologjinë, psikologjinë, antropologjinë etj, drejt ndërdisiplinaritetit nganjëherë vështirë të pranueshëm për studimet klasike letrare që aso kohe dominonin në mjedisin tonë.

‘Edhe pse kur flitet për figurën e Rugovës, rëndom flitet për ndikimin e tij në mendimin politik të shqiptarëve, dua të theksoj se ai bëri një ndikim po aq të fuqishëm dhe një orientim vendimtar në zhvillimin e kritikës letrare shqipe’, theksoi Tahiri

‘Rugova e synoi lirinë përmes shkrimit. Si e bëri këtë? Duke u përfshirë përmes çështjeve kombëtare, që kanë qenë dukuri në kulturën tonë, ku shkrimtari tradicionalisht tek ne shfaqet si figurë me rëndësi publike, meqenëse ishte pikërisht liria artistike ajo që pritej t’i rezistoi cenzurës ideologjike dhe ta përmbushë përgjegjësine morale, kulturore e kombëtare, pra rezistenca estetike’, potencoi tutje Tahiri.

Tahiri poashtu konsideronte se koncepti i angazhimit te Rugova dhe koncepti i intelektualit shfaqet i riartikuluar duke mos u lënë i thjeshtsuar, pra është me rëndësi se këtë liri ai e artikulon në kohën e realizmit socialist, pasi sipas saj, kjo periudhë i kishte klishetizuar metodat e krijimit dhe i ka shabllonizuar pikëpamjet teorike.

Në fund krejt, fjalën e mori Avni Spahiu, prezantimi i të cilit ishte më personal. Ai shpalosi pikëpamjen subjektive, se si ishte Rugova në sytë e tij, se si ai e kishte përceptuar personalitetin e figurën e tij si intelektual në rend të parë por edhe si lider e të tjera.

‘Imazhi i përhershëm i ngulitur në mbamendjen time është ai i Rugovës jo në shtatin e politikanit, të liderit në krye të një lëvizjeje paqësore për pavarësi me përgjegjësi historike për kombin, sa në shtatin e një intelektuali humanist dhe mendimtari jo të zakonshëm që doli nga ky truall me rrënjët e shkëputura të kontinetit duke sjell ndërmend se rrënjët duhet përtritur dhe se vendi shqiptar dhe si një ndër popujt më të vjetër të Evropës duhet rikthyer aty ku përket’, shprehej Spahiu.

Spahiu konsideronte se Ibrahim Rugova është një emër që do të qëndrojë gjatë në mbamendjen kolektive, duke treguar kështu para publikut se sa e rëndësishme kishte qenë për Rugovën që t’i bënte me dije botës e me theks të veçantë Evropës se sa të rëndësishme e të vjetra ishin rrënjët e popullit shqiptar. Ai tregoi se si Rugova në çdo takim e bisedë me evropianët, Rugova vinte në pah lidhjet e lashta të shqiptarëve me qytetërimin evropian.

”Obsesioni i Rugovës me rrënjët evropiane përtheyj në takimin e tij në metropolet evorpiane, mbi fatin e praptë të Shqipërisë ideologjike dhe të pjesës së pushtuar të kombit në mungesë shumëshekullore të pranisë shqiptare aty ku pritej fati historik i tyre. Londra, Parisi, Berlini, Brukseli e Roma pa shqiptarët të shkëputur nga pjesa e së cilës i përkisnin, pa njerëz, pa miq e pa mirëkuptim. Kishte aq shumë për të bërë dhe duhej zënë shekuj e pushtuar hapësira, duhej krijuar miq dhe ripërtërirë miqësi dhe ne ishim vonë, tepër vonë e të paktë dhe akoma në betejë për mbijetim. Megjithatë Evropa duhej të hapte dyert për popullin më të vjetër të saj, duhej njohur vlerat dhe ta pranonte në gjirin e vetë, për më tepër të mos lejonte rrezikimin e tij në zhdukjen’, theksoi Spahiu.

As Spahiu, nuk kishte si të mos ndalej te veprimtaria letrare e Rugovës e cila zë një vend shumë të madh në jetën dhe veprën e ish presidentit tonë. Ai tregoi se si nuk e kishte krejtësisht të qartë atëherë, në vitet që po bëheshin gjithnjë e më sfiduese për fatin e shqiptarëve se ç’e shtyente këtë intelektual dhe kritik të letrave shqipe të dalë nga një mes i përvuajtur me gjakimin për liri dhe bagazhin e mbledhur nga edukimi në Francë, të këmbëngulte që të njihte sa më mirë krijuesit e artit dhe të letërsisë evropiane dhe insistimi i tij që të bëhej një përpjekje që të sillej tek lexuesi shqiptar një shije të veprës së papërkthyeshme të Joyce-t nga anglishtja në gjuhën shqipe.

