Hiri i nxehtë

Tregim nga Ibrahim Berisha

Mesnata e zuri përpara stufës së skuqur.

Lita kishte humbur për ca çaste në gjysmëterrin e helmtë, që fundi i fundit ishte terr dhjetori, natë me ajër të pastër, por shumë të ftohtë. Natë, e diel.

Edhe shtëpia mund të ishte mbërthyer nga të ftohtët, ndërsa ai, sikur emit i zgjatur dhe i hirtë, zbulon mjegullsinë e dendur nëpër rrudhat e mendjes së tij.

Me duart e dridhshme kërkon sinqerisht shtrëngimin e saj.

Genti na pret nesër.

Genti, Fioni dhe Linda janë pa gjumë sonte!

Nuk flen. Symbyllur udhëtonte në rrugë të pafundme dhe përnjëherë para i del tuneli me dyer të mbyllura.

Kish punuar minator në Golesh 40 vjet, duke tubuar magnez nëpër damarët e bardhë të kodrës së zhveshur, pa i shkuar asnjëherë mendja se do të vinte pikërisht një natë e tillë, si kjo e sontmja, kur nuk dinte çfarë të mendojë përpara largimit.

Me eshtrat dhe muskujt e fortë, zinte pjesën e madhe të shtratit mbuluar me basmë, punuar kujdesshëm nga dora e gruas, Rafiçe. Errësira gufuese, ende sundon qetë, ndërsa ai me trupin shpluar, hedh në sipërfaqen e shtrydhur të mbulesës së shtratit, mbi basmën e bukur e vezulluese. Ky vezullim dallohej edhe në errësirë, mund të jetë përzierje e plotë e lagështisë së lëkurës së paprekshme, orvatet të lypë diçka, mundohet ta zë me prekje të lehtë, mbase trupin e gruas së shushatur.

E di ai këtë. Ajo, siç bën zakonisht muajt e fundit, hedh duart mbi fytyrë.

Nuk e zë aspak, i ndodh si në skenë ku shpërfytyrohet energjia e mbikëqyrur e veprimeve, por dora i prekë, vetëm murin e ftohtë.

Po ku je, moj?

Ajo nuk përgjigj.

Mos qaj, po thirrim kob, për fëmijët që na presin!

Atëherë i kërcet shpina dhe lëshon zhurmën e pahijshme, duke u thyer nga dhimbja. Rrëshqet përsëri anash në të majtë, ku ngrihet lart muri i lëmuar i lyer me horastan, të cilin e preku pak më parë, për ta endur dorën me fërkim të kotë pa kutpuar përse.

Gruaja mban në dorë orën e murit, duhet të zgjohet heret, bën llogari, në cilin çast do të hapë perden dhe pastaj edhe derën dhe të çelë sytë në dritë të natyrës, të fushës së bardhë, e cila si e shenjtë e ngrohtë, do të mbetet larg saj përgjithmonë.

Kanada është larg, tha gruaja.

Atëherë Lita nuk kontrollon vajin.

Coftinë, e ofendoi veten, dhe rrëshqiti përsëri anash, por në prizmin e kundërt. Përmblodhi forcën në gjunjë me një shqetësim gati të kokëkrisurit, por ra poshtë në dysheme dhe thirri: Oh, theva qafën.

Ra në dysheme, por gruaja përsëri nuk lëvizi. Ai nuk arriti të shpjegojë këtë moslëvizje të saj.

Grua, thirri.

Ajo s’u përgjigj.

Ah, moj grua!

Vërtet, dyshemeja kërciti poshtë shtratit, por mund të ishte ndonjë dru që ra qëlluar fare afër, mund ta qe plandosur ndonjë ftua, gjithçka e pamendueshme mund të kishte ndodhur, por Lita të thyente qafën: Jo.

Vërtet, dërrasat kërcitën, por çfarë ishte kërcima: e gjatë, e shkurtër, e hollë, e vrazhdë, e pajehonë, e mundimshme, e tmerrshme?

Ai klithi edhe një here: ëh, dhe i tha përsëri vetes: Coftinë. Mos u lësho, qëndroi, provoi të mbledhë forcë.

Sa herë e kishte ngushtë, në raste të ngjashme, i rriteshin rrudhat nëpër mollza, i kërcasin dhëmbët, dëgjohej larg duke marrë frymë.

Prapë klithi: E theva, e theva qafën, thirri përsëri, përsëri, e theva më në fund qafën, më ndihmo.

Gruaja i tha: Mos thirr kob. Duro!

Pastaj sikur të mos gjendej njeri në dhomë nuk u ndie zë.

Ndoshta më mirë kështu, tha gruaja pas një pritjeje e durimi të pavendosur.

U qetësua kur dëgjoi krismën e druve që hidheshin në zjarrin që po shuhej me mëngjes.

