Gjuhëtari dhe albanologu i shquar Eqrem Çabej mes arbëreshëve (FOTO)

KultPlus në 41 vjetorin e vdekjes së Eqrem Çabej, ju sjell një foto të vitit 1931 ose 1932, kur Eqrem Çabej ishte në Horë t’Arbëreshvet – Piana degli Albanesi afër Palermos, Sicili (në atë kohë quhej ende Piana dei Greci) shkruan KultPlus.

Sapo kishte kryer studimet në Universitetin e Vjenës dhe kishte shkuar të studionte në vend arbërishten e Horës, përmbi të cilën po shkruante tezën e doktoratës “Italoalbanische Studien” (Studime italoshqiptare, ose arbëreshe).

Ende e pabotuar, kjo vepër rinie do të shohë së shpejti dritën e botimit, në përkthimin e Ardian Klosit, kryer rreth dhjetë vjet më parë. / KultPlus.com

“Continuum” për herë të parë një revistë e dedikuar për arbëreshët

“Continuum” është emri i revistës shkencore të Qendrës së Studimieve dhe Publikimeve për Arbëreshët.

Tashmë është botuar numri i parë i kësaj reviste vjetore që është konceptuar në përputhje me misionin e QSPA, si pjesë e botimit të studimeve të specializuara për historinë, gjuhën, letërsinë dhe kulturën e komunitetit arbëresh.

Në këtë kuadër, revista synon të nxisë bashkëpunimin mes studiuesve vendas dhe atyre në Diasporë e më gjerë, me qëllim mbështetjen dhe zhvillimin e strukturës së studimeve mbi komunitetin arbëresh, dhe shërben si një forum për shkëmbimin e ideve dhe debateve shkencore. Realizimi i saj bëhet i mundur nga Drejtoria e Studimeve dhe Publikimeve pranë QSPA, në bashkëpunim dhe me studiues të tjerë brenda dhe jashtë vendit.

Zgjedhja e titullit nga latinishtja “Continuum” (“Vijimësia”), mëton të ngërthejë një simbolikë të dyfishtë: nga njëra anë, lidhjen e pashkëputur ndonjëherë të arbëreshëve nga trungu amë, pavarësisht aspektit fizik territorial dhe, nga ana tjetër, vijimësinë që kjo Qendër Studimesh dhe Publikimesh synon të realizojë.
Revista është strukturuar në këto rubrika:

– Artikuj studimorë të studiuesve të QSPA, por edhe të figurave të tjera të arealit akademik shqiptar, mbi çështje të ndryshme që ngërthejnë retrospektivën, aktualen apo edhe të ardhshmen e problematikave me natyrë historike, gjuhësore, letrare etj., të arbëreshëve;

– Forum: “Arbërishtja – gjuhë në rrezik”. Kjo rubrikë, e menduar si një fillim agora-je për studiuesit e çështjes arbërore, është konceptuar mbi bazën e parashtrimit të të njëjtave pyetje që kërkojnë përgjigjen e disa studiuesve albanologë në disa vende (Shqipëri, Kosovë, Itali, Gjermani) mbi debatin më të ndjeshëm të sotëm, atë të gjuhës arbërisht në rrezik.

Ky format risi mëton të vjelë mendimin e studiuesve të disiplinave të ndryshme e me një përhapje gjeografike të larmishme, në mënyrë që kjo çështje që është përzgjedhur edhe si moto e vitit të punës së QSPA, të konvergjojë në një ide të qartë e të artikuluar mbi mendimin akademik aktual të albanologëve kudo që ndodhen;

– Almanak: siç edhe vetë fjala e tregon, kjo rubrikë paraqet kontributet e disa figurave të rëndësishme të universit arbëresh që kanë pasur përvjetorë lindjesh apo vdekjesh në këtë vit kalendarik, nëpërmjet shkrimeve mbi ta;

– Dokumente dhe materiale, të pabotuara më parë;

– In memoriam: shkrime përkujtimore të studiuesve arbëreshë apo të atyre që kanë studiuar arbëreshët, të cilët janë ndarë nga jeta gjatë këtij viti kalendarik;

– Kritikë dhe bibliografi: recensione kritike mbi botimet e fundit të QSPA si dhe të botimeve të tjera mbi arbëreshët;

– Veprimtaria e QSPA gjatë vitit 2020–2021: një përmbledhje e historisë së themelimit të këtij institucioni, e platformës, vizionit, objektivave, qëllimeve e synimeve, po aq sa e veprimtarive të Qendrës në vitin e parë të krijimit, në tri drejtimet kryesore të saj: studime, botime, përhapje dhe sensibilizim i kulturës arbëreshe në mjedisin shqiptar.

Revistën e plotë në versionin online, mund ta gjeni në linkun vijues: http://qspa.gov.al/continuum/ / KultPlus.com

Gushti sjell Verën Arbëreshe në komunën e San Costantino Albanese

Përgjatë gjithë gushtit komuna arbëreshe e San Costantino Albanese do ta kalojë në festë.

Duke e cilësuar si Vera Arbëreshë 2021 programi festiv nis më 4 gusht me teatrin veror “Petrolio” më 4 gusht e vijon më pas në data të tjera me koncert për Luciano Ligabue, shkuma party me DJ, lojërat popullore arbëreshe e për tu përmbyllur më 18 gusht me një koncert të Cover Band të Nomadi.

Gjithashtu është parashikuar që përgjatë gjithë periudhës festive do të ketë vizita me guidë për etnomuzeun e kulturës arbëreshe. Të gjitha eventet do të ndjekin masat antikovid duke respektuar protokollet e shëndetësisë.

San Costantino Arbëreshe nisi të presë turistë që në maj pas një stopimi për shkak të koronavirusit, duke u prezantuar atyre gastronominë, muzetë, kishat dhe rrënjët e kulturës arbëreshe. / diaspora shqiptare / KultPlus.com

46 vite nga numri i parë i revistës “Mondo Albanese”

Sot shënohet një ngjarje e rëndësishme për historinë e shtypit arbëresh, pikërisht dalja në dritë e revistës “Mondo Albanese”.

Numri i parë i kësaj reviste u botua 46 vjet më parë, pikërisht me 1 gusht të vitit 1975.

Giuseppe Schirò di Maggio njihet si bashkëthemeluesi i revistës “Mondo Albanese”, revistë që e drejtoi në vitet 1975–1989.

Kjo revistë, e shkruar në arbërisht, ka luajtur një rol të rëndësishëm jo vetëm për ruajtjen e këtij dialekti historik të shqipes, por edhe për promovimin dhe propagandimin e kësaj gjuhe si të domosdoshme për t’u përfshirë në programet shkollore të trevave arbëreshe në Itali. / KultPlus.com

“Estate Sanpaulese 2021”, festa arbëreshe përgjatë muajit gusht

Gjatë muajit gusht Komuna San Paolo Albanese, në bashkpunim me Museo Della Cultura Arbëreshe organizojnë festën e gushtit “Estate Sanpaulese 2021” (Verja Shënpaljote).

Ditët e festës do të zgjasin deri në fund të muajit gusht. Ditët e para do të nisin me aktivitete sportive, për të vijuar më pas me programe artistike. / KultPlus.com

Grupi arbëresh, ‘Shega’ publikon këngën e re (VIDEO)

Grupi muzikor arbëresh “SHEGA” ka publikuar këngën e tyre të re të titulluar “Niko”. Një këngë që flet për zemërimin, betejën dhe shpengimin e që fatkeqësisht publikohet në një ditë jo të mirë për arëbreshët, përcjellë KultPlus.

E gjithë zona e Horës së Arbëreshëve është përfshirë nga zjarret që kërcënojnë edhe banesat.

“Nuk e kisha menduar kurrë se do ta postonim Nikon në një ditë kaq të trishtuar për vendin tonë, me ajër të rëndë dhe shtëpi të ndyra me hi.
Veprimet kriminale janë koordinuar për të djegur shumë nga rrethi Piana dei Albanese, nga Portella della Ginestra e deri te Pizzuta e shumë fusha të tjera”, ka shkruar grupi në rrjetet sociale.