‘Tek i pasionuari pas letrave shqipe, Rugova ishte një mishërim kërkimor edhe në tekstin e politikës aktuale, ai nuk ndalej së kërkuari fije dëshmishë në lidhje me Evropën, duke kritikuar shpesh vetë shqiptarët për mangësitë evidente’, deklaroi Spahiu.

PEN Qendra e Kosovës ka paraparë edhe shtatë mbrëmje të tjera kulturore kushtuar shkrimtarëve të ndjerë: Anton Pashku, Hasan Mekuli, Jusuf Gërvalla, Xhemail Mustafa, Rifat Kukaj, Mensur Raifi dhe Mirko Gashi.

Projekti i PEN Qendrës së Kosovës me titullin “Ora e shkrimtarit”, është nën përkrahjen e Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit. / KultPlus.com

Eh, E’veri…

Binak Kelmendi

Kishte një kohë të gjatë që Zhuj Veselin nuk e zinte gjumi. Kishte poashtu një kohë të gjatë që Zhuji nuk mund t’i sillej shtëpisë rretherreth, as për ta parë hënën në qiell dhe as për të parë sa kishte shkuar ylli i mëngjesit afër bjeshkëve që bënin hije në rrafsh edhe natën.   

Zhuj Veselin kishte kohë që e kishin lënë veshët si thuhej në ato anë për ata që nuk dëgjonin.

“Pushkë të më shprazësh këtu, nuk dëgjoj”, thoshte Zhuji duke u ankuar për dëgjimin e keq dhe duke prekur e fërkuar veshët me plot qime dhe me shumë dyll.

Një natë, kur ai dhe askush tjetër nuk e priste, befas dhe kobshëm atij iu kthye dëgjimi. Për shumë pak kohë.

Sepse:   Në mesnatë, ndoshta dhe më herët, ose ndoshta dhe më vonë, në oborr, para shtëpisë së tij, ishin dëgjuar zëra të frikshëm, krisma armësh, sharje e fyerje të rënda dhe kërcënime ultimative në gjuhën serbe.

“Hair kjoftë”, kishte thënë pa zë Zhuj Veseli duke kruar veshët dhe duke bërë të ngrihej. Veshët i kishte kruar deri në thellësi të tyre, por të ngrihej nuk ia kishte dalë dot pasi që muri nuk e mbante në këmbë sado që duart i katrriste nëpër të.

Pastaj kërcënuesit dhe sulmuesit me vringëllima armësh e bërtima zërash e rënie shqelmash, hapën derën me dhunë, shkelën sipër saj në dhomë duke e bërë zap Zhujin që nuk lëvizte dhe nuk fliste, vetëm dëgjonte e shikonte për aq sa mund të shihet në terr.

“Enver Hoxha”, “Enver Hoxha”, klithën, përqeshën, u tallën kërcënuesit, sulmuesit, dhunuesit.

“Eh, E’veri” bëri me zërin e mekur Zhuji duke ndier dhembjen e prangave të ftohta që po i nguliteshin thellë në duar. Në të vërtetë Zhuji pothuaj nuk kishte fare duar, kishte vetëm eshtra të zgjatur të duarve nga supet mbështjellë me një lëkurë pa qime dhe krejtësisht të regjur me të gjitha ngjyrat e mundshme në të.

Pastaj u përpoq të kujtohej kur për herë të fundit kishte thënë “eh E’veri”.

Kishte qenë disa vite pas vdekjes së Enver Hoxhës në një kuvend burrash, aty ku rëndom nisnin të gjitha luftërat e mundshme me fjalë.

“Ushtria shqiptare është në gjendje gatishmërie. Janë hapur tunele nëpër bjeshkë, tanket dhe autoblindat janë vendosur nëpër to dhe janë të gatshme për të ardhur në qytete Kosovës:  Për gjysmë ore ose dhe për shumë më pak kohë, mund t’ia behin në në Prishtinë, Pejë, Prizren,  Gjakovë… Pra, Jugosllavia e Serbia janë të rrethuara me tanket që tashmë po i mbajnë të ndezur motorët… Vetëm pritet urdhi i Enverit.“

Enveri ka vdekur, tha dikush nga kryedhoma ku gjithnjë fillonin e përfundonin luftërat.

S’ ka lidhje, janë ushtarët e tij, foli një tjetër.