Që në mbrëmje i kish lënë disa gazeta të vjetra afër stufës me shamot, i tuboi të gjitha, i shtrëngoi nyjë, i vendosi poshtë krejtësisht në sipërfaqen e shpuar me vrima të rrumbullakta të dyshemesë mbi të cilën ishte vendosur stufa.

Drita u zgjerua në dhomë. Flaka u dridh disi duke dalur vrullshëm nga dera e llamarinës.

Stufa u skuq, ai u kënaq me këtë atmosferë të krijuar, jo më tepër se pesëmbëdhjetë minuta. Ora ishte pesë e njëzet e tre, kur hapësira e dhomës u mbush të nxehtë, ndërsa në pesë e pesëdhjetë, duke mos mundur të përballojë të ngrohtit, hapi derën përgjysmë, por vetëm për pak çaste. Pastaj e mbylli.

Mendoi, cila ishte dita që po e shihte për herë të fundit këtë gjysmëhapje të derës.

Ajo pëshpërit, thotë ta pimë nga një kafe përpa se të nisemi. Ngrihet nga shtrati, tërhoq perden, së pari shtyen anash tavolinës gotën me ujë, mbështet fytyrën në xham, nuk lëkund fytyrën nga xhami, por hija e flakës e përkëdhel, e mbulon me ngrohtësi, ia kthjellon edhe trurin.

Duhet të mundohemi, thotë Lita. Është koha me u nisë!

Po, pohon ajo.

Ai merr bokallin me ujë dhe e lëshon naltë nga vrima metalike. Zjarri që nuk ishte shuar në shtëpinë e Litës asnjëherë, as në shtëpinë e babait dhe të gjyshit të tij, nuk

kishte thënë askush ndonjëherë të ishte shuar me ujë edhe kur kishte oxhak në Shtëpinë e Zjarrit, se ishte mallkim, më në fund përfundonte me dorën e tij asht e lëkurë.

Erdhi edhe kjo ditë, tha gruaja. Ndërsa ai mbylli perdet që binin deri në dysheme.

I kam mshel të gjitha dyert dhe dritaret, e siguroi gruaja.

Pse nuk i le hapur, foli ai pikëllueshëm. Nuk ka më kush t’i hapë.

E dëgjon sirenën e taxi-it, pyeti gruaja.

Nuk do të dëgjohet më në oborr asnjë sirenë, mendoi ai. Dalim, tha, i pafuqishëm.

Gruaja preku me dorë stufën. Zjarri është fikur, po ende është ngrohtë, tha.

Lita mendoi, por shikonte stufën e mbushur hi të nxehtë: S’ka kush e heq hirin kur ftohet, tha.

Nashtë, le të mbetet kështu përgjithmonë, përfundoi gruaja. / KultPlus.com

Bonjour, Madame

Tregim nga Nerimane Kamberi

“Bonjour, madame”, ju duk sikur e dëgjoj një zë mbrapa saj dhe e kthej kryet ngadalë, por nuk e pa askënd. Rruga ishte e zbrazët, u çudit paksa, se ishte mesi i javës dhe gjithmonë kishte gjallëri në këtë orë të ditës, ditës së hënë, kur pas të dielës së qetë, kthehej zhurma në rrugën kryesore të fshatit, aty ku ishin posta, dyqani i ushqimeve dhe shkolla gjashtë klasash përreth sheshit ku uleshin, paradite, pleqtë, dhe pasditeve, nënat me fëmijët e tyre, pas orës së fundit të mësimit, kur i merrni nga mësuesja që priste me ta në oborr. Ajo vazhdoj të ec, me shpresë se do ta shihte dike, se do ta dëgjonte prapë atë përshëndetje që e gëzoj kur doli nga shtëpia, edhe pse shpejt e kuptoj se ajo ishte e vetëm, por nuk donte të shqetësohej, t’ia prishte vetit ngazëllimin që e ndiente.

Pothuajse dhjetë ditë nuk kishte dalë nga shtëpia, e mundonin eshtrat në këtë fillim pranvere, shiu kishte rënë pandërprerë, dhe ajo shikonte, kur mundte të ngrihej në këmbë, nga dritarja, pak minuta, e pastaj drejtohej kah kuzhina ku e përgatiste një supë, në drekë, dhe një çaj, pasdite vonë, pak para se të binte në gjumë, se flinte herët. Tash i kujtohej se as nga dritarja nuk e kishte parë asnjë njeri të kaloj në rrugë, qoftë duke shkuar të blej bukë, apo duke u kthyer nga shtëpia e kulturës ku do të ishte dhënë ndonjë shfaqje, vërtetë binte shi pa ndal por ndonjë çadër, e kuqe, e kaltër, do ta kishte thyer zymtësinë e ditëve që ende nuk kishin nisur të zgjaten.