“Niko” konsiderohet një këngë zemërimi, e mundit por edhe e ranësisë: sot kthehemi në ′′anën tjetër′′ të kësaj toke, atë që punon për një të ardhme ndryshe. Për ata që e besojnë, për ata që e duan thellë dhe pakompromis sot e qarta e shpresës është e bindur se kjo forcë shkon përtej plagës së madhe.

“SHEGA” ka bërë të ditur se do të publikojnë albumin e tyre të parë, pjesë e së cilës është dhe “Niko” më 6 gusht.

Pjesë e këtij albumi pritet të jenë këngët “Drita”, “Lumturi” dhe “Arianne”, të cilat janë regjistruar gjatë muajit qershor në studio muzikore. Pesë të rinjtë arbëreshë nga ngulimi “Hora e Arbëreshëvet” janë bërë bashkë në sajë të pasionit për muzikën dhe për gjuhën e mëmës, të ruajtur prej gjashtë shekujsh. / KultPlus.com

Fanatikët e Italisë që ruajtën kulturën shqiptare

Në mbi pesë shekuj arbëreshët kanë pësuar arritje të rëndësishme kulturore dhe letrare.

@LekëMatrënga

Lekë Matrënga është emri i parë që u dokumentua si autori i veprë së parë në gjuhën arbëreshe në historinë letrare shqiptare, dhe inicues në fillim të viteve 1600 të shkollës së parë në të cilën mësohej shqip. Italia e thërriste Luca Matrënga, i lindur më 1567, puna e tij, megjithëse një përkthim modest, mbetet një dokument besnik i dialektit të lashtë toskan në Piana.

Disa mbishkrime në gjuhën shqipe të gjetura dhe të botuara nga Giuseppe Schirò, i përkasin kësaj periudhe, ndërsa afresket nga piktori i njohur Pietro Novelli dhe disa nga ikonat e pikturuara nga murgjit Kretas të Mezzojuso, të ruajtura tani në Piana, datojnë që nga gjysma e dytë e shekullit XVII. Selia e vitit 1937 e Eparkisë së Shqiptarëve të Sicilisë.

@PietroNovelli

Kah gjysma e parë e shekullit të XVIII-të Arbëreshë Pianooti, ​​në një fazë të krizës serioze socio-kulturore, filloi një proces të thellë të rinovimit shpirtëror dhe kulturor falë veprës së Fr. Giorgio Guzzetta, themelues i Seminarit Greko-Shqiptar të Palermos, instituti që siguroi mbështetje vendimtare për ruajtjen dhe zhvillimin e trashëgimisë fetare dhe kulturore të komuniteteve siciliano-shqiptare.

@Giorgio Guzzetta

Seminari kreu funksionin e tij rigjenerues, duke formuar jo vetëm priftërinjtë e ritit greko-bizantin, por të gjithë klasën arbëreshe sunduese dhe intelektuale. Disa nga përfaqësuesit më të shquar të komuniteteve të studiuara atje: Paolo Maria Parrino, Nicolò Chetta, Giuseppe Crispi, Demetrio Camarda, Nicola Barbato, Giuseppe Schirò dhe shumë të tjerë.

Shekujt XIX dhe XX regjistruan përparim të mëtejshëm në kulturën dhe letërsinë italo-shqiptare. Një grup i madh intelektualësh, të shtyrë mbi të gjitha nga parimet romantike, u interesuan për historinë, gjuhën dhe traditat poetike të njohura.

Arbëreshët e Italisë, dhe fushat në veçanti, kontribuan në këtë periudhë me përpjekje të admirueshme për rilindjen historike dhe kulturore të Shqipërisë, e cila u kthye në një komb pas më shumë se pesë shekuj të dominimit turk.

Figura të mëdha të intelektualëve arbëreshë Pianooti luajtën një rol shumë të spikatur në këtë mision. Midis këtyre, shquhet figura dhe personaliteti i Demetrio Camarda (Dhimitër Kamarda), autor i esesë së famshme mbi gramatologjinë krahasuese për gjuhën shqipe (Livorno, 1864) dhe të Shtojcës (Prato, 1866) që përbëjnë monumentet e para të kulturës italo-shqiptare.

@Dhimitër Camarda

Eseja është përpjekja e parë shkencore dhe sistematike për të studiuar gjuhën shqipe bazuar në teoritë më moderne gjuhësore të kohës. Përpjekja e Camarda-s, megjithëse e vjetëruar shkencërisht sot, kontribuoi në njohjen e kombësisë shqiptare, duke i dhënë gjuhës së tij një dinjitet dhe pavarësi që ishin mohuar deri më tani.

Në shtojcë ai mblodhi më të mirën e poezisë popullore tradicionale të komuniteteve shqiptare të Italisë, duke siguruar një demonstrim të mëtejshëm të lashtësisë së asaj kulture. Camarda, përveç se ishte një dijetar dhe një njeri me besim, ishte edhe një patriot i bindur dhe për këtë arsye së shpejti iu desh të largohej nga Piana për shkak të persekutimeve të Bourbon.

Vazhdues i denjë i veprës së Camarda ishte Giuseppe Schirò. Poet, publicist, historian, gjuhëtar, studiues dhe mbledhës i vëmendshëm i traditave poetike siciliano-shqiptare, profesori i parë universitar i Katedrës së gjuhës shqipe në Institutin Oriental të Napolit, Schirò la një prodhim të gjerë letrar.

Shkrimet e tij u botuan nga 1887 (Rapsodie Albanesi) deri më 1923 (Këngë tradicionale). Ndër prodhimet e tij më të mira poetike janë idili rinor Milo dhe Haidhe që dinin disa botime dhe një përkthim frëngjisht, poezitë, ‘’Te dheu i huaj’’ (“Në një tokë të huaj”) botuar më 1900 dhe 1947, dhe Këthimi (“Kthimi”) Botuar pas vdekjes më 1965. Në qendër të reflektimeve të tij poetike të munduara janë motivet e letërsisë italo-shqiptare të iniciuara nga kalabrezo-shqiptari Jeronim de Rada.

Hulumtimi i parë historiografik në lidhje me komunitetet shqiptare të Siçilisë dhe botimi i dokumenteve të shumta të pabotuara janë për shkak të veprimtarisë kulturore shumëplanëshe dhe të pashtershme të Schirò. Falë koleksioneve të saj të letërsisë popullore, sot ekziston një material i çmuar që ndriçon trashëgiminë e pasur poetike dhe etnike të siciliano-shqiptarëve.

Ky profil i përfaqësuesve kryesorë të kulturës dhe letërsisë arbëreshe të Pianës nuk është i kompletuar pa kujtuar Cristina Gentile Mandalà, një nga gratë e para arbëreshe që iu përkushtua rritjes së trashëgimisë etnografike të Pianos, Nicola dhe Giuseppe Camarda, vëllezër të Demetrios, përkatësisht, disa vepra të përkthimit të klasikëve grekë dhe të përkthimit në dialektin Piana të Ungjillit të Shën Mateut (Londër, 1868)

Nicola Brancato, Carlo Dolce dhe Trifonio Guidera, poetë që interpretojnë ndjenjat fetare dhe popullore, Zonja Paolo Schirò i cili zbuloi Mesharin e Buzukut, vepra e parë e letërsisë shqipe (1555), dhe botoi fletën e së Dielës Fiala e t’in’Zoti në gjuhën arbëreshe.

Francesco Saluto, magjistrat, autor i eseve juridike dhe themelues i shkollës me të njëjtin emër në Palermo, e cila për vite të tëra, deri në periudhën e dytë të pasluftës, priti studentë të shumtë të varfër të Pianës.

Giorgio Costantini, historian dhe adhurues i kujdesshëm i traditave, Marco La Piana i cili i çoi studimet gjuhësore dhe etimologjike të shqipes në një fazë shumë të përparuar, duke lënë një botim gramatikor historik dhe një fjalor etimologjik të pabotuar.

Vëllezërit Rosolino dhe Gaetano Petrotta, njëri, autor i iniciativave të shumta të promovimit kulturor dhe tjetri, një studiues i shquar i letërsisë shqipe dhe profesori i parë i gjuhës dhe letërsisë shqipe në Fakultetin e Letrave në Palermo, papas Gjergji Schirò, përkthyes i palodhur i teksteve fetare greke në gjuhën arbëreshe.