“Eh E’veri”, bëri Zhuj Veseli duke shikuar tutje bjeshkëve për të parë nga mund të ishin ato tunele ku fshiheshin tanket të gatshme për mësyemje …

Duket se pasthirrmën “Eh”, Zhuji e thoshte sa herë që nuk donte t’ia përmendte emrin Enver Hoxhës.   

“Eh E’veri”, bëri duke u kthyer në dhomën e vet ,me derën e rrëzuar përbrenda, me prangat në duar dhe me e kutërbimin e sulmuesve në trup. Nuk pau asgjë tjetër, vetëm mjegull mbi bjeshkë dhe në sytë e vet që s’i mbanin dot syzet me xham shëm të trashë. 

“Enver Hoxha”, “Enver Hoxha”, klithën, përqeshën, u tallën, shanë, fyen, kërcënuesit, sulmuesit, dhunuesit duke e shtyrë Zhujin me tërë forcën dhe duke i thënë “ecë tash me ne, do të të dërgojmë drejt e te Enver Hoxha. E ke dashur shumë. Zgjidhe njërin djalë dhe merre në shpinë. Dy të tjerët i marrim ne.”

Zhuji nuk foli, mori frymë me vështirësi dhe bëri të ecte pa ditur nga e ku. U ngatërrua në çizmet dhe në këmbët e sulmuesve dhe u rrëzua në tokë.

Sulmuesit qeshën.

Zhuji ofshani:  -Eh, E’veri, bëri dhe u ngrit pipë në këmbë.

Sulmuesit e shikuan.

Zhuji sërish përsëriti  “Eh, E’veri”.

Kush dhe pse janë përmendur ashtu dhe aq kot tanket?

Nuk pati kohë të përgjigjej në pyetjen që ia bëri vetes.

Flakët e tytave ndriçuan natën dhe Zhuji pa vetëm përshkëndijmin mbi bjeshkë, as hënë dhe as yll mëngjesi askund. Pastaj nuk pau më asgjë.

Me skeletet e duarve bëri t’i afronte tre djemtë e vrarë pranë vetes.

 Askush në fshat s’e mban ndër mend datën e as kohën e marrjes së së Zhujit me djem nga sulmuesit dhe dhunuesit. Nuk mbahet ndër mend as dita ose nata e pushkatimit duarlidhur e këmbëlidhur të tyre. Thuhet se në natën pa hënë ishin dwgjuar shumë tw lehura qensh, krisma e tw rwnda dhe shumë zëra këngësh e vajesh    

E mbajnë ndër mend, por nuk e tregojnë dot, vetëm datën dhe ditën e gjetjes të kafkave të tyre në një mullar sane të djegur. Ishte fillimmaji dhe atë ditë pati më pati më pak drita dhe zhurmë avionësh në qiell. Dhe e mbajnë ndër mend edhe varrimin e tyre pas përfundimit të luftës në të cilin prapë dikush klithi ”Eh, E’veri”.

*Zhuj Veseli Lajçi është plaku 95 vjeçar i Llabjanit të Pejës që u vra nga ushtria dhe policia e Serbisë në fillimmajin e vitit 1999. Bashkë me babanë, Zhujin, u pushkatuan edhe tre djemtë e tij.

Ky mund të jetë një variant tregimi për vrasjen e tyre./ KultPlus.com

Divorci i papritur

Tregim nga Binak Kelmendi

Ditë për ditë Ulkija shkonte nëpër dyer të ofiqarisë dhe nëpër dyert e shoqatave të grave,  të nuseve e të vajzave që ishin krijuar pas luftës. “Gratë në të Zeza”. “Vejushat”. “Nënat e vetmuara”. “Besataret e beqarisë së grabitur”. “Mbamendja shëron”. “Motrat pa vëllezër”. “Nuset e pamartuara”. “Jetimet”. “Të falim”. “Mos të harrojmë”.

Në zyrë herë e priste ndonjë zonjë e grimosur e herë ndonjë zotëri me kollare. Që të dy, rëndom, nuk kishin fjalë për të thënë dhe në më të shumtën e rasteve, duke kërcitur gishtërinjtë, vetëm heshtnin. Ulkija nuk prante së foluri, së kërkuari dhe së dhëni sqarime, pothuaj për çdo gjë. Ata, me shumë keqardhje, sa nuk qëndronin gatitu, e dëgjonin me shumë vëmendje e me shumë dhembshuri, por kjo gjë asgjë nuk i ndihmonte Ulkijes. Ajo donte dhe kërkonte diçka tjetër.