E sot dielli kishte hyrë në mënyrë diskrete në dhomën e saj dhe rrezet kishin luajtur kukafshehur te perdet, ajo e kishte shtyrë edhe pak gjumin, gjë e pazakonshme për të. “Do të dal për një shëtitje.” mendoj ajo. E tash gjendej para shtëpisë së Luizës, aty përballë kishës. Me Luizën ishin njohur në klasë të katërt, dhe nuk ishin ndarë më, derisa vendosën ta çojnë atë në shtëpi të pleqve. “Ajo nuk po mban në mend më asgjë. Nuk mund të jetoj më e vetëm.” i kishin thënë fëmijët e saj kur ajo kishte kundërshtuar largimin e shoqes së saj nga vendi ku kishin kaq shumë kujtime.

Por Luiza mbante në mend emrat e djemve të klasës, të atij me syza, atij flokëkuqit, atij me dhëmbët e rralla që e pëlqenin të dyja dhe atij të përkëdhelurit të mësuesit. I kujtoheshin të gjitha vjershat e mësuar në shkollë. Mbante në mend se cilën kapelë mbanin kur dilnin për piknikun vjetor të fshatit. Prej asaj dite, kur kishte parë të largohej vetura që e kishte marrë shoqen e saj, ajo kishte kaluar çdo here para shtëpisë së Luizës, por pa u ndalur, se i dhembte shpirti dhe fillonin t’i dridheshin buzët, jo, jo, s’do të qante, kurrë nuk e kishte derdhur asnjë pikë loti.

Por nuk e diti pse sot nuk mundi t’i përmbaj lotët, ndoshta për shkak të qetësisë së padurueshme që mbretëronte në rrugë, ndoshta për shkak të dyqanit të mbyllur apo për shkak të sheshit të zbrazët, edhe kur kryej tregu që mbahej aty, kishte më shumë zhurmë,; shpejt, duhej të kthehej në shtëpi, ta thërriste Luizën me telefon atje ku nuk kishte dashur kurrë të shkoj ta shoh, por ku e thërriste çdo të diele, dita e meshës “më mirë po e dëgjoj zërin tënd, se atë të zotit.” i thoshte ajo duke qeshur.

“Kërkoni Madame Luizën? Por a nuk e dini, ajo ka vdekur, para dy ditëve, e mori kjo murtajë. Si, cila murtajë? Nuk e dini për çka e kam fjalën? Nuk ju ka treguar askush? Nuk keni dëgjuar lajme? Nuk e dini çka po ndodh në botë? Kujdes, se po sëmurën më shumë të moshuarit. ” Ajo mbylli telefonin, i dridheshin duart, mbylli derën, e solli dy here çelësin, dhe e ulur në kolltukun e saj kadifeje, pasi e çiti krahëve një shall shumë të vjetër, pothuajse sa ajo vetë, të thurur me ngjyra plot, hapi kutinë e biskotave ku i ruante letrat e saj, ashtu sikur ajo i kishte ruajtur të sajat, e dinte, i kishte treguar, do t’i botonin një ditë, e të bëheshin të famshme, e të pasura, ah ah ah, sa kishin qeshur me këto idetë e tyre, e do t’ia vinin titullin “Mike qe gjithmonë “. E kapi njërën, ashtu, pa rend, e hapi zarfin dhe filloj ta lexoj: “E dashur Anë, ….” / KultPlus.com

Flokët e ngjyeme

Tregim nga Ibrahim Berisha

Humbja e dendësisë dhe  shkëlqimit të flokëve, përtueshëm po shpresëplot, më çoi në derën e dermatologut, Sami Lahu. Ai mbante ordinancën private “Floku”. Duhej zbritur pesë shkallë betoni në bodrumin me erë e lagështirë myku, të ndërtesës pesëkatëshe në lagjen Ulpiana A/12, për ta takuar mjekun trupgjerë dhe buzagaz.

Punë e gjenit, më tha ai shkurt me autoritet doktori, sa ia tregova brengën.

Pse, pyeta i hutuar dhe sytë më mbeten në fotografinë në mur, ku ishte vetë ai me flokë të dendura, në një rrugë të zakonshme me blinj të Prishtinës.

Tashti koka rrumbullake pa flokë i rrezatonte si një top plastike.

Mos e shiko murin po mua, më qortoi.

Pasi lavdëroi kurajon që më solli aty, zgjati shpjegimin: Çrregullim i melaninës, pigmenti që rregullon ngjyrën e flokëve, të lëkurës dhe syve. Ky është problem yt.

Mjekut sikur iu kujtua ndërkohë tjetra dhe me zë ende më atribues vazhdoi: Gjeni është përgjegjës për ngjyrën. Por, thinjat mund të vijnë edhe nga stresi, faktorët mjedisorë, ndotësit e ajrit. A duhet të tregoj se në çfarë qyteti të ndotur jetojmë. E mira është se ato janë flokë, qoftë të thinjura apo të zeza.

Interpretime boshe mjekësh, mendova rrugës së kthimit për në banesë.