Në vazhdën e një tradite kaq të rëndësishme është kontributi i tanishëm kulturor i Giuseppe Schirò Di Modica, poet dhe eseist, nga Giuseppe Schirò Di Maggio, poet dhe dramaturg, nga Antonino Guzzetta, gjuhëtar dhe profesor i gjuhës dhe letërsisë shqipe në Fakultetin e Letrave të Universitetit të Palermos.

Së fundmi, ka shumë shprehje të tjera kulturore si biblioteka komunale “Giuseppe Schirò”, muzeu qytetar “Nicola Barbato”, shoqatat kulturore dhe promovuese, institucionet e shkollës publike, ikonografët, piktorët, mozaikistët, artizanët, të cilët në mënyra të ndryshme kontribuojnë në mënyrë të vlefshme për mbrojtjen dhe përmirësimin e trashëgimisë së çmuar shqiptare. /visitpiana/ KultPlus.com

‘Malli i Arbërit’ i arbëreshit Azzinari ekspozohet në senatin italian

“Malli i Arbërit”, homazh për Papa Françeskun dhe Papa Albanin. Një ceremoni do të zhvillohet për këtë pikturë më 12 korrik 2021 në senatin italian në Romë. Një ngjarje ndërkombëtare që sjell magjinë, historinë dhe traditën e madhe arbëreshe.

Ftesa zyrtare vjen nga Majlinda Dodaj, ambasada e Shqipërisë në Selinë e Shenjtë me rastin e 30-vjetorit të vendosjes së marrëdhënieve diplomatike mes Vatikanit dhe Shqipërisë çka përkon dhe me shekullin e tretë të vdekjes së Papa Klementi XI që njihet si Papa Albani.

Tema e konferencës kryesore do të nisë pikërisht me Rolin e Papa Klementi XI në zgjimin e identitetit shqiptar dhe kulturën italiane të kohës. Kjo ceremoni do të ndiqet nga afër nga Kardinali Gianfranco Ravasi, President i Këshillit Papnor për Kulturën dhe një nga autoritetet më të larta akademikë dhe intelektuale të kKishës Moderne, i cili do të jetë si përfaqësues i Atit të Shenjtë.

Për këtë rast, piktori i madh me origjinë kalabreze, vetë djali i Arbërisë, i madhi Franco Azzinari, kthehet në Itali të paraqesë në Senat një pikturë unike kushtuar kësaj here Papa Franceskut dhe takimit të tij imagjinar me Papën Klementi XI, Papët të cilët kanë të përbashkët dashurinë dhe përkushtimin ndaj popullit arbëreshë dhe traditave mijëvjeçare të kësaj kulture që ka ende rrënjë të thella në Itali, dhe veçanërisht në provincën e Kozencës, ku më të rinjtë kanë mësuar të flasin gjuhën shqipe nga gjyshërit dhe prindërit.

Piktura që mjeshtri Azzinari do t’i japë Kardinalit Ravasi, për t’u çuar në Sant’Anna, vendbanimi i zakonshëm i Papa Françeskut, paraqet dy Papët në plan të parë, njëri pranë tjetrit, me kupolën në sfond. Pasqyrimet e perëndimit të diellit të bukur dhe të pandotur romak, një vepër vaji me përmasa një metër me shtatëdhjetë. Ajo është historia e një takimi të pamundur midis dy Papëve që jetuan treqind vjet larg, dhe që sot portretisti zyrtar i Gabriel Garcia Marquez e ka bashkuar dhe e ka gjetur në të njëjtën shtëpi të përbashkët me Pjetrin.

Ajo është magjia e madhe e pikturës, por mbase edhe më shumë është vizioni i një artisti të madh ndërkombëtar si Franco Azzinari, i cili nuk hezitoi të largohej nga Amerika Latine për t’u kthyer në Itali dhe për të gjetur hapësirën e kohës thjesht të nevojshme për këtë dhuratë të tij personale dhe i bukur për Papa Françeskun.

“Unë do t’u shpjegoj shumë miqve që atë ditë do të vijnë të na vizitojnë në Palazzo Giustiniani se buzëqeshja e këtyre dy papëve nuk është asgjë më shumë sesa ndërtimi ideal i një Kishe të përjetshme, gjithmonë respektuese për popujt dhe besimi i tyre, dhe mbi të gjitha kërkimi i vazhdueshëm dhe me ankth për një unitet qëllimesh dhe objektivash që e bëjnë historinë botërore të madhe”, ka thënë mjeshtri.

KUSH ESHTE FRANCO AZZINARI

Franco Azzinari ka lindur më 1949 në San Demetrio Corone në Kozencë të Italisë. Pas vdekjes së prindërve të tij kur ishte vetëm 14 vjeç u largua nga Kalabria dhe nisi udhëtimin e tij ku për disa vjet jetoi në Paris dhe u impresionua nga piktorët e mëdhënj që do të kenë një ndikim thelbësor në të ardhmen e tij artistike. Për të siguruar jetesën artisti në Francë nisi të bënte portrete turistësh në rrugë.

Ekspozitën e tij të parë personale e ka hapur në Lerici në Liguria më 1974 në galerinë La Cattedrale. Ka udhëtuar shumë në Azinë e Largët, Afrikë, Kubë e Brazil duke sjell personazhe të veprve si ato të Hemingway apo mitologjisë greke.

Në vitin 2010, Ministria Kubane e Kulturës Abel Prieto, për pesëdhjetë vjetorin e vdekjes së shkrimtarit të famshëm Amerikan, organizoi ekspozitën e pikturës Cercando Hemingway, në kullën e Muzeut Hemingway në Finca Vigía në Havana.

Në dhjetor të po atij viti, gjatë një takimi me mikun e tij shkrimtar, lindi ideja për ekspozitën Espressioni nga García Márquez. Njëzet portrete kushtuar autorit të Njëqind vjet vetmi janë ekspozuar në Havana, në Fondacionin Cine Latino Americano, nga 8 dhjetori 2011 deri më 10 janar 2012. /diasporashqiptare/ KultPlus.com

Mes Arbëreshëve të Tarantos, toka që ka pritur shqiptarë ndër shekuj

Një enklavë shqiptare në zemër të Salentos. Është një nga itineraret e sugjeruara në vëllimin Salenta e madhe për tú zbuluar”. Një udhëtim i pazakontë në thembrën e Italisë përmes pesëmbëdhjetë itineraresh tematike, vëllimi i redaktuar nga Lino De Matteis, për Edizioni Grifo, në shitje në stendat e gazetave të Brindizit, Lecce dhe Taranto në kombinim me “Nuovo Quotidiano di Puglia”.

Salento, si e gjithë Pulia dhe rajone të tjera të Italisë, ishte, në shekullin XV, një tokë mikpritëse për popullin shqiptar që po ikte nga pushtuesit myslimanë. Duke pasur parasysh afërsinë gjeografike dhe fetare në bregun tjetër të Adriatikut, provinca historike e Terra d’Otrantos mirëpriti vendbanime të shumta të ushtarëve dhe refugjatëve shqiptarë, të cilët, me kalimin e kohës, lindi të ashtuquajturën Albania Salentina.

Ishin dekada migrimesh intensive të shqiptarëve të favorizuar nga Mbretëria e Napolit: në një letër të vitit 1452, Mbreti Alfonso i Aragonit urdhëroi Princin e Tarantos, Giovanni Antonio Orsini del Balzo, të “mirëpresin të krishterët e mirë që erdhën nga Shqipëria osmanët, të cilët ishin më të fuqishëm se ata. Shqiptarët zbarkuan në Tokën e Otrantos në 1461, kur lideri shqiptar Skënderbeu, erdhi për të ndihmuar pasardhësin e Mbretit Alfonso, Fernando I të Aragonas, për të luftuar rebelimet e feudalëve lokalë të mbështetur nga Anjou Francez.

Për ndihmën e tij, Skënderbeu u shpërblye me disa territore në Pulia, ku u vendosën shumica e ushtarëve të tij, më vonë u bashkuan me familjet e tyre. Me vdekjen e Skënderbeut në 1468, Shqipëria ra në duart e osmanëve dhe shumë prej të arratisurve shqiptarë erdhën në Tokën e Otrantos për t’u vendosur pikërisht në ato territore që ishin të banuara tashmë nga bashkatdhetarët e tyre.

Rrjedha e migrimit shqiptar zgjati deri në shekullin e 16-të. Vetëm në Salento kishte rreth gjashtëdhjetë vendbanime arbëreshë, të shpërndara në të tre krahinat e Brindizit, Leçes dhe Tarantos. Shqiptarët sollën me vete karakteristikat e tyre etnike, kulturore dhe fetare të ritit Greko-Bizantin dhe për një kohë të gjatë ata mbajtën gjuhën, zakonet, zakonet dhe traditat e tyre, por, me kalimin e kohës, një pjesë u asimiluan me popullsinë lokale. Një enklavë arbëreshë mbetet ende sot në jug të Tarantos, me epiqendrën e komunës së San Marzano di San Giuseppe, së bashku me komunat Carosino, Faggiano, Fragagnano, Monteiasi, Montemesola, Monteparano, Roccaforzata dhe San Giorgio Jonico.

Ndër komunitetet arbëreshë të Salento, San Marzano di San Giuseppe (Shën Marxani) vazhdon të ruajë gjuhën, kulturën dhe traditat e vendit amë. Me origjinë shqiptare Palazzo Capuzzimati (i njohur gjithashtu si Palazzo Marchesale ose Casalini) me kishën private të San Gennaro, nga shekulli XVI, në Largo Prete; përmes Giorgio Castriota mund të shihni akoma shtëpi antike arbëreshë me oxhaqet tipike shqiptare.

Rreth tre kilometra nga San Marzano, në rrethin Grotte, në rrugën provinciale për në Grottaglie, ndodhet Shenjtërorja e Madonna delle Grazie me kishën shkëmbore me origjinë bizantine. Kisha nëntokësore mbikëqyr një teh, në një skenar sugjerues të gravinës, karakterizuar nga prania e shpellave përgjatë kreshtave. Kisha shkëmbore ka periudha të ndryshme ndërtimi: e para deri në shekullin 14-15-të, me dedikimin për San Giorgio; e dyta nga data 16 deri në ditët e sotme kushtuar Madonna delle Grazie. Hipogjeni ka një formë katërkëndëshe, me tre hyrje të ndryshme, dy me pamje nga tehu dhe një që lidh hipogeumin me kishën sipër përmes një shkalle imponuese. Elementi kryesor është afresku i Virgjëreshës dhe Fëmijës të cilit iu dha një rëndësi e mrekullueshme. Gjithashtu ia vlen të shikohet Kisha Nënë e San Carlo Borromeo, në Corso Umberto I; Casa Rossa, një shtëpi në fermë antike me një oxhak Arbëreshë pak jashtë qytetit, në rrethin e Ficone; dhe trulli i madh i brigandit Cosimo Mazzeo, i quajtur Pizzichiccio, në rrethin e Bosco.

Në San Marzano di San Giuseppe, veçanërisht në mesin e grupeve më të moshuara të popullsisë, gjuha shqipe para-otomane (gluha arbëreshë) ende flitet dhe ruhen traditat dhe zakonet, këngët dhe vallet e atdheut shqiptar. Çdo vit organizohen ngjarje publike, me kostum dhe gjuhë shqipe, të cilat vendosin zakonet e traditës së tyre, të tilla si “Vëj Kurorë” (duke marrë kurorën) përfaqësimin e një martese tipike arbëreshe. Disa shoqata janë aktive, të tilla si Pro Loco Marciana, të angazhuara për të mbajtur gjallë traditën shqiptare, veçanërisht midis të rinjve.

Për të kujtuar origjinën, në qendër të fshatit, në rrugën kushtuar atij, qëndron një bust i madh i liderit dhe heroit shqiptar Skënderbeut. Edhe festa e shenjtit mbrojtës San Giuseppe, e cila festohet më 19 Mars, në San Marzano di San Giuseppe ka rrënjë antike dhe përjetohet nga popullata si një ngjarje shumë e rëndësishme. Të lidhura me origjinën e kultit për shenjtorin, praktikohen disa rite, të tilla si bekimi i bukës së rrumbullakët, procesioni i tufave, të cilat më pas do të përdoren për të ndezur një zjarr të madh dhe vendosjen e “Tabelave të Shën Jozefi ”. Në mëngjesin e 19 Marsit, para procesionit të shenjtorit, para Kishës Nënë të San Carlo Borromeo, përgatiten të ashtuquajturat mattre (tryeza për të varfërit), me pjata tipike të traditës lokale të kuzhinës, të bekuar nga famullitar dhe ua shpërndau të pranishmëve, në kujtim të mikpritjes që Familja e Shenjtë mori gjatë fluturimit për në Egjipt.

Gjithashtu në qendrat e tjera të enklavës shqiptare, ende mund të gjenden referenca arkitektonike të kulturës arbëreshe, siç janë oxhaqet tipike, kishat ose mbetjet e kishave, rrënojat e shtëpive të fermave. Për shembull, në qendrën historike të Carosino, është e mundur të gjesh një tenxhere oxhaku arbëreshë në Largo Dante, në numrin 41; ndërsa nga Casale Civitella me origjinë shqiptare, e cila dikur qëndronte në veri-lindje të Carosino, sot mund të shihet vetëm Masseria Civitella. Në Monteiasi gjurmët shqiptare mbeten në disa mbiemra tipikë të vendit. Nga një shtëpi në fermë tjetër shqiptare San Crisperi, një fshat i Faggiano-s, kanë mbetur vetëm rrënojat e Kishës së Santa Maria di Costantinopoli. Në San Giorgio Jonico ka një oxhak arbëreshë në via Simone Veil; një tjetër ndodhet në via Cesare Battisti, pranë Kalasë Ayala Valva në Largo Osanna; në via Madonna della Croce ekziston Chapel of the Madonna of the Cross, e cila u ndërtua aty ku dikur qëndronte kisha arbëreshë e Santa Maria della Presentation; dhe nga via Pier Giovanni Zingaropoli mund të shihni akoma eshtrat e ish-Casale Belvedere me origjinë shqiptare. Rreth dy km në jug-lindje të Roccaforzata ka gjurmë të tjera shqiptare, të tilla si Shenjtërorja e Santa Maria della Kamera dhe mbetjet e Casale Mennano.

Në enklavën arbëreshë Salento jo vetëm që po përjeton  një zhytjeje në të kaluarën e migrimeve historike shqiptare, por edhe një kujtesë të historisë së migrimeve më të fundit, të cilat filluan në 7 Mars 1991, me zbarkimin e parë masiv në Brindisi, dhe kulminante në 8 gusht të po këtij viti, me mbërritjen në Bari të 20 mijë shqiptarëve  në anijen tregtare “Vlora”. Siç kishte ndodhur tashmë në shekullin e 15-të, Salentos dhe Pulianëve nuk u mungoi solidariteti dhe i mirëpritën refugjatët që kishin ardhur nga Toka e Shqiponjave, të përfshirë në një transformim të thellë politik dhe shoqëror. Enklava Arbëreshë Salento është sot një simbol i afërsisë me anën tjetër të Adriatikut, për shkak të lidhjeve që ky komunitet ende vazhdon të ketë me mëmëdheun shqiptar.

Likeri i famshëm “Borsci Elisir San Marzano” prodhohet në San Marzano di San Giuseppe, në fabrikën në rrugën për në Martina Franca. Familja Borsci është me origjinë nga Kaukazi, por pas trazirave politike, ata vendosën të transferohen në Shqipëri. Nga këtu, një bërthamë e familjes u nda në vazhdën e heroit kombëtar shqiptardhe zbarkoi në Tokën e Otrantos, duke u vendosur në San Marzano di San Giuseppe. Në 1840, Giuseppe, pasardhësi, përsosi recetën e një likeri të trashëguar nga paraardhësit e tij, duke i dhënë jetë një eliksiri që ka mbetur i pandryshuar deri më sot. Giuseppe Borsci vendosi në etiketën e Elixir fjalët Specialitete Orientale, së bashku me shqiponjën dykrenare, simbol të Shqipërisë, e cila mbijeton edhe sot./ilgrandesalento.it/KultPlus.com

“Frymerè”, maska me motive arbereshe në muze, për ti kujtuar brezave pandeminë

Në Muzeun e Kostumeve Arbëresh do të ruhet maska e parë arbëreshe, e cila u përdor me nisjen e pandemisë COVID-10, si një dëshmi e periudhës së vështirë që bota përjetoi.

“Frymerè”, maska ​​e parë Arbëreshe, është bërë pjesë e Muzeut të Kostumeve të Santa Sofia d’Epiro (Cs) si një dëshmi për arbëreshët sot por edhe për brezat e ardhshëm, të cilët do të lexojnë për periudhën e pandemisë që shkaktoi virusi COVID-19.

“Frymerè” është një markë tregtare e regjistruar në Kalabrinë multi-etnike. Krijimet e mia kontribuojnë për të aktualizuar një kulturë të shekullit të gjashtëmbëdhjetë të dhënë me kalimin e kohës dhe traditave; si frymëzimi im i parë: maska ​​arbëreshe, kushtuar doktrinës së rrënjëve të mia.

Falënderoj kryetarin Avv. Daniele Atanasio Sisca i cili, me largpamësinë e tij, na ka lejuar të shkruajmë një faqe të re në historinë e kulturës sonë Arbëreshe” shkruan Carla Gallo, krijuesja e markës në faqen e saj në Facebook./ diaspora.alKultPlus.com

Munxifsi, zemra e vendbanimit arbëresh që ruan arkitekturën origjinale

Zemra e vendbaninimit arbëresh Mezzojuso, ose Munxifsi, që gjendet në Sicili është sheshi kryesor i këtij ngulimi. Në të qëndrojnë kishat e ritit katolik dhe bizantin. Fshati e ruan ende frymën e kulturës arbëreshe në arkitekturën e vet.

Në sheshin kryesor të fshatit Mezzojuso ka dy objekte kulti: Kisha e San Nicolò di Mira, e ritit bizantin, e themeluar në 1516 nga mërgimtarët shqiptarë dhe Kisha Annunziata e ritit latin. Kisha Annunziata, e cila dikur i përkiste ritit bizantin, u ndërtua nga mërgimtarë shqiptarë, në vitin 1572.

Bashkëjetesa, harmonia dhe afërsia e dy kishave të riteve të ndryshme theksohet në këtë material mbi këtë vendbanim, ku flet dhe për karnevalet e saj të famshme.

“Çdo vit, në periudhën e fundit të së Dielës së Karnavaleve, qyteti shndërrohet në një “peizazh teatror të ngjashëm me një nga pikturat e Bruegel The Elder, me kaq shumë veprime sa nuk do të mbaroni kurrë së zbuluari…” Atraksioni kryesor është një pantonimë popullore që përfaqëson rivaltetin mes Mastro di Campo (Mjeshtrit të fushës) dhe Mbretit, të cilët të dy duan të fitojnë zemrën e Mbretëreshës. Qindra personazhe në kostumet e shek. XV të vendosur një atmosferë surreale duke evokuar traditat e lashta rurale siçiliane. Më pas do të hani suxhuk të pjekur në skarë dhe duke pirë verë që ua ofrojnë vetë aktorët gjatë pushimit të tyre…”, vijon shkrimi. /dsh/ KultPlus.com

SOGG178

Fotografi i njohur peruan frymëzohet nga eleganca e gruas arbëreshe

Mario Eduardo Testino, fotograf i njohur për fotografi të portreteve dhe të modës, ka gjetur frymëzim edhe në gruan arbëreshe, shkruan KultPlus.

Fotografi i shumë fytyrave të njohura botërore, kësaj here ka zgjedhur të paraqesë elegancën e gruas arbëreshe. Ai e përshkruan realizimin e këtij seti si një përvojë të mahnitshme që e e bëri atë të kuptojë se sa e rëndësishme është lidhja me traditat dhe vendin e lindjes, pavarësisht shpërnguljes në një vend e kulturë tjetër.

““ELEGANCA, GRUAJA ARBERESHE”, vitin e kaluar pata mundësinë të fotografoj ‘Arbëreshë’, njerëz me origjinë shqiptare në Sicili. Ata erdhën shekuj më parë dhe u bënë pjesë e Italisë, por kurrë nuk i harruan traditat e tyre ose lidhjen e tyre me vendin e tyre të lindjes. Takimi me ta ishte një përvojë e mahnitshme dhe më kujtoi mua, si një peruan, se largimi nga vendi juaj nuk do të thotë të humbni atë që jeni.”- shkruan Testino.

KultPlus ju sjell këtë fotografi të Testinos, ku shihet mjeshtëria e fotografit e ndërlidhur me elegancën dhe bukurinë arbëreshe./ KultPlus.com

Nuk i harrojnë rrënjët, në ditën e dasmës vishen me veshje arbëreshe, të vjetra 532 vjet

Zoe Sanfilippo dhe Giorgio Farina kanë kurorëzuar dashurinë e tyre, por përgjatë ceremonisë, ata kanë vendosë të vishen sipas kulturës arbëreshe, kulturë që e ruajnë tash e mbi 500 vjet, shkruan KultPlus.

Zoe Sanfilippo është veshur me kostumin arbëresh, të vjetër 532 vjet, duke treguar edhe përgjatë ditës më të rëndësishme të jetës së saj, se kultura dhe dashuria e tyre për rrënjët është pjesë e çdo momenti jetësor./ KultPlus.com

Legjenda ‘Kostandini dhe Doruntina’ u gjet për herë të parë tek arbëreshët

Legjenda e famshme “Kostandini dhe Jurendina” është padyshim më e bukura dhe më tronditësja në trashëgiminë tonë gojore.

Për herë të parë dëshmon si studim etnologjik me materiale burimore qysh me Dorëshkrimin e Famshëm Arbëresh të Kieutit, (1737) vepër e shkrimtarit të njohur arbëresh Nikollë Filja (1671-1769), lindur nga një familje historike arbëreshe, shpërngulur në Italinë e Jugut pas pushtimit osman te Shqipërisë në shekullin XV, me origjinë nga Filati i Çamërisë. Filja renditet midis folkloristëve të parë arbëreshë, përcjell KultPlus.

Në kapitullin III, të këtij dorëshkrimi, nën titullin “Kënkezë të pleqrijsë”, jepen 18 këngë popullore, balada, këngë historike dhe lirike popullore, të cilat i përkasin folklorit të arbëreshëve të Sicilisë.

Legjendën e famshme e gjen në dhjetëra variante në tërë hapësirën shqiptare, veri e jug, por asnjë prej tyre nuk ka bukurinë e variantit arbëresh. Më vonë ajo mori përkushtimin e zjarrtë të poetit më të madh lirik shqiptar, De Radës dhe sa e sa poetëve e studiuesve të tjerë arbëresh të Italisë.

Vetëm tek ky version gjejmë për herë të parë emrat real (dhe jo artistikë) të baladës, vendin ku u martua motra e Kostandinit dhe ngjyrime të tjera thellësisht arbërore. Heronjtë e saj janë Kostandini dhe Jurendina, një emër, që më së shumti, nga banorët e vjetër shqiptohej edhe me rënien e ‘”J” së pazëshme, duke mbetur thjesht Urendina ose Urëndina.

Shembull: “Urëndina, motra ima, ç’ësht ki sinjall (ki shëngj) që m’shek? I vreni ka xerku: “Veshzit tënd jan t’pluhuruara” … rrëfiar nga nglezot Matallena Brunetti (101 vjet). / KultPlus.com

‘Nëse nuk ishe arbëresh, mund të hyje vetëm një herë në vit në Horë…’

Kanë kaluar 533 vjet nga themelimi i komunitetit Arbëresh në Horën e Arbëreshëve. Data e raportuar nga Kapitujt e Fondacionit është ajo e 30 gushtit 1488.

Vetë Pieropaolo Pasolini, gjatë një konference të mbajtur në Leçe në tetor 1975 mbi marrëdhëniet midis shkollave dhe pakicave gjuhësore, përcaktoi atë të arbëreshës një mrekulli antropologjike që duhet ruajtur, për më shumë se gjysmë mijëvjeçari, identiteti i tyre specifik, gjuha dhe riti grek në primis.

Të mërguarit shqiptarë të larguar nga Ballkani për shkak të përparimit të Perandorisë Osmane, arritën në Siçili në territoret që i përkisnin Kryepeshkopit të Monreale. Prandaj arbëreshët duhej të negocionte me Mons. Nicolao Trulenchi, Guvernator i Kryepeshkopatës dhe Prokurori i Përgjithshëm i Card D. Giovanni Borgia, për të marrë koncesionin e feudomave, akti përfundimtar i të cilit, gjithashtu përfshin Kapitujt Themelues të Komunës së re, dhe është përcaktuar nga noteri Nicolò Altavilla dhe është aprovuar nga palët më 30 gusht 1488 në Monreale.

Historia

Arbëreshët që morën pjesë në atë akt ishin: Giovanni Barbato, Pietro Bua, Giorgio Golemi, Giovanni Schirò, Giovanni Macaluso, Tommaso Jani, Antonio Troja, Matteo Mazza, Teodoro Dragotta, Giorgio Burlesci, Giovanni Parrino, Giorgio Ipsari, Giovanni Br Canniti .

Shqiptarëve të Siçilisë iu besuan çifligje të mëdha sipas koncesioneve të veçanta dhe private dhe, vetëm më vonë, kur ndonjë parashikim i kthimit u bë i pamundur, u mendua të stabilizonte praninë e tyre në ishull duke nënshkruar 16 Kapituj të Fondacionit.

Si përmbledhje, shqiptarëve iu dha privilegji për të jetuar sipas ligjeve dhe zakoneve në fuqi në qytetin Monreale: Kryepeshkopi dha 15 pjesë toke për mbjellje dhe 800 të tjera në mënyrë që arbëreshët të mund të ndërtonin shtëpitë e tyre; të ishin në gjendje të lëviznin lirshëm me armë dhe të largohet nga vendi i dhënë atyre pa asnjë dënim. Ata ishin gjithashtu në gjendje të ruanin kultin e tyre i cili bazohej në ritin grek; bluaj grurin në mullinj (Jato dhe Malvello) të Dioqezës së Monreale, pasi ata nuk mund të ndërtonin një pa lejen e Kryepeshkopit.

Por, në fund të tre viteve, ata nuk kishin parashikuar as ndërtimin e shtëpive të tyre ose kultivimin e tokës, dhe arbëreshët ishin të detyruar të braktisnin feudet e dhëna.

Ajo e shqiptarëve të Italisë është një histori e shkëlqyer e integrimit, pasi ata kanë treguar se dialogu, shkëmbimi kulturor dhe bashkëjetesa paqësore e popujve të ndryshëm është i mundur. Sidoqoftë, ishte një periudhë në të cilën shqiptarët themelues të Horës nuk dëshironin, menjëherë, të rrezikonin që kultura e tyre të ishte “ndotur” nga ajo e ishullit dhe në vitet e para të themelimit të kolonisë së tyre (1488), ata i ndalonin hyrjen njerëzve nga qendrat e tjera fqinje.

Arbëreshët nuk bëjnë asgjë tjetër përveç se theksojnë ndryshimin e tyre krahasuar me komunitetet e tjera siciliane sepse ata përdorin simbole dhe rituale të ndryshme, por mbi të gjitha gjuhën e cila është elementi që shfaqet drejtpërdrejtë. Ekskluzivisht një herë në vit, gjatë pesë ditëve të festimeve për nder të Virgjëreshës, arbëreshët lejonin hyrjen e siçilianëve.

Vetëm nevoja për fuqi punëtore bëri një përjashtim autarki kulturore dhe lejoi disa familje për të lëvizur në Horë me detyrimin, megjithatë, për të mësuar gjuhën dhe për të miratuar zakonet dhe ritin fetar.

Në fillim, pra, ajo që i lejoi arbëreshët të ruanin zakonet e tyre kulturore ishte një lloj mbylljeje ndaj tjetrit. Marrëdhënia me tjetërsinë, e përfaqësuar nga kultura siçiliane, bëhet e domosdoshme vetëm kur është thelbësore të hapet sepse ekziston nevoja për fuqi punëtore.

Prandaj, identiteti kolektiv ka lejuar përcaktimin e kufijve të grupit arbëresh, domethënë, për ta identifikuar atë dhe për ta dalluar nga komunitetet e tjera në tokën siçiliane dhe për të ndërtuar një të tashme të rrënjosur në një të kaluar nga e cila të nxjerrë të ardhmen. Prandaj, sfida e vërtetë e arbëreshëve sot është të mbetet e tillë duke privilegjuar dialogun, shkëmbimin kulturor dhe respektin për kulturat e tjera./mariocaliva/ KultPlus.com

Hardi, një afrikan me shpirt arbëresh

Hardi, një djalë i ri nga Afrika e ka gjetur veten mjaft mirë në Horën e Arbëreshëve.

Ai është një djalë që i pëlqen i gjithë komuniteti arbëresh, pasi jo vetëm mund të flasë arbërisht, por merr pjesë në mënyrë aktive në ngjarje kulturore duke treguar shumë interes për komunitetin.

“Ky është një shembull i shkëlqyeshëm i integrimit që tregon se si Arbëreshët janë shumë mikpritës. Hardi është nga një vend i bukur nga Afrika dhe është një nder për ne që ai është bërë një anëtar i plotë i komunitetit tonë”, shprehet autori i fotos Mario Caliva. / KultPlus.com

Bukuria shqiptare e arbëresheve përmes aparatit të legjendarit Mario Testino

Fotografi legjendar, ikonë e modës, Mario Testino ka përjetësuar përmes aparatit të tij bukurinë shqiptare të arbëreshëve të Italisë.

Pak kohë më parë fotografi i njohur me origjinë peruane, imazhet e të cilit janë publikuar në kopertinat e revistës Vogue, Elle, Vanity Fair etj, vizitoi Horen e Arbëreshëve për të parë nga afër kulturën e shqiptarëve të larguar nga atdheu i tyre shekuj më parë.

Në profilin e tij të ndjekur nga miliona njerëz në rrjetin social Instagram, Testino ka publikuar foton e parë të shkrepur atje.

Ndër të tjera fotografi ikonë e modës shkruan “Elegance, gruaja Arbëreshe. Vitin e kaluar pata mundësinë që të fotografoj popullin Arbëresh me prejardhje shqiptare që mbërriti në Sicili disa shekuj më parë duke u bërë pjesë e Italisë, por duke mos i harruar kurrë traditat dhe lidhjet e tyre me vendin e të parëve.

Takimi me ata ishte një eksperiencë e mahnitshme dhe më kujtoi mua si një Peruan se të largohesh nga vendlindja nuk do të thotë të humbasësh atë që ti je”. / Diaspora Shqiptare / KultPlus.com

Dy vëllezërit arbëresh, legjenda të hipizmit botëror

Nëse hipizmi në Shqipëri do të kishte qenë një sport po aq popullor sa futbolli, padyshim që emrat e dy vëllezërve me origjinë arbëreshe Piero dhe Raimondo D’Inzeo, do të ishin shumë të njohur.

Dominues në gjysmën e parë të shekullit të XX në arenën ndërkombëtarë të këtij sporti, ata ishin triumfues në pothuajse të gjitha kampionatet e kohës, dhe me të drejtë konsiderohen ndër kalorësit më të rëndësishëm të shekullit të XX-të.

Piero i datëlindjes 1923 (Romë) dhe Raimondo D’Inzeo (Rieti), dy vite më i vogël, iu përkushtuan hipizmit që në moshë shumë të re nën kujdesin gjithnjë e më vigjilent të babait Costante, marshall i kavalerisë italiane dhe themelues në 1934 i Società ippica Romana.

Origjina e tyre është nga Montecilfone (Munxhufuni në shqipen e arbëreshëve), në provincën e Campobasso-s, ku shtëpia e familjes D’Inzeo ndodhet në sheshin Skënderbej.

D’Inzeot janë me emër në komunitetin arbëresh të zonës. Pasquale D’Inzeo, gjyshi i dy kampionëve, ka qënë kryetar i bashkisë nga 1896 deri më 1902 në kohën e monarkisë italiane. Duke ndjekur gjurmët e të atit Piero do bëhej major i kavalerisë ndërsa Raimondo kavalier në rradhët e armës së Karabinierëve. Me kalimin e viteve të dy do të rafinonin teknikën duke lënë të kuptohej se tashmë ishin gati për ç’do sfidë.

Pjesmarrës në tetë lojra olimpike rresht, nga Londër 1948 e deri në Montreal 1976, rekord për atletët italian, dy vëllezërit do të fitonin gjashtë medalje secili. Dy argjendi dhe katër bronzi për Pieron, ndërsa një ari, dy argjendi dhe tre bronzi per Raimondon i cili do shpallej dhe dy herë rrjesht kampion bote. Ky i fundit do të përzgjidhej si “kalorësi më i mirë në histori” nga një grup gazetarësh dhe ekspertësh të hipizmit botëror.

Të panumërta janë triumfet e tyre në kompeticione të ndryshme. Një ndër garat e preferuara nga Piero qe padyshim konkursi i përvitshëm ndërkombëtar Piazza di Siena, që mbahet nga 1926-ta, në të cilin rezulton të jëtë kalorësi me më shumë fitore, plot shtatë kundër katër të të vëllait. Duke filluar nga viti 2014 kompeticioni Piazza di Siena ka marrë emrin Master Fratelli D’Inzeo për nder të dy vëllezërve arbëresh legjenda të hipizmit botëror. Sot ata nuk jetojnë më por mësimet dhe veprat, jo vetëm sportive, që kanë lëne pas janë emblematike. Vlerat familjes, të sportit dhe të uniformës, si dhe dedikimi i jetës ndaj një disipline kaq fisnike janë receta e suksesit të këtyre figurave, ambasador, në një farë mënyre, të një “shqiptariteti” që na bën të ndjehemi krenar. /diasporashqiptare/ KultPlus.com

“Me shëndet”, historia e arbëreshëve të San Benedetto Ullano kthehet në film

Historia e arbëreshëve të San Benedetto Ullano do të rrëfehet për herë të parë në një film me metrazh të shkurtër. “Me Shëndet” quhet filmi dhe flet për tritoni alpin (Triturus Alpestris Inexpctatus, peshku i rrallë prehistorik që prej mijëra vitesh popullon ujërat e Laghicello, rrethuar nga pyjet e ahut shekullor në San Benedetto Ullano.

Ky është një projekt i Administratës Komunale vendase të kryesuar nga kryetarja e bashkisë Rosaria Capparelli me regji të Marco Caputo dhe Davide Imbrogno.

Xhirimet e këtij filmi të shkurtër janë bërë në gjashtë gjuhë, arbëreshë, nigeriane, pakistaneze, franceze, angleze dhe italiane.

Historia e shkruar nga Imbrogno gradualisht merr formë dhe arrin qëllimin e saj: të tregojë histori të rezistencës. Tritoni reziston, ashtu si tingujt arkaik arbëreshë rezistojnë, të luajtur drejtpërdrejt nga muzikantë të moshuar, trashëgimtarë të një tradite të përjetshme, të cilat formojnë sfondin dhe zbukurojnë skenat e xhiruara në fshatin karakteristik të Cosenza.

Këtu, gjithnjë e më shumë gjurmë të asaj Kalabrie të jashtëzakonshme rizbulohen me tregime krejtësisht të reja, të përbërë nga tregues dallues të identitetit (MID) të aftë për të tërhequr dhe emocionuar vizitorë 365 ditë në vit.

San Benedetto Ullano, një vend ku gjithçka dhe të gjithë rezistojnë. Ky është titulli i skenës përfundimtare të shkurtër. Ne jemi Toka – do të thotë rrëfyesi – ku kishat ende mbeten të drejtuara nga lindja: duke rezistuar. Ne vijmë nga diku tjetër. Nga botët e panjohura në kulturën e panjohur masive. Sot këto botë janë jeta jonë e përditshme e lënë në hije. Ne jemi fëmijët e kthimit pas. Nga ata që, pa vullnet, kanë zbarkuar në botë të ndryshme. Dhe në fund të fundit, ata vendosën të ktheheshin, pikërisht këtu. Ku gjithçka reziston në heshtjen e përshkrimit. Tritoni ka rezistuar në ujërat e Laghicello për mijëvjeçarë, megjithatë është një kafshë parahistorike.

Kostumet, këngët arkaike të dashurisë, vallëzimet, aromat, dritat: rezistojnë. Askush nuk e kishte një herë privilegjin e mërzitjes. Mërzia zhduk atë që ne jemi. Ne vazhdojmë, ditë pas dite, edhe sot – vazhdon ai – të jetë diçka, dikush: është ekzistenca jonë e zhdrejtë. Ne kemi zgjedhur, me vetëdije të plotë, të jetojmë këtu. Në vendin ku disa Perëndi kanë zgjedhur atë rezistencë është një dhuratë, një elegji, një këngë. Ne jemi forca jonë e rezistencës. Ne rezistojmë, duke uruar të gjithë ju të huaj: “të jeni mirë dhe të shkoni mirë”. Këto janë disa fragmente të skenarit./ Diaspora shqiptare / KultPlus.com

Tradita e festimeve të Shën Gjergjit në Horën e Arbëreshëve

Në muajin prill të çdo viti, komuniteti arbëresh i “Piana degli Albanesi” kremton festën e San Giorgio-s, ose të Shën Gjergjit.

23 prilli është dita që i mbledh arbëreshët në Kishën e San Giorgios, në të cilën besimtarët marrin bekimin me Relikten e Shenjtë. Kulti i San Giorgio-s është një traditë popullore që paraqitet me relikten e një kalorësi përballë dragoit, simbol të së keqes, i cili është përhapur që nga viti 1000 dhe është konsideruar gjithnjë shenjt mbrojtës i kalorësve, ushtarëve etj., që thirret kundër murtajës, gjarpërinjve helmues dhe kundër së keqes në përgjithësi.

Për të dytin vit radhazi, komuniteti i Horës së Arbëreshëvet, për shkak të pandemisë, do të kufizohet vetëm me ritet kishtare dhe nuk do të organizojë festimet tradicionale. Këtë fakt e pohon edhe Z. Vito Fiorenza, President i Komitetit të San Giorgios në “Piana degli Albanesi”, i cili flet edhe për traditat dhe mënyrën sesi përcillet kjo festë nga brezi në brez.

Njëherësh, ai thekson se sërish këtë vit “me të gjithë vullnetin tonë të mirë nuk mund të organizojmë asgjë, përveçse të marrim pjesë në ritet e ndryshme festuese, që do të zhvillohen në Kishë, duke respektuar distancat dhe masat e duhura”. /diasporashqiptare/ KultPlus.com

Arkitektura dhe urbanistika rrethore e katundeve arbëreshe

Të ashtuquajturat arkitektura të vogla, por sigurisht të një rëndësie të jashtëzakonshme, përfaqësojnë një trashëgimi të shkëlqyer të kulturës ndërtimore popullore të arbëreshëve. Gjitonia është bërthama themeluese e fshatit shqiptar.

Forma e saj buron nga rregullimi i kasolleve që ndërtuan refugjatët shqiptarë në themel të fshatrave. Nga vendbanimi i pasigurt, me të cilin u organizua kampi modest i familjeve refugjate, ata kaluan në ndërtimet e përhershme e përfundimtare, që u bënë qelizat e para urbane të fshatit. Gjitonia, në format e saj më arkaike, ka një hapësirë të tillë qendrore (të quajtur shesh), drejt së cilës përballen dyert e katër ose pesë shtëpive, që, përmes një sistemi rrugor, lidhen me hapësirat e tjera.

Në këtë mënyrë, ato formojnë strukturën e pëlhurës urbane, si një shenjë e barazisë shoqërore, si mërgimtarë që ishin, për të qenë të pandashëm në jetën sociale. Shtëpitë e tyre ishin shumë të thjeshta, kishin një plan katërkëndor, pothuajse asimetrike, me linjë jo të rregullt, me një ose dy kate me çati dhe nënçati, ose dykatëshe, të mbuluara me pllaka balte (si shtëpitë modeste rurale të kontekstit kalabrez, por është ruajtur origjinaliteti i tyre ballkanik).

Në gurët e disa portave të shtëpive ka stema në dyer të gdhendura, që janë emblema të legjioneve, një shenjë e një populli luftëtar, në të cilin edhe gratë shërbenin në ushtri. Perdet e dritareve janë element dallues për shtëpitë e arbëreshëve. Ato kanë motive shqiptare dhe janë në harmoni me kontekstin arkitekturor të banesës. Në disa qendra me origjinë shqiptare ekzistojnë aktualisht artizanë (kryesisht gra), të cilët merren me përpunimin e gjineshtrës, të cilën e bëjnë fije me tezgjah dhe me to krijojnë mbulesa dhe perde shumë të bukura origjinale, tipike arbëreshe. Një element i kulturës lokale konsiston në futjen e furrës brenda shtëpisë.

Kjo ndodh për dy arsye: së pari, sepse shqiptarët kishin mënyrën e tyre të gatimit të ushqimit, duke preferuar që të gatuanin tava në furrë, por edhe roli i saj si sistem ngrohjeje. Nëse do vizitoni qytezat arbëreshe, shpesh do të vëzhgoni nga pjesa e jashtme formën e “gungës” së furrës, një shtëpi të tillë do të gjeni në rrugën “Ascensione”, në pjesën “e sipërme” të fshatit (zona jugperëndimore) Santa Sofia d’Epiri, ose edhe në një qytezë tjetër arbëreshe si ajo e Çiftit (Civita). Elemente të tjera të diversitetit janë disa “hapje” të vogla me Rrugëtim në ngulimet arbëreshe 71 motive orientale. Një dallim tjetër janë edhe qoshet e disa ndërtesave, të cilat janë pjesërisht të rrumbullakosura, duke arritur kulmin në pjesën e sipërme me një hark të vogël, e cila bën daljen nga ana e jashtme.

* Marrë nga libri “Rrugëtim në ngulimet arbëreshe (50 kartolina gjigante arbërore në tokën italiane)”  të autorëve Antonio Bellusci dhe Ornela Radovicka botim i Qendrës së Studimeve dhe Publikimeve për Arbëreshët. / KultPlus.com

As pandemia nuk i ndalë, arbëreshët veshin kostumet për të festuar Pashkët

Fotografia: Maria Caliva

Arbëreshët e Italisë janë model se si ruhet tradita dhe kultura e një kombi, e një gjë të tillë e bëjnë tash e 500 vjet, shkruan KultPlus.

Festa e Pashkëve është një ndër festat që nxjerr në pah bukurinë e këtij komuniteti në Itali, duke përfshirë edhe kostumet e detajuara.

Edhe këtë vit, edhe përkundër pandemisë, arbëreshët kanë veshë kostumet festive për të shënuar këtë festë, dhe në të njëjtën kohë duke dërguar sinjalin se këtë komunitet nuk e dorëzon as pandemia./ KultPlus.com

Tash e 500 vjet mrekullohen italianët me kulturë shqiptare, kur Arbëreshët festojnë Pashkët (FOTO/VIDEO)

KultPlusju sjellë fotografi të realizuara nga fotografi Mario Calivà në Horën e Arbëreshëve ku janë mbajtur manifestime të ndryshme për të shënuar Pashkët.



Një regjistrim i kohëve të fundit tregon se ka rreth 800 veshje në Horën e Arbëreshëve, 500 prej të cilëve vishen për Pashkë. Për të shënuar Pashkët, arbëreshët organizojnë parada pas të cilës jepet bekimi dhe shpërndahen vezët e kuqe.
https://web.facebook.com/plugins/video.php?href=https%3A%2F%2Fweb.facebook.com%2Fpianadeglialbanesihora%2Fvideos%2F1236542026478350%2F&show_text=0&width=267





Vezët e kuqe përfaqësojnë një traditë shekullore të Horës së Arbëreshëve dhe në përgjithësi të të gjitha komuniteteve lindore greko-bizantine dhe ritet ortodokse. Ato shprehin jetën, pjellorinë dhe Ringjalljen e Krishtit.

Hora e Arbëreshëve ka ruajtur shumë elemente etnike të kulturës së saj shqiptare, veçantitë e saj kulturore, gjuhësore, fetare (gjuhën, ritin bizantin, veshjet tradicionale, zakonet, muzikën, folklorin).



Banorët janë pasardhës të familjeve shqiptare, duke përfshirë edhe fisnikët dhe të afërmit e Skënderbeut, që u vendosën në Italinë e Jugut gjatë pushtimeve të Perandorisë Osmane në Ballkan.
Identiteti arbëror i Horës së Arbëreshëve është i fortë, në fakt gjuha arbëreshe flitet nga tërë bashkësia dhe përdoret në gazeta, shkolla dhe radio.


Bashkia përdor në dokumentet zyrtare gjuhën shqipe dhe italiane për banorët e saj, në bazë të ligjit ekzistues për mbrojtjen e pakicave etnike dhe gjuhësore në Itali./KultPlus.com

Një tjetër traditë arbëreshe në UNESCO

Si një prej elementëve të përfshirë në kandidaturën e Motit të Madh, riteve dhe trashëgimisë arbëreshe për në UNESCO, përshkruhet edhe kulaçi arbëresh.

Por, çfarë e karakterizon këtë gatim tipik?

Cugliaccio (në arbërisht, kulaç) është një ëmbëlsirë tipike e traditës arbëreshe të San Costantino Albanese. Që nga shekulli i 16-të, përgatitja e kësaj buke ka qenë e lidhur me dasma dhe festat e Pashkëve, ndaj karakterizohet nga një simbolikë e fortë fetare, duke ruajtur e përcjellë kulturën arbëreshe.

E pasur me vezë, ajo përgatitet me përbërës të thjeshtë (miell gruri i butë, bollgur i bluar, vaj, sallo, maja natyrore, maja birre dhe kopër e egër), për të përmirësuar jetën dhe Ringjalljen, duke kujtuar shpërndarjen tradicionale të vezëve të ziera e të ngjyrosura, gjatë së Dielës së Pashkëve.

Në mesjetë, në fakt, ndaloheshin vezët, si ushqim me origjinë shtazore, gjatë kërkesave shumë të rrepta të agjërimit të Kreshmës. Vezët e pulës squkë në ato gjashtë javë, duhej të hidheshin shpejt, kështu që ato u bekuan në kishë gjatë meshës të së Dielës së Pashkëve dhe më pas, u dhuruan, të konfirmuara, për miqtë dhe të afërmit, si një dëshirë për pjellori.


Me rastin e dasmave, kulaçi përgatitet dhe paketohet nga të afërmit e dhëndrit, të enjten para dasmës, që në San Costantino Albanese drejtohet me ritin greko-bizantin. Në këtë rast, gatimi ka një brumë në formë rrethi, me një ndërthurje që formon katër krahë, si për të simbolizuar pazgjidhshmërinë e martesës.

Sipërfaqja e kulaçit, zbukurohet me simbole të bëra me brumë: një fole, dy zogj dhe dy gjarpërinj. Foleja, në qendër të ëmbëlsirës, përfaqëson familjen e re dhe shtëpinë. Vezët në të, janë gjithmonë të çuditshme, si shenjë e fatit të mirë dhe pjellorisë. Zogjtë, fillimisht përfaqësojnë vjehrrat; nga ana tjetër, gjarpërinjtë përshkruajnë bashkëshortët, të cilët, me keqardhje shikojnë prindrit që i lënë. Më vonë, zogjtë shndërrohen në çift të ri dhe gjarpërinjtë, përfaqësojnë anën negative.

Sipas traditës, duhet të përgatiten dy “cugliaccio-kulaçë” për secilën ceremoni, një i zbukuruar dhe tjetri i thjeshtë. Ai i thjeshti vihej nën tjetrin, meqenëse gjatë meshës, kulaçi i zbukurtiar ofrohej nga prifti, pasi ishte lagur me verë dhe i jepej fillimisht nuses dhe më pas dhëndrit, si shenjë e përkatësisë së ndërsjellë.

Gërshetat e kulaçit

Në rastine gatimit të kulaçit, siç e shohim, nuk është thjesht një recetë kuzhine, por një simbolike dhe përfaqësim i botës arbëreshe, që tregon një histori dhe shënon një ndryshim. Ky rit ka të bëjë me ndryshimin që, me kremtimin e martesës, do të ndodhë brenda bashkësisë së vogël, fqinjësisë, familjeve të përfshira dhe veçanërisht, në jetën e bashkëshortëve.

Por, mbi të gjitha “cugliaccio-kulaçi” është simbolika e ndryshimit të madh, në jetën e çiftit të ri. /konica/ KultPlus.com