“Është hera e nëntë që jap shënime, dhe gjithmonë të njëjtat, besoj t’i keni mbajtur edhe ju pasi ua kam thënë edhe juve”, tha në njërën nga ditët që vizitoi zyret Ulkija. “Është hera e nëntë dhe të njëjtat pyetje m’i bëni dhe të njëjtin proces, më duket, e përpiloni, ose e nxirni të njëjtin nga dosja e njëjtë”.

Ata, ai dhe ajo, mbajtën vesh.

“Unë jam Ulkija. Ulkije Bardhoshi. Lindur në vitin … e keni të shënuar? Po. Në fshatin … e kemi të shënuar. Komuna … e kemi të shënuar. E martuar … e kemi të shënuar. Gjashtë vjet para luftës … e kemi të shënuar. Me burrin … e dimë, e kemi të shënuar… E ndjekur dhe e deportuar gjatë luftës. Edhe e përdhun… nuk dua ta them atë fjalën që poashtu e keni të shënuar. … E kemi… Kam ardhur të di nëse keni ndonjë shënim ose ndonjë informacion të shkruar a të pashkruar për familjen time. Natyrisht pikësëpari për fëmijët e pastaj edhe për burrin. Ose vetëm ndonjë pistë për ta që t’iu shkoj pas për t’i parë  Ndonjë informatë nga ju ose të tjerët që ju mund të dini se e kanë. Çfarëdo që të jetë ajo informatë. E mirë ose e keqe. Për të gjallë a për të vdekur. Nuk ka më rëndësi. Jam regjur me të gjitha e me çdo gjë dhe tani jam e gatshme të pres e të përballoj të gjitha dhe çdo gjë. Edhe më të keqen”. 

“A mund të vish edhe nesër, për çdo rast. Ndoshta na arrin ndonjë informacion që tregon ndonjë pistë që po e kërkon ti dhe ne”, ia tha ajo femra.

“Jo”, u përgjigj Ulkija, “nuk do të vij, ose dhe mund të vij nëse më garantoni vërtet për ndonjë fjalë të paktën, qoftë dhe vdekje ose vrasje ajo fjalë”.

Ajo shikoi pastaj nga ai burri me kollare që po shfletonte një dosje të verdhë.

Ulkija e vërejti me sy të hapur.

“Po”, tha, i skuqur e pas një heshtjeje të gjatë, burri me kollare pas insistimit shumë këmbëngulës të Ulkijes. “Kemi shënime dhe kemi njohuri për familjen tënde. Në të vërtetë kemi një pistë vetëm për burrin tuaj”.

Ulkija u ngazëllua.

“Burrin ta quajnë Ujkan?”, e pyeti zyrtari me kollare që kishte filluar të fshinte djersët me një copë letre të bardhë.

Po, u përgjigj tërë gëzim dhe pothuaj me padurim Ulkija.

“Ujkani është shëndosh e mirë. Ai ka lënë një letër për ty”, tha me zë të prridhur zyrtari. 

“Ka lënë një letër?”, pyeti Ulkija

“Po”, u përgjigj zyrtari.

“Ndoshta jo testament””, pyeti sërish Ulkija.

“Do ta lexosh”, tha burri me kollare dhe bëri të hapte një dosje të verdhë.

“Ta lexoj këtu?”, pyeti Ulkija.

“Po deshe edhe këtu”, i tha ai burri duke ia zgjatur letrën.

Ulkija nisi të lexonte.

“Ulkonja ime… e dikurshme…,

Pastaja Ulkija u ndal pënjëherë te fjala “e dikurshme” duke shikuar nga burri me kollare që nuk ia shqiste sytë.

“Ulkonja ime e dikurshme”, e ngriti zërin duke e mbajtur shikimin nga gurja dhe burri që nuk ia hiqnin sytë.

“Të lutëm, vazhdo të lexosh, ose merre letrën dhe lexoje në ndonjë vend tjetër”, ia bëri burri me kollare duke fshirë syzet me këndin e kollares.

Ulkija vazhdoi të lexonte. 

“Më vjen shumë keq për këtë që do ta lexosh ose që ndoshta do të ta lexojnë. Por, më beso, pas shumë e shumë mundimesh e mendimesh e hamendjesh e dilemash, më duket se nuk pata rrugë tjetër, gruaja ime. Më saktë, ish – gruaja ime, megjithatë shumë shumë e dashur dikur”,  dhe këtë “dikur” sa nuk e lexoi me zë Ulkija duke u përmbajtur për të marrë vesh të gjitha ç’kishte thënë Ujku.

Dhe e vazhdoi leximin:

“Pas gjithë asaj që të ka ndodhur ty, e tani po them pas gjithë asaj që më ka ndodhur edhe mua bashkë me ty, nuk mund të të pranoj më për grua”.