Konsultimet  nuk më liruan nga ankthi që më shtohej, sa shikohesha në pasqyrë.

Bojatisja e flokëve me të zezë mund të të shpëtoj, i dhashë kurajo vetes.

Brenga e keqkuptimit për ngjyrosjen e flokëve më detyroi në orar pune, në zyrë, të hulumtoja si shihej kjo në kryet e një burri. Fjalia këshillëdhënëse m’u shndërrua në fiksion:“Ngjyrosja lejohet sikur për gratë, po ashtu, edhe për burrat, sa do që, në të dy rastet, është mashtrim i këndshëm”. Thënë të vërtetën, lehtë vendosa  për ngjyrën e zezë, pasi me të personifikohej forca dhe besimi.

Ndërmjet markave, L Oreal  dhe Schwarzkopf , zgjodha të parën, paraprirë nga hulumtimi i kujdesshëm pesëditorë në internet. Nisa me lyemjen e fokëve me ngjyrë të zezë. Imazhi im ndryshoi. Kisha përshtypjen se ata që më njihnin me flokët e thinjura miratonin veprimin tim, si një akt shpëtues, i një të ngurosuri që e kishte gjetur më në fund kokën e tij reale.

Shikohesha në pasqyrë dhe thosha: Ja kjo është më në fund ajo që më duhet. Lin, më në fund, gjete rehatinë.

Pas tre muaj qetësie, e gjitha u thye si gotë qelqi. U mbylla në zyrë i dëshpëruar dhe i turpëruar, pasi dëgjova si pëshpërisnin prapa me ironi, kush jo, sa hyra në mëngjes në  holin e Ministrisë së Drejtësisë: Erdhi Boja, erdhi  ky Cool-i.

Nuk mund koncentrohesha. Doja të mos dilja fare jashtë, të mos shihja askënd brenda në zyrë.

Mes pendimit dhe trishtimit, thirra asistenten Arta dhe i tregova për gjendjen që më kishin shkaktuar fjalët poshtëruese të kolegeve të punës pas shpine.

Ke dëgjuar më herët të më thërrasin me nofka tallëse, pyeta duke e shikuar drejt ne sy.

Po, tha asistentja serbez, kaherë, por mos u merakos, nuk tallen, por argëtohen. Ne të rinjtë, nuk jemi tradicionalë, sikur ju të moshuarit, shtoi.

Është edhe kjo që thua një lloj poshtërimi, mendova.

Shih ti, mentalitet tjetër, u inatosa pse më foli aq shkurt e trup.

Nuk e them se kam të drejtë, por, nuk e kanë me sherr, më qetësoi, Arta. Desha të them, janë imunë nga paragjykimet e rrezikshme.

Nuk e kuptova, çfarë deshi të thotë me paragjykime të rrezikshme, por nuk e ngava.

Ajo nguli shikimin në kokën time apokaliptike.

Nuk jam këtu për askend, i thashë kur hapi derën të largohej.

Mendjen e kisha te ngjyra e zezë e flokëve dhe në leximin fshehur, të udhëzimeve në revistën Shneta: Si të lani bojën e zezë.

Askend, more vesh, përsërita. /KultPlus.com

Vetmia në New-York

Tregim nga Nerimane Kamberi

E kishin lënë takimin në Central Park, Natën e Vitit të ri, kur ishin mbledhur te katërtit ne “loft’ -in e Edwardit në Soho, që e kishte blerë para shumë viteve, para se kjo lagje të tërheq interesimin e ca pasanikëve të rinj, ku do të hapeshin dyqane rrobash dhe galeri arti. Edwardi ishte vetë piktor por asnjëherë nuk kishte pranuar të ekspozonte ne ato hapësira ku, sipas tij, bëhej biznes, e jo art.

Atë nate, nuk kishin dalë si qindra turistë në qendrën e qytetit për të parë fishekzjarrët qe tregonin kalimin ne vitin e ri, dy njëzetëshe të njëpasnjëshme, çka do të ishte ndryshe nga vitet tjera? Për Edwardin bota do të vazhdonte të sillej çmendurisht, e bota e tij e brendshme të shkoj drejt fundosjes, e vetmia që e mundonte kaq shumë, të mos gjente kurrë prehje, as këtë vit, as një vit, as kurrë. Norma mundohej me sharmin e saj t’ia ndërronte mendimet, jo që ai nuk ishte i ndjeshme ndaj përpjekjeve të saj, herë filozofike, herë erotike, madje ajo ishte bërë muza e tij, ajo kishte pozuar për një seri pikturash, që kritika e kishte vlerësuar me admirim, me magjepse, por ku ai shihte aty rreth fytyrës së saj, trupit të saj, hijen e vetmisë, vetminë e madhe, si një dimër i acartë. Si ky dimër kur kishin lënë takimin.

Pas asaj nate, ishin nisur secili veç e veç për Evropë, Edwardi në Zvicër, për ekspozitë retrospektive; Norma në Paris për promovimin e romanit te saj të ri. Betty në Vjenë për botimin e një përmbledhje letërkëmbimi që e kishte përkthyer. E Ernesti apo siç e quanin shokët Mr.E, në Itali, për një takim gazetarë lufte. E para se të përfundoni dikush në dysheme, dikush në kanape nga pija e tepruar, kishin marrë vendimin që verës, në gusht më saktësisht, do ta festonin ditëlindjen e Normës, në park, te ura e filmave. Ishin kthyer nga udhëtimet e tyre me kohë para se të mbyllet aeroporti, qyteti, tërë bota. Pranvera qe e çuditshme. Edwardi tha: ” Vetmia më mbyti ” kur foli me Normën të cilën nuk mund ta takonte. Ernesti ishte i lumtur me këtë gjendje, kishte filluar ta përpunonte ditarin e luftës së fundit që kishte përcjell. E Betty priste që ai të mendonte për diçka tjetër. Shikonte nga dritarja, asnjë lëvizje në rrugët e qytetit, kjo pamje e trishtoj dhe ngriti sytë kah qielli, pa ca re të bardha që ngarendin për të zënë kujtimet e saj.

Vera kishte ardhur, u takuan, një ditë me vapë, Ernesti hapi shishen e verës dhe nxori ca cigare puro. Edwardi shqyeji letrën më të cilën kishte mbështjell pikturën. Norma e sodiste e heshtur, në këtë vepër, ajo qëndronte e ulur në krevat, kishte të veshur një këmishe nate të portokalltë, e shikonte kah dritarja, e hapur në qytetin e vetmuar. Me laps, shkruante “Vetmia në New-York.” , e më poshtë, me shkronja të vogla, “Gëzuar ditëlindjen”. / KultPlus.com

Qyqja, shpendi metaforik i vetmisë

Shënime në kohë pandemie

Nga Ibrahim Berisha

Edhe nëpër Kosovë një shpende bën thirrje që përgjason me emrin e saj, zë ky kozmpolitan po edhe edhe shembull shkollor onomatopeik.

Thonë: Kush e dëgjon i pari në pranverë këngën e saj, nuk do ta dëgjojë pranverën tjetër.

Qyqja, specie paralajmëruese, shpend i dhimbjes, lë pas jehonën alarmuese. Kushdo që i lutet ajo do t’i tregojë gjatësinë e ditëve dhe viteve të jetës. Kështu: “Qyqe, qyqe, kraht shkrue/ pash tye, pash mue/ edhe sa vjet kam me jetue”.

Fëmijët, nëpër dega e shkurre, e kërkojnë ta shohin, por ajo nuk duket, sa do që është e pranishme ngamosç gjithkund e askund. E përhershme.

Atëherë rishfaqet profili trazues i lutësit, i cili ende pret më mëdyshje e kurreshtje zgjatjen e vajeve, premtimeve po edhe lajmin përfundues. Sa klithma, aq vjet leje janë caktuar për lutësin nga ky shpend me zërin më të pikëllueshëm se loti i pishës. Ndoshta pse është gjithmonë e vetmuar dhe lë pas ndonjë ve të pashoqe, për të dalur nga ajo gëzhojë e brishtë, fryti i saj i plogshtë, rritur shumë – shumë vështirë.

Jo kot thonë: “Është bë si voja e qyqes!”.

Siç është shënuar edhe në mitologjinë shqiptare, në përralla, legjenda dhe këngë, ndërsa duket që këndon, ajo vetëm vajton vëllëzërit e saj, harrimin dhe kohët e liga, ëndrrat e parealizueshme dhe të papërsëritshme.

Zakonisht, qyqja këndon në vende të ngrehura më lart në drunj, në brigje dhe kodra.

Kur vjen ky shpend, duket edhe kali i qyqes.

Besohet se kali i qyqes duket më përpara qyqes. Është paralajmërim për ardhjen e shpejt të saj.

Është shënuar edhe në revistën famoze Bota shqiptare (1943), se jetojnë shumë legjenda për shpendin qyqe. Legjendën e plotë nuk mund ta përmbledhë as ky rrëfim në revistën kulturologjike: Qyqja dikur ka qenë vajzë. Ka pas dy vëllëzër. Vëllaut të madh i thoshin Qurku e të voglit Kuku. Të tre ishin jetimë dhe rronin nga bagëtia.

Dy vëllezërit pasi qethen një verë dhentë, vajtën për të pushuar nën një lis. I mashtroi një blegrimë dashi. Kuku e kërkoi dashin, por nuk e gjet, sepse ajo ish vetëm një blegërimë shejtani. Dy vëllezërit pastaj u grindën mes veti pse dashi blegërinte e nuk po gjendej. Qurku, me gërshanë të qethjes e therri Kukun. I tromqur nga pendimi, pastaj theri edhe vetën. Barinjtë i varrosën në një ledh. Motra sa ndjeu fatkeqësinë, u bë qyqe. Doli ta vajtojë anëve të botës fatin e zi të vëllezërve që kishin një beagti dhe mirësi derisa ishin bashkë dhe punonin për fatin e tyre. Kishin një lumturi të ardhshme si vëllezër, por u hyri në mes shejtani. Shejtani ua vuri vrasjen në mes, për të ndërtuar legjendën e fatkeqësisë së përhershme të motrës, e cila me pafuqinë e vet, përgjithmonshëm, edhe sot e kësaj ditë, vajton e kërkon dy vëllezërit e saj, Qurkun dhe Kukun.

Në revista për letërsi e art Shkëndija (1941) po në këtë temë, shkruan: “Motra tha: Bëmë një shpend të fluturoj, nga çdo anë e botës së gjerë, për të kërkuar vëllezërit e mi, ku janë tretur. Më jep një zë që të përmend dhe të shqipërojë, gjithnjë dhe kudo, vetëm emrin e këtyre. Pa ta s’mund të rroj dhe as që më vlen jeta.

E, vetme, unë Qyqe, nuk e dua jetën”.

Studiuesi i folklorit Anton Çetta në vitin 1969 nga Shaqir Sopaj në Llapushnik të Drencës ka shënuar gojëdhënën Qyqja (Çetta 1983:309). Është e përafërt me

gojëdhënën e Kalasë së Rozafatit. Nëntë vëllëzërit të vetmen motër e martojnë larg, ata desin nga dergja dhe për të mbajtur fjalën e dhënë, vëllau më i vogël, me erën e dheut, shkon e merr e sjell në derë të oborrit, ku shtëpia ishte rrëxu dhe nana e vetme mbetur, kur e sheh, e pyet qikën: Kush t’pruni? I përgjigj ajo: Halili. Vllau i vogël.

I tregon nana se nantë vëllaznit kanë dekë qe sa vjet. Motra e lutë të madhin Zot: “He Zot, banëm qyqe rrem n’rrem me knue për nan vllazën”.

Thotë gojëdhana: “E sot e at dit gjith knon, n ‘deg t’njom nuk rrin, veç ku a lisi i thatë”.

Qyqja shtegton vetëm natën. Dimrin e kalon në vende të ngrohta. Nga Evropa nisë e largohet në gusht, për t’u rikthyer në prill. (Ëernham, 2002)

Por, është gjynah me vra qyqen.

Legjendat dhe këngët edhe në Ballkan janë plot me shkaqe të shndërrimit të motrës në qyqe. Asnjëherë të vëllaut në qyq. Një kësi transformimi gjendet edhe në këngën Motra e Hasan Agës. Versione të kësaj kënge krahas në shqipe, ndeshen edhe në gjuhët sllave, veçmas në atë boshnjake. Por, kënga në gjuhën shqipe, po me motiv të vrasjes së vëllaut nga “Dymbdhet’ pushk’ …” , e thotë: ”Kjau e briti çika dit’ e natë:’/- Banm’ o Zot qyqe! – çika ka thanë.\Flaturim qyqe qenka çue.\ Rrem më rrem gjithmon’ ka knue!”

Megjithatë, pse gjithmonë vetëm çika?!

Një botë e habitshme shpeze, kjo e shpendit metaforik. Zogu i qyqes që lindë o çelë në folenë e huaj, nuk e njeh nënën e tij, por njerkën e di për nënë të vërtetë. Ai lindë para zogjëve të nënës së huaj vetëm për dymbëdhjetë ditë nga vendosja në fole të huaj nga nëna e vërtetëe. Ua ha ushqimin zogjëve për të cilët prindët bëjnë mund t’ua sjellin rregullisht. Pastaj i largon krejt nga foleja. Një ditë kur bëhet e

zoja për të fluturuar lë folenë e njerkës dhe nisë e këndon nëpër degët e thata të lisit. Njësoj sikur gjithë qyqet e botës.

Qyqja nuk ndërton fole të vet.

Shpend që e lë vezën në folenë e zogjëve tjerë, prandaj simbolizon edhe parazitizmin!

Po në fakt, nuk shihet relaconi tjetër. Ajo është bota më e braktisur e shpendit nga të gjitha dhe kërkon të humburen e përhershme, dashurinë dhe ngrohtësinë e përkatësisë llojit të vet.

Në anë të ndryshme të globit, që nga Japonia e India, pakashume njëjtë është ndërtuar legjenda për shndërrimin e motres në qyqe.

Ps. Motra mbetet gjithmonë besnike e pathyeshme, por edhe vëllëzërit në asnjë rast nuk harrojnë premtimin, njohur ndryshe si fjalë e dhënë, apo besë për t’iu gjetur gjithmonë afër motrës. Edhe, qyqja jeton e jeton, kjo metaforë e vetmisë po aq edhe e dashurisë së përjetshme. Pasi në secilën dashuri të madhe ka edhe vetmi të madhe. / KultPlus.com

I zoti dhe pronari i shtëpisë

Tregim nga Ibrahim Berisha

Pas së paku dhjetë goditjeve në derë, i përgjumur u zgjua Gjarpri dhe doli nga vrima e shtëpisë që ishte e vështirë për t’u vërejtur me sy njeriu. U ngrit edhe më shumë në gishta të këmbëve.

I tha Zekisë: Kushdo që kaloi këtej pari më kujtoi lindjen dhe ikjen tënde. Të kam pritur gjatë dhe pavarësisht nga ndryshimet që ke pësuar duke i takuar përfundimisht një bote më të panjohur, ti thua të qytetëruar, unë të pranojë në shtëpinë e vjetër, madje pa shenjën më të vogël të dyshimit. Atëherë mirë se vjen!

Gjarpri ishte po ai i moçmi, ngjante në gjatësi të lezetshme, por të dridhshme, i bukur që e veçonte nga gjithë kafshët e llojit të tij në shtëpitë e Kermes, dhe që në kontaktin e parë, Zekia nuk hetoi ndryshim të dashurisë ndaj tij. Ia zgjati dorën i pari dhe ai ia ktheu me vullnet të ngrohtë.

Të hyjmë brenda, i tha Gjarpri dhe tashti dera ishte kacavarur në bagllamë dhe brenda gjysmerrësira thahej pjesshëm nga dritaret e vogla.

Mos mendo se nuk të kam pasur në mendje dhe zemër dhe po të dua tani nuk mund të ta shpreh, filloi Zekia. Kam pasur shumë pyetje që ia kam shtruar vetes në këto vite sa isha larg shtëpisë, por përgjigjet nuk kam ditur t’i them. Tashti unë jam shumë i lumtur se ti më ke respektuar kaq vite duke ndenjur këtu i vetëm, dhe unë si zot shtëpie, përulshëm të falënderoj shumë. Të kam sjellur një dhuratë që e di se e ke merituar që nga çasti i shtrëngimit të duarve.

Ia dha kutinë e artë me orën e zinxhirit që shkëlqeu në dhomë. Të gjithë gjarpërinjtë e shtëpive mbajnë orë të shtrenjta dhe të bukura, të dhuruara nga prindërit e tyre. Gjarpri kishte vënë në zjarr kafenë dhe dëgjonte duke ndjekur fjalët e Zekisë me vetëpërmbajtje të jashtëzakonshme. Zjarri bëri edhe dritë të ngrohtë nga oxhaku, i cili përmes vrimës, harkut, bënte të fluturonin hijet e nxehta të flokëve të drunjve.

Unë kam orën time, të falënderoj. Kjo orë që ke sjellur është e nevojshme për njerëzit, tha Gjarpri. Ligjet njerëzore i rregullojnë të gjitha. Ty të përket shtëpia, ti je pronar i ligjshëm i saj. Aspak nuk e vë në dyshim këtë të drejtë. Por, ndërsa ju jeni pronar i përhershëm dhe i ligjshëm, unë jam zot i kësaj shtëpie.

I rikthyeri nuk kishte menduar kurrë në kujtimet e tij ngjarje kaq të papritura. Mori një thupër dhe filloi të ngacmojë hirin e paktë të zjarrit. Qëndronte oxhakut kundruall, ndërkohë që Gjarpri i Shtëpisë pa u kursyer përgatiste darkën. Nuk u merakos se pronari ishte i tëri dremitje pikëlluese nga fjalët që dëgjoi dhe që nuk i kishte menduar kaq vite.

Të porsaardhurit ikja ia kishte mundur gjykimin e arsyeshëm, ndoshta edhe faji ishte vetëm brenda tij, prandaj nuk gjente kurrsesi arsyetim jo veç për veten e tij, por as për Gjarprin e Shtëpisë. Mendoi pasi të hanin darkë sërish do të hapnin bisedën ndërsa të rrinin në gjunjë duke shikuar zjarrin me ëndrrat se çfarë do të bënin në të ardhmen.

E di çfarë ti mendon, tha Gjarpri. Thua se ne do të merremi vesh pasi të hamë darkën. Gabon, sikur gjithë njerëzit, të cilët nuk duan të ballafaqohen me atë që kanë përpara, me atë që vetë e kanë krijuar dhe pastaj nuk e pranojnë si rezultat të tyre.

I frikësuar nga fjalët e fundit, Zekia deshi të gjejë një drejtim faljeje me fjalë që i qëndronin në gjendje të palëvizshme.

Ty të kam të vetmin në këtë botë, tha ai.

E di, përgjigji Gjarpri. Prandaj ti nuk gjen arsyetimet e duhura sonte.

Do të jetë shumë vështirë të mbërrijmë në fund, mendoi Zekia, ndërsa lante duart përpara darkës së shtruar, tek po e prisnin lugët, thikat dhe pjatat e pastra. Ishte një darkë shumë e mirë, me mishra e ëmbëlsira, sa kish harruar se mund të gjente përsëri sofrën e moçme me kaq begati. Gjatë gjithë ngrënies gugiten pëllumbat në tavan. Pëllumbat me zërat e tyre e shqetësonin sa Gjarpri duke ndjerë këtë dhe pa i treguar fare atij, doli për një çast, trembi shpezët dhe paqja mbretëroi edhe në dhomë e mysafirëve.

Dua të hap edhe një herë bisedën, nëse e kishe me gjithë mend.

Orë e Shtëpisë, filloi me dhënien e kuptimit të veçantë fjalëve që i radhiste vështirë Zekia. Do të kisha parapëlqyer të merremi vesh, ne jemi krejt dy dhe nuk duhet te dëshpërojmë njëri-tjetrin.

Të kuptoj, tha Gjarpri. Ne jemi këtu vetëm dy veta. Mund, të dy të jemi të kënaqur, nëse ti heq dorë nga ambicia e sëmurë njerëzore. Do të më thuash: Durimi i gjatë apo padurimi i çastit të ka sjellur këtu?

Po, tha Zekia. Por tani pak nga pak po ndihem i zhgënjyer. Ti je i lumtur, dukesh i qeshur, pashë se ngrëne pa ndonjë ves, ndërsa unë jam i pikëlluar nga gjithë ato të mira që ishin në sofër e nuk m’u dha të ngopesha. Ne nuk jemi të barabartë tani.

Ju njerëzit gjithmonë proklamoni barazinë dhe më këtë mjaftoheni. Në thelb e keqkuptoni, tha duke shikuar dhimbshëm Zekinë.

Gjarpri doli jashtë dhe me ato lëvizje që doli edhe ktheu brenda. Ishte lëvizja e Orës së Shtëpisë, ajo që ngrihej gjithmonë, kur nata binte dhe nuk dukej fije drite kund, edhe po të afroje gishtin në sy kot, atë e ndjeje vetëm kur përftonte. Kjo ishte vuajtje origjinale për të mirën e shërbimin njerëzve që bënte lloji i gjarpërinjve të shtëpisë në gjithë këto fshatra të Rrafshit të Kosovës që dikur ishin plotë dhe edhe këto kafshë kishin mundësinë të ndjeheshin më të gëzuara dhe më të lumtura. I ndiznin ëndrrat pas gjumi dhe kërkonin rrugëdalje në çastet më të vështira, por gjithnjë duke arsyetuar dhe vepruar qetësisht për të mirën e shtëpive. Shpesh, shtëpitë nuk meritonin sakrificën e tyre, ata e dinin këtë mirë, por pikërisht të lidhur për këtë që bënin, roje besnike, ata nuk donin, por as nuk kishin të drejtë, pavarësisht guximit, të ndryshojnë historinë.

I hodhi cigare Zekisë që ishte zbrazur brenda vetës, e tha: Ju njerëzit na sillni në mendje në orët, netët e ditët më të vështira. Për këtë edhe jemi krijuar ne gjarpërinjtë e shtëpive. Nuk ankohemi përse është ndonjë detyrë e vështirë. Detyrën që na është caktuar, nuk mund të mos e respektojmë.

Ashtu, ndërhyri Zekia.

Gjarpri duke ditur çfarë do të thoshte ai, ndryshoi pozitën në dhomë. Këmbët i zgjati përpara. Zekia vazhdoi: Edhe ne njerëzit ju kemi dashur shumë, ju kemi respektuar sa aromën tuaj e kemi pasur si një frymë të shpirtit tonë. Kjo nuk ka mjaftuar, apo jo?

Pikërisht, jo, tha Gjarpri. Thikat, shpatat, pushkët, bombat që ju i keni krijuar kundër vetvetes, na kanë dëmtuar shpesh edhe ne, që nuk kishim lidhje me armët vdekjeprurëse. Një bombë e hedhur në shtëpi, e di çfarë dhimbje dhe tragjedi na shkakton ne gjarpërinjve. Ju ikni ndërsa ne mbetemi pse nuk na lejohet të largohemi kur jemi zot të vetëm të shtëpisë. Ju pronarët edhe një plumb qifteje po ta hedhë paqëllimshëm ndonjë gjuetar, duke provuar të godasë rosakë të egër, frikësoheni

dhe të tmerruar fajësoni gjithë të tjerët. Ne mbetemi se jemi zot shtëpie, ndërsa ju ikni se jeni pronarët.

Zekia nuk kishte çfarë të fshihte tjetër.

Ishte në një natë të vonë që jashtë mund të mbushte borë gjithë rrugët dhe malet, të mbyllte shtigjet