Euridicioni krijues dhe shpresëdhënës, gjallëri dhe interpretim kulturor për brezin e ri ilir

Nga Don Lush Gjergji

Djaloshin poliglot dhe me informacion universal Elvi Sidherin e kam njohur vite me parë, gjatë perkthimit të një libri studimor e monografik të studiusit të njohur italian dhe evropian Luca DE POLI, Ibrahim Rugova, viaggio nella memoria tra il Kosovo e l’Italia, (Ibrahim Rugova Rrugëtimi në kujtesën e tij mes Kosovës dhe Italisë), në përkthim të shkëlqyeshëm shqip të Elvit, botuar nga Fondacioni Ibrahim Rugova, Prishtinë, 2017, f. 220.

Ky botim e mori Shpërblimin e parë në Itali në konkursin ndërkombëtar në vitin 2016 në Firence, Seksioni: Biografitë, dhe ishte çmuar jo vetëm në Itali, por edhe më gjerë, kudo në botë, si studim shumë i qëlluar dhe dokumetuar.

Përkthimi dhe botimi shqip quditërisht mbeti pa zë dhe pa jehonë ndër ne, përse askush nuk e di dhe nuk e thotë. Siç duket, të tillë jemi ne, që nënçmojmë vetveten, njëri-tjetrin, dhe mbiçmojmë të tjerët, sidomos nëse janë të huaj. Kësaj radhe edhe i huaji shkruan mjaft mirë për dr. Ibrahim Rugovën, për Kosovën, për Popullin shqiptar, por kot.

Duket intreset tona nuk janë më libri, krijimtari, kultura, arti, por diçka tjetër… Populli thotë: E kemi humbur rrugën në oborr. Sfidat e reja të jetës dhe veprimtarisë, si duket, na kanë gjetur “në gjumë”, pa përgatitje.

Përthimi shqip i Elvi Sidhedherit është shumë i rrjedhëshëm dhe mjaft besnik, si i tillë, pra, edhe i suksesshëm. Fill sa e mora në dorë dhe e lexova versionin shqip e kuptova që ishte një njeri me njohuri të begtashme gjuhësore, me përgatitje solide kulturore dhe jetësore, me përspektivë të mirë për punë dhe krijimtari artistike, sepse puna dhe përkthim ishte bërë vërtet me përkushtim dhe shumë dashuri.

Pastaj e njoha edhe në krijimtarinë e tij letrare, sidomos nëpërmjet dy romaneve që sot po i paraqesim dhe promovojmë, ku përpos njohjes dhe begatisë gjuhësore, punës dhe përkushtimit në shkrim, përshkrim, do të thoja gati “pikturim” gjuhësor, ai është një krijues i ri, gjithnjë i etshëm dhe uritur për të mirën, të drejtën, të vërtetën, jetën dhe dashurinë, duke lënë gjurma të pashlyeshme nëpërmjet përshkrimeve dhe përjetimeve artistike dhe letrare.

Albanologjia shqiptare ka nevoje për kësi lloj mendjesh të përndritura, sikurse kishte nevojë dikur Kisha universale për një Shën Jeronim ilir, studiues, përkthyes dhe komentues të “Vulgates”, përkthimit të tërësishëm të Biblës nga gjuhët e vjetra hebraishte, greqishte, pjesërisht aramaishte, në gjuhën e asaj kohe dhe bote, që ishte latinishtja, (sivjet përkujtojmë dhe kremtojmë së bashku me botën e kulturës 1600 vjetorin e vdekjse së tij).

Ai, por edhe shumë të tjerë, klerikë dhe shekullarë, gjatë shekujve, prej Pal Engjëllit deri te i ndjeri Dr. Don Gaspër GJINI, Don Simon FILIPAJ, ishin studiues, gjuhëtar, përkthyes dhe krijues të zellshëm dhe të suksesshëm, përkrahës të komunikimit jo vetëm gjuhësor, por edhe të vlerave dhe virtyteve tona dhe anasjelltas, të botës për ne dhe ndër ne.

Përkthyesit i ngjasojnë një urë – lidhjes mes kulturave e popujve, ku përmes kësaj simbioze shpirtërore, intelektuale e integruese, planetin tonë e bëjnë në vazo kulturore të përbashkët në shkëmbimin e vlerave letrare, kulturore e kombëtare, botën e bëjnë më të njësuar, më tolerante, më të informuar, por edhe me të vëllazëruar, të mbështetur në të Vërtetën dhe të begatuar dhe fisnikëruar me Dashuri.