Ulkija fshiu ballin dhe nuk u ndal së lexuari:

“Më vjen keq që e kam bërë këtë, dhe që ta thash kaq troç. Ishte tepër e vështirë, por kështu është. Ta them këtë dhe ti e di temperamentin tim: Thjesht, dhe për të vetmen arsye, nuk mund ta gëlltis atë që të ka ndodhur ty e më pas edhe mua me ty. Më vjen keq, prapë të them, shumë shumë keq, por kështu është … dhe nuk mundem… nuk mundem … ta duroj këtë që të ka ndodhur dhe të të kem prapë. E di, ka qenë luftë etj. Por megjithatë e kam shumë të pakëndshme dhe po ashtu shumë të pamundshme. Dhe kuptoje të lutëm: Ky është vendimi im më i vështirë që kam marr ndonjëherë një jetë. Dhe besoj shumë se do ta respektosh”.

“Do ta respektoj”, bëri Ulkija e djersitur duke vazhduar leximin.

“E marr me mend, do të thuash, ka qenë përdhunim seksual, u ka ndodhur kështu edhe të tjerave, pastaj ndoshta do të thuash edhe më të rëndën: Ku ishe ti, pra në atë kohë. Edhe kjo akuzë që qëndron pak gjë ndryshon, sepse ti më njef …unë nuk jam si të tjerët. Dhe ndoshta më kupton për aq sa të kam shkruar. Dhe nuk po di si të ta them… më fal, ndoshta, prapë nuk më kupton”

Ulkija dërgoi njërin gisht në tëmth duke e lexuar tri herë fjalinë ”ndoshta, prapë nuk më kupton” dhe, shumë e befasuar, vazhdoi më pas:

“Pavarësisht kësaj, të lutëm, kuptoje dhe dije, ky është fundi që nuk e kam dashur dhe që nuk e kam menduar për asnjë çast të jetës. As në rrethanat më të këqija dhe më të vëshira të luftës. Me ty e pa ty. Fundja, siç e di, unë kam qenë në front, për luftë kam qenë i gatshëm për çdo gjë, edhe për ta dhënë jetën, por jo, nuk kam qenë i gatshëm për këtë që të ka ndodhur ty, e edhe mua. Fundja, ti vetë e ke bërë aq publike dhe aq të madhe atë që të ka ndodhur ty, e edhe mua me ty, sa që unë më nuk mund të dal as në rrugë dhe as askund. Se si më shikojnë. Ose se pse më duket se të gjithë bëjnë me gisht nga mua. Thua se vetëm jam unë fajtor dhe thua se vetëm je ti fajtore. Prandaj, kam vendosur të ik sa më larg nga ky vend, nga kjo botë, dhe që po më duke më së vështiri, të ik edhe nga ti, e edhe nga fëmijët tanë. Më fal, por tani nuk kam më dëshirë as të të shoh, lëre më të tjerat…”

Ulkija shumë e skuqur dhe e kapluar nga djersët u kollit, ndërsa ai burri me kollare e pyeti në kishte nevojë edhe për ndonjë gjë tjetër.

“Jo”, tha, “vetëm nëse mund ta vazhdoj këtu leximin ose do ta marr me vete letrën”.

“Si të duash”. “Ne e kemi edhe një kopje të kësaj letre”, tha ai burri.

“Megjithatë do ta lexoj këtu. Pastaj mund ta marr kopjen e ju mbajeni origjinalin, mund të ju duhet”, tha Ulkija.

“Lexoje”, i tha ai burri.

Ulkija vazhdo të lexonte pa zë, vetëm me drithërimë buzësh.

“Unë e kam përgatitur të gjithë dokumentacionin për divorc. I kam dhënë të gjitha arsyet dhe nënshkrimet e mia. E kam autorizuar edhe avokatin tim për këtë çështje, nëse ka nevojë dhe nëse ti kundërshton. Ti ke të drejtë ta bësh kundërshtimin. Edhe për këtë pjesë të procesit i heq shpenzimet. Gjatë kohës që nuk u ktheve, e të prita aq gjatë, jam përpjektur që edhe për fëmijë tanë të bëj një zgjidhje. Ndosha nuk është më e mira dhe ti mund ta kundërshtosh. Fëmijët, pra, i kam dorëzuar në Dorf Kinder SOS. I kam vizituar dhe janë mirë, por rriten.

Nëse nuk pajtohesh me këtë zgjidhje timen, që e kam menduar të përkohshme, mund t’i marrësh fëmijët. Është një procedurë në të cilën mund të të ndihmoj përmes avokatit tim. Mund t’i marrësh, të paktën t’i kesh ata. Por mua, më fal, sesi nuk po më duken më as fëmijë të mij. As fëmijët tanë. Aq e poshtër qenka lufta. Që na ndau mua e ty edhe me fëmijë. Ose dhe unë që po ndahem kështu nga ti.

Më falë, shumë shumë më falë, Ulkonja ime e dikurshme.”

Ulkija e shikoi edhe një herë letrën e shkruar bardhë në të zezë: Ishte shkrimi i burrit të saj, i Ujkanit, me të cilin, o Zot, sa këngët dhe sa poezitë i kishin bërë dikur për lirinë, për jetën, për fëmijët, por edhe për luftën. Ishte aty edhe nënshkrimi i tij me shkronja të mëdha, ato me të cilat ai i skuqur dhe pa fjalë, ia shfaqte dashurinë kur shkruanin trakte për atdheun dhe për çlirimin: “UKI”.

Pastaj u kthye të shikonte në zyrë. Ajo gruaja dhe ai burri, paksa të zberë, ishin heshtur pothuaj krejtësisht.

“Do ndonjë gjë tjetër?”, e pyetën gati përnjëhërë.

“Asgjë nuk dua. “Më falni, ta marr kopjen apo origjinalin e letrës?, vazhdoi pas pak Ulkija e hutuar duke fshirë lotët. 

“Cilën të duash”, i thanë pothuaj njëzëri ata nga zyra që ngjanin paksa të çliruar.

“Ditën e mirë”, bëri pastaj Ulkija me një gaz të bardhë në fytyrë./KultPlus.com

Don Kishoti te shqiptarët

Tregim nga Binak Kelmendi

A. dhe B., mbaheshin për shkrimtarë të mëdhenj, madje për shkrimtarë shumë të mëdhenj.

Pinin verë të kuqe dhe bënin muhabet të zjarrtë. Ishin skuqur në fytyrë dhe pothuaj i kishin shtrëmbëruar hundët nga hidhërimi gjatë bisedës.

Asnjëri nuk ia lëshonte rrugën tjetrit, me gjeste dhe me fjalë.

“Jo unë më i madh shkrimtar nga ti … , jo unë më shkrimtar”, …“për mua ka shkrime këtu, atje, kudo”, thoshin me radhë dhe pa radhë  A dhe B. 

Në vazhdim vinte gëlltitja e pështymës, pastaj heshtja dhe vonë, pas tre e më shumë minutash, thonjëzat sipër veshëve: 

“E ka thënë kritika, s’e ka thënë kritika”.

“E kam thënë vetë, s’e ke thënë ti. Jo është tjetra e vërteta”.

”Aq më bën kritika, aq më bën mendimi i tjetrit”.  

”E ke lexuar ti tregimin tim të fundit?.

“Jo, s’e kam lexuar”.

“E ti, e ke lexuar tregimin tim të fundit.

“Jo, s’e kam lexuar?”

“Atëherë, ç’ne?”

“Atëherë, ç’ne, pra?”

Nganjëherë, në mes të fjalëve dhe tymit të duhanit, iu hynte kamerieri.

Kjo ndodhte rëndom kur ata nuk kishin shkrepëz për të ndezur cigaren ose dhe atëherë kur ata nuk kishin fare cigare.

Kamerieri, pasi thirri me zë të lartë cigareshitësin, u kthye te banaku dhe aty, fshehtas,  numëroi monedhat e qerasjes. Cigareshitësi shkoi te tavolina e tyre dhe pasi u mor veshë me mimikë me kamerierin, ua la  pakon e cigareve në tavolinë, u tha “ditën e mirë” dhe doli nga kafeneja duke bërtitur më zë: “Cigare, shkrepësa, mbushje, cigare shkrepësa, mbushje”. Pastaj kamerieri, me këmishën e bardhë të hapur në gjoks e me mëngë të shkurtra, shkoi me plot gjentilencë te dy shkrimtarët që tashmë kishin lënë fjalët. Kamerieri, pastaj, tek ua ndezi me përkulje nderimi cigaren, këmisha iu palos për trupin e bëshëm ndërsa dy shkrimtarët mezi e afruan gojën me cigare në buzë te flaka e vdirur e  shkrepësës. Pastaj, pasi buzëqeshi paksa, ata s’e përshkruanin dot ç’buzëqeshje ishte ajo, “ndoshta jo e mllefit”, menduan, dëshiruan, ose shtirën  kamerieri la shkrepësën në tavolinën e tyre, mori porosinë, pothuajse gjithmonë të njëjtë nga ta dhe iku duke e tundur tabakenë në ajër.

“Po, po, edhe nga një verë të kuqe, të shtëpisë, na e sill me atë gotën e përthyer në majë, e  di ti”, përsërisnin të dy me një zë të prridhur duke thithur cigaret, mendimet  dhe fjalët.

Kamerieri qeshi, sa nuk tha, “e di, gjithmonë porositë dhe fjalët e njëjta i keni ju”.

Edhe ata qeshen, vetëm për ta larguar qeshjen e kamerierit 

“Kam filluar të shkruaj një tregim për Miguel de Servantesin”, bëri me zë të ulët dhe me shumë siguri shkrimtari A. duke shtypur duqin e cigares në shpuzoren e qelibartë dhe mendimet e veta në kokë.

Shkrimtari B. qeshi. Qeshi me zë të lartë, e shikoi me shumë habi shkrimtarin A. Madje, nga habia e shikimit, i ndriti sytë sikur bishti i cigares që kishte filluar të fikej me pak përshkëndijim në shpuzoren e qelibabartë.

Kamerieri erdhi ta ndërronte shpuzoren.

“Doni ndonjë gjë tjetër”, iu tha.

“Jo”, u përgjigjen njëzëri duke pritur largimin e tij e për t’i  vazhduar fjalët e veta nervoze të kundërshtisë e të mospajtimit.

Kamerieri iku me hapa që atyre iu dukën shumë të ngadalshëm.

“Ti të shkruash tregim për Miguel de Servantesin?”, pyeti i hakërruar shkrimtari B, duke dridhur me shumë hidhërim këmbën e majtë. E dridhte aq shumë këmbën sa që nga dridhja zuri të lëkundej edhe tavolina me shpuzoren nga e cila ngrihej lart hiri i cigares.

“Unë, u përgjigj me zërin shumë të ngritur shkrimtari A duke e shikuar me hidhërim reagimin e shkrimtarit B pasi gjithë tymin e cigares që e kishte thithur po ia hidhte në fytyrë.

Shkrimtari B. përpiqej ta largonte tymin e cigares me tundje duarsh.

“Po. Unë vetë do të shkruaj një tregim për Miguel de Servantesin, për ardhjen e tij në Detin Tonë, për qëndrimin e tij në Kështjellën Tonë të Detit Tonë, për takimin e tij me Njerëzit Tanë në Kështjellën Tonë të Detit Tonë. Dhe unë e kam filluar shkrimin e tregimit”,  tha me zë të lartë e të sigurt shkrimtari A duke bërë të ngrihej në këmbë.

“O Zot”, lëshoi klithmën shkrimtari B. Pastaj iu drejtua kamerierit i cili se si u gjend aty: “Më sill diçka ta vras veten, aman”, bëri ai me zë më të ulët. 

“Vraje, mbyte veten, kush të ndalon”, tha shkrimtari A.

Kamerieri u hyri në mes.

Shkrimtarërt vazhduan bisedën:

A: Je xheloz, ndaj thua se unë nuk mund të bëj një tregim për Miguel de Servantesin. 

B: Jo, por ma ke vjedhur idenë!

A: Si more ta kam vjedhur idenë?   

B: Po, ma ke vjedhur. Unë e kam pasur ndër mend të shkruaj një tregim për Miguel de Servantesin qëkur dështuan të shkruanin për të Agolli dhe Kadare. Nëse nuk ke harruar, ata kishin premtuar publikisht se do të shkruanin një tregim për Miguel de Servantesin i cili ishte mbajtur i burgosur nga Njerëzit tanë në Kështjellën Tonë të Detit Tonë.  

A: E pse nuk e shkrove?

B: Sepse, pasi vdiq Agolli, prisja që tregimin ta shkruante Kadare. Duke e pritur atë, nuk e shkrova ende.

A: E unë nuk do të pres më, nuk kam kohë të pres. Dhe pikërisht pse nuk e ka shkruar Kadare, këtë tregim do ta shkruaj unë!

Shkrimtari B qeshi.

Shkrimtari A u ngrys.

Pastaj ndezën edhe nga një cigare, dhe dikut, të dy, si me komandë, e dërguan shkimin nga kamerieri.

Ai edhi me vrap.

“Edhe nga një verë”, thanë njëzëri.

I cakërruan gota me “gëzuar” dhe filluan sërish t’i cakërrojnë fjalët.

B: E çfarë do të shkruash në atë tregim për Servantesin?

A: Do të shkruaj se si është zënë rob Servantesi nga Njerëzit Tanë në Detin Tonë dhe si e kanë sjellë atë në Kështjellën Tonë të Detit Tonë.

B: E si është zënë rob Servantesi?

A: Në luftë, gjatë luftimeve. I forti të zë rob, të lidhë duarsh e këmbësh, të hedhë në burg dhe aty mund të ta bëjë edhe atë punën.

B: Në cilën luftë kanë marrë pjesë Njerëzit Tanë?. 

A: Ti nuk e di historinë.

B: Në cilën luftë ka marrë pjesë Servantesi?  

A: Ti nuk e di historinë.

B: Ku është zhvilluar ajo luftë?

A: Në Detin Tonë. 

B: E pse u gjend aty Servantesi?

A: Servantesi ishte në mision.

B: Në ç’mision?

A: Ishte në një mision shumë të thjeshtë, madje humanitar ishet ai mision.   

B: Në ç’mision, të lutëm, ma thuaj?

A: Servantesi këtej, te Deti Ynë, në Kështjellën Tonë, në mesin e Njerëzve Tanë, mu në mesin e tyre, kërkonte një shokun e vet.

B: Cilin shok, mo?

DON KISHOTIN, bërtiti me tërë zërin shkrimtari A.

Shkrimtari B u ngrit më ngadalë në këmbë, “më fal”, i tha, “kam nevojë të shkoj në tualet”.    

Shkrimtari A qeshi: “Pritmë, pritmë do ta dëgjosh deri në fund tregimin tim për Servantesin”.

Shkrimtari B u ndal: “Jo, nuk ke nevojë, e kuptova, por më thuaj në e gjeti Servantesi këtu, te Njerëzit Tanë, në mesin e tyre, Don Kishotin.

Shkrimtari A qeshi prapë: “Po si jo. E gjeti këtu Don Koshoti. Dhe  Don Kishoti mbeti përgjithmonë këtu”.

Shkrimtari B foli me fajësi: “Ndoshta, për këtë arsye Spanja nuk po i njeh Njerëzit Tanë, Kështjellën Tonë, Detin Tonë”.

Shkrimtari A nuk foli më.

As shkrimtari B. 

Të nesërmen shkrimtari A dhe shkrimtari B po pinin kafe në pijetoren “Servantes”. Shikonin valët e detit që vinin njëra pas tjetrës duke sjellë një fllad të këndshëm në fytyrat e tyre. Shikonin edhe Kështjellën që ngrihej lart dhe që dikur bëhej bashkë me qiellin e detin. Nuk flisnin për asgjë, vetëm përsërisnin: Don Kishoti, Servantesi, Kështjella, Deti, Njerëzit.

Dhe nuk e shihnin asnjërin nga këta. /KultPlus.com

Binak Kelmendi zgjidhet kryetar i PEN-it kosovar

Në mbledhjen e sotme të Kuvendit të PEN Qendrës së Kosovës, kryetar u zgjodh Binak Kelmendi.Në këtë mbledhje zgjedhore mori pjesë Entela Kasi,kryetare e PEN Qendrës së Shqipërisë dhe anëtare e Bordin Insearch Committe të PEN International, në Londër.

Binak Kelmendi është prozator, përkthyes dhe publicist. Ishte redaktor përgjegjës i “Rilindjes”, që u botua në Perëndim, Zvicër. Në vitin 1998 u zgjodh kryeredaktor i gazetës “Bujku”, e cila, pasi iu rikthye emri “Rilindja”.

Botoi këto vepra: “Rozafa” (tregime, Rilindja 1990, Prishtinë ), “Vezët e Vdekjes”, (roman, Dukagjini, 2001, Pejë), “Ofelia e Dukagjinit” (tregime, Rozafa, 2004, Prishtinë), “Guri i Vashës”, (roman,Koha, Prishtinë, 2012), “Portat e Pejës” (roman, Koha, 2015). Ky roman në vitin 2014 mori Çmimin Rexhai Surroi për romanin më të mirë shqiptar në vitin 2014, Në vitin 2018, botoi romanin “Rruga 66 (PEN Qendra)

Ka përkthyer nga frëngjishtja: “Mirëdita Pikëllim”, Françoise Sagan, “Dashnori”, Marguerite Duras, “Ilirja”, Flora Dosan, “Hajni dhe qentë”, Nagib Mahfuz, “Kosova-rrëfime për ndërtimin një shteti”, grup autorësh francezë, etj.

Ka bashkëpërkthyer: “Akrobatët”, Kostas Valetas, “Figurat”, Gérard Genette.

Në vitin 1999 në Strasbourg është përfshirë si krijues nga Kosova në revistën letrare Mieteleuropa me tregimin “Formula alkimike”. / KultPlus.com