Këtë dimension intelektual dhe letrar, synime kulturore dhe artistike, pa dyshim i ka edhe margaritari i lindur apo i fituar nga puna e palodhshme dhe me përkushtim, Elvi Sidheri, i cili përmes botimit të këtyre dy romaneve jep prova, porosi dhe dëshmi për rininë shqiptare se: emancipimi letrar e kulturor nuk është privilegj, por flijim dhe përkushtim, dhe mundësia që të jesh vetvetja, nuk është utopi, por mundësi konkrete dhe reale.

Mesazhi i Ronald Rolanit: ,,Te krijosh d.m.th. te vrasësh vdekjen’’ është gjithmonë aktual e maksim për të gjithë, sidomos për brezin e ri në trojet tona stërgjyshore, edhe më shumë në diasporë, që mos të pësojë nga materializmi, konsumizmi, hedonizmi, relativizmi dhe ateizmi praktik, por të jetë vetvetja gjithnjë, si në jetë dhe në veprimtari, po ashtu edhe në krijimtari, që hyjnorja dhe njerëzorja të gërshetohen dhe begatohen.

Shoqëria, populli pa vlera dhe virtyte, pa krijimtari burimore, nuk ka as të tashme, edhe më pak të ardhme.

Të shkruash roman domethënë angazhimi i të gjithë mendjes e qenies, që brendia të shpaloset, vlerat të përpunohen dhe ofrohen, ngjarjet dhe personazhet të përshkruhen dhe portretohen, si përjetim artistik, por edhe si përvojë jete dhe porosi frymëzuese.

Bota e brendshme, mendore dhe shpirtërore, dhurohet, paraqitet, ofrohet, bëhet pjesë edhe për të tjerët, në veçanti për lexuesit e botimeve.

Autori Elvi Sidheri, i frymëzuar nga këto ide, dëshira dhe porosi të romaneve, shkëlqen si në planin ideor dhe artistik, po ashtu edhe në atë gjuhësor dhe botëkuptimor, ku në qendër të rrëfimit është etnopsikologjia shqiptare dhe mbijetesa e individit në kohëra të mjegulluara dhe të pasigurta.

Këtë bërthamë narrative e ngërthejnë në vete edhe romanet “Emigrantja” dhe “Dy Botë”, që reflektojnë një frymë post moderne letrare, si një model kulturor e universalizëm letrar, i cili nuk i pranon cenimet apo copëtimet, po as ngurtësimet që imponohen nga jashtë.

Është nder për Institutin Albanologjik dhe dashamirët e tij dhe të letërsisë, qe ta promovojmë krijimtarinë e këtij krijuesi, model për brezin e ri, i cili përmes rrugës jo të lehtë, po hyn krah-hapur dhe natyrshëm në botën e letërsisë shqiptare, pse jo edhe asaj universale.

Urojmë që emri Elvit tonë të dashur t’i pushtojë majat e letërsisë kombëtare dhe ndërkombëtare, së bashku me shumë krijues tanë, dhe të tjerë, për një botë më njerëzore, për një takim, afrim dhe bashkim më të ngrohtë, për një “shtëpi” të përbashkët në bukuri, vlera dhe virtyte, që jetën tonë e bëjnë më të mirë, përjetimet tona më të bukura, ëndrrat tona më të realizueshme, idetë dhe idealet e përbashkëta të vëllazërisë gjithë-njerëzore të përjetuara dhe të dëshmuara në përditësi.

Shpresojmë dhe urojmë që në këtë mozaik kombëtar dhe ndërkombëtar, Elvi Sidheri të jetë një margaritar i çmuar dhe i dalluar. Urime dhe përgëzime!

Prishtinë, 6 shkurt 2020

(Reflektim për Romanet “Emigrantja” dhe “Dy Botë” të shkrimtarit Elvi Sidheri) / KultPlus.com

Dëfrim Heshtnaje

Shkruan Elvi Sidheri

Kur lexon “Dëfrim Heshtnaje” të artistes polivalente Valentina Saraçini, menjëherë të krijohet si fillim përshtypja se ky libër poezish të shumëllojshme, shumë qëllimshme, shumëkuptimshme, plot zhanre, trajta e fjalë të përdorura me një larmi të admirueshme, të ofron një këndvështrim krejt burimor mbi botën e poetes pikësëpari, por njëkohësisht edhe lidhur me vetë stadin e zhvillimit, evolucionit të poezisë së krijuar në universin letrar shqiptar.

“Dëfrim Heshtnaje” është pikërisht i tillë, një Heshtnajë nga ku buron thelbi i krijimtarisë së poetes, krejt dimensionet e shprehjes së saj poetike, ngjizjet e artit të saj të fjalës, gjithçkaje në diapazonin e saj poetik, që paskëtaj rrjedhimisht shndërrohet domosdoshmërish në një Dëfrim për lexuesin, por edhe vetë venën e pashtershme poetike të autores, dëfrim që ka për gurgullimë veç këtë heshtnajë themeltare.

Është një kapicë poezish, një pirg poetik, një Kullë Babeli artistike që rreket dhe synon qiellin, “Caput Mundi-n” e letërsisë dhe poezisë më të zgjedhur, duke rrëzuar mite, vrarë paragjykime, zhbërë sajesa e shpërfaqur botën më shndritëse ku gjallon krijueshmëria e poetes përmes disa nëndegëve poetike: Orë e Paparë; Përtej Mitikes; Kumte Krahënderë; dhe Si Dunë.

E në secilën pjesë, lexuesi do të hasë një univers të ri, një mendësi të re, një stil të vijueshëm krijues të poetes, që prapëseprapë sendërtohet pandalshëm në forma e shpërfaqje të ndryshme të poezisë dhe artit të saj burimor.

Do të takoni “Shumëkushët”, këtë shprehje kaq origjinale e njëkohshëm krejtësisht gjithëpërfshirëse për mjedisin e sotëm jetësor shqiptar.

Do të ndeshni Antigonenë, qytetin mishërues të dashurisë epirote, grahmat e Pirros legjendar, frymërat, epikën dhe tiset e së shkuarës së largët që përditësohet mrekullisht nga poetja duke na e servirur të gjithën me elegancën e gjuhe të zgjedhur dhe metaforash të denja për antologjinë më të epërme të poezisë shqipe.

Do t’ua zënë udhën Dunat, këto trupëzime shkretëtirash e rëre, simbolika të një realiteti njerëzor e mendor të stisur me synime e smira djerrinash e shkretimesh.

Tematika e rërës vjen e shpeshtë në këtë libër, nga Klesidra, ora e lashtë e rërës, të cilës poetja i avitet me aq shije, e gjer te dunat e sipërpërmendura.

Është një kushtrim poetik, një orvatje kulturore mbi të gjitha, e shkruar me një gjuhë të rrallë për ditët e sotme, ku ndërthuren toskërishtja juglindore e origjinës së autores, me shkreptima e vetëtima gjuhësore të gegërishtes së Kosovës, që e lartësojnë këtë stil të shkruari edhe më shumë, duke e fisnikëruar këtë libër mëtejshëm.

Gjithçka në këto poezi është njësore, e pahasshme tjetërkund, e rrallë dhe pavarësisht këtyre karakteristikave kaq dalluese, këto poezi, qysh nga e para syresh “Orë e Paparë” e gjer te kushtimet për miqtë e penës dhe poezisë, korifejtë e letrave dhe artit shqip, Ali Podrimja, Azem Shkreli e Bekim Fehmiu, për të përfunduar me shpirtin e këtij libri, vetë poezinë “Dëfrim Heshtnaje”, të tëra bashkërisht arrijnë të depërtojnë krejt natyrshëm në psiken dhe etjen më burimore poetike të çdo lexuesi.

Mbetet vetëm t’i lexoni, me pasionin që do t’u shtohet poezi pas poezie (sepse faqet nuk do të keni kohë as t’i vëreni), dhe të ndiheni mirënjohës për këtë dhuratë nga autorja./ KultPlus.com

Psycho, një roman largpamës

Shkruan: ELVI SIDHERI

Kur nis të lexosh romanin Psycho të shkrimarit Ilir Muharremi, gjëja e parë që të bie në sy është thellësia në të cilën përnjëherë zhytet lexuesi porsa kapërdin faqen e parë të këtij libri.
Do pranuar se termi “Psycho” qysh në titull ta ofron një sintezë të vetë përmbajtjes së librit, duke shërbyer si udhëzues mjaft i mprehtë për vijimin e lexueshmërisë së këtij romani, dhe qëllimisht edhe titulli është lënë në versionin anglez, për të ushtruar një efekt më të fuqishëm mbi kërshërinë e lexuesve, një element ky tepër me vend në mbarëvajtjen e këtij romani.

Por, sakaq do të ishte diçka tejet e cekët që thelbi i këtij libri të përmblidhej veç në titullin e tij, sado magnetik të jetë ai.
Vetë romani përshkohet nga një gjuhë e thiktë, nga pasazhe të tëra që depërtojnë mes amullisë të shoqërisë kosovare, mes dekadave dhe dokeve e shprehive shqiptare, mes dritëhijeve ekzistenciale të narratorit, përmes një stili vegues dhe një qëndrimi sfidues ndaj shumë rregullsive të letrave shqipe gjer në ditët tona.

E qysh këtu shfaqet vetë guximi i këtij libri. Te synimi i jetësuar më së mirë nga pena dhe mendja e autorit për të gjetur dhe shfrytëzuar çdo mënyrë e secilin shteg të imagjinatës së tij krijuese, për të rrëzuar murin e radhës të autocensurës letrare shqipe, përherë duke shtruar njëkohësisht një udhë të re që arrin ta përçojë lexuesin në kapitullin e mëtejshëm jo vetëm të këtij romani, por edhe të kurajës ngadhënjyese të lirisë themeltare të mendjes së shkrimtarit.

Merita e autorit, mënjanë cilësisë dhe krijueshmërisë së vlerësueshme në shtjellimin e këtij romani atipik, qëndron jo vetëm në risinë e mirëpritur që i sjell lexuesit falë një romani të tillë, por edhe në zbërthimin e kthjellët që ai i bën nuancave më të errëta të shoqërisë.

Është një lloj psikologjie letrare, e shpërfaqur me një gjuhë aspak të drunjtë, por gjithaq edhe qëllimisht të çeliktë sa i përket dukurive që autori përshkruan nëpër faqet e këtij libri.
Gjithçka vërtitet përreth tërë skajshmërive të së ashtuquajturës “përditshmëri normale”, të shoqërisë tonë, që normale ka veç emrin dhe përçapjet për t’i mveshur ndonjë mbështjellje normaliteti mungesës së moralit, shthurjes, insitinkteve shtazarake, lakmisë së shfrenuar, kurvërisë femërore e mashkullore, rrënimit të shpirtit njerëzor dhe djerrinës emocionale ku pluskon prej kohësh shoqëria jonë në këtë kënetë të helmatisur.

Dhe ky boksier i përshkruar me kaq vërtetësi të mirëfilltë në këtë roman, të jep përshtypjen sikur me grushtin e tij të hekurt mëton faqe pas faqeje të godasë e dërrmojë çdo normë falsiteti ku kridhet shoqëria jonë pashërueshëm.

Pija, seksi, shtytjet epshore, joshjet dehëse, gotat e zbrazëta, lekët nën dorë, karrierat e stisura nga favore të mugëta, shndërrohen në këtë libër deri në një kanibalizëm aspak metaforik apo retorik, që nuk është asgjë tjetër veç një impulsi kafshëror që e shtyn njeriun drejt ekstremit, pasi shoqëria ia ka shteruar forcat me pafytyrësinë dhe ligësinë e saj.
Prandaj ky libër do të zërë vendin e merituar në bibliotekën tuaj, bashkë me ngarkesën e origjinalitetit që ia karakterizon çdo faqe, mendim e ngjarje./KultPlus.com

“Çun Lajçi përbën një risi poetike, krejt unike”

Shkruan: Elvi Sidheri

Për shumëkënd nga artdashësit e sotëm, njësimi i figurës së Çun Lajçit mes poliedrizmit të qenësisë së tij burimore njerëzore pikësëpari, e artistike paskëtaj, përbën një ushtrim akrobatizmi mendësor e thuajse filozofik (filozofia e ekzistencës së këtij personazhi kaq shumëplanësh në krijueshmërinë e tij jetësore) që rrallëherë arrin t’i përvijojë e përcaktojë qartësisht linjat imagjinare të “demarkacionit” mes aktiviteteve të shumëfishta të njeriut të skenës, vargjeve poetike e gjuhës së thiktë gegnishte që thyhet e mplekset në një amalgamë e përjetim të pandashëm me shpatet e atyre maleve, zabeleve e gërxhe ku autori gjen burimin e arsye-shkak-pasojës së Anteut të vet të pashuar.
Po pra, sepse Çun Lajçi gëzon një Ante ekzistencial të lidhur pazgjidhshmërisht me tokën e viset e tij stërgjyshërore, një fuqi burimore ku ndërthuren reminishenca të një epizmi që akoma gjallon e frymon ndër shtigjet e fëmijërisë së hershme e burrërisë së paepur të autorit, aty mes lëndinash e rudinash, thepash e ajri malësie që puqet me qiejt e përjetshëm të shpirtit kreshnik shqiptar të trojeve ku ngjizet fundja edhe thelbi i fjalës, mendimit dhe krejt bota e poezive që lexuesi do të ketë fatin të hasë, takojë, përqafojë, kuptojë e sintetizojë sipas shijes dhe botëkuptimit vetjak të secilit lexues, në këtë libër, këtë përmbledhje kaq të veçantë nën shenjën dhe prekjen tërësisht origjinale e të papërsëritshme të Çun Lajçit, njeriut që endet pandalshëm nëpër gjithë eterin e pakufijshëm të universit artistik prej më shumë se katër dhjetëvjeçarësh, sa në skenë, aq përballë objektivit të kamerës apo edhe në pasionin e tij të pashuar për poezinë.

Nuk është e vështirë të shkruash për poezinë e Çun Lajçit, as për trajtimin e privilegjuar që ai i kushton fjalës në radhë të parë, gjithaq edhe për sendërtimin e mendimit të tij poetik të ndërthurur aq hijshëm me tërë fuqinë e një pasioni burimor të shpirtit të këndonjësit të ngazëlluar të trashëgimisë burimore shqiptare, e njëkohësisht malësore, të njeriut që di ngaherë fort mirë të ngjallë shumësinë e ndjenjave që i vlojnë përbrenda lidhur me dashurinë, atdheun, kolosët e historisë kombëtare e rajonale, që ia del krejt natyrshëm të rrokë një pafundësi personazhesh, dukurish e ngjarjesh, pa lëvizur kurrë as një milimetër nga karakteri i vet kryeneç në personalitet, jetë e padyshim edhe nëpër vargjet që i rrjedhin krijueshëm në çdonjërën poezi që lexuesi ka fatin ta lexojë sot a mot.

Çun Lajçi përbën një risi poetike krejt unike në mënyrën sesi ngjizet dhe i shpërfaqet publikut krijimtaria e këtij poeti e artisti hijerëndë, një risi poetike pra, e mbrujtur sakaq pandashëm me gjithë trashëgiminë më të shquar gjuhësore, burimore, artistike, historike e mendësore të ngërthyer në llavën ngaherë shpërthyese që vlon nëpër venat aq pjellore të krijueshmërisë të poetit që aftësinë e tij të bashkëlindur interpretuese në universin vetjak paralel të aktorit-poet që dominon pushtetshëm skenën, filmin e teatrin ndër vite, arrin ndërkaq ta përçojë edhe në vetë ngjizjen e secilës poezi të tij, poezi që lindin mistershëm e gjithë magji krijuese, sikur të ishin duke qenë të interpretuara ethshëm plot pathos nga mishërimi aktorial i poetit, në një ekzistencë artistike përherë paralele që sfidon ligjësitë e këtyre botëve të njëkohëshme ku gjallon arti i jetësuar nga Çun Lajçi.

Aktrimi e poezia pra, skena dhe faqet e vargjet e librit, aty ku poeti që i është huazuar kaq gjatë skenës, apo aktori që gjen prehje në prehërin krijues të poezisë, pasionanti i fjalës shqipe, kumbuesi i artit të ringjalljes së muzave, zanave e miteve të eposit shqiptar të bjeshkëve të gjakut e origjinës së poetit, buçitësi i andrallave, kumteve, syçeljes, kujtesës historike, dokeve e gjithçkaje vërtet burimore shqiptare që jetësohet aq prekshëm nëpër poezitë e kësaj përmbledhje të tretë me poezi të Çun Lajçit, e nëse do të hasni poezi si “Cilën gjuhë ta flas” apo “Eshtnat tua s’na flasin”, ndër dhjetëra poezi të tjera shajnitëse, sa edhe krejt reale e me një gjuhë të mprehtë që farkëtohet e formësohet me një tingull në kufijtë e epikës moderne, atëherë do ta kuptoni se poeti “flet me gjuhën e tij unike” duke depërtuar gjer në eshtrat e palcën e secilit nga ne, lexuesit. / KultPlus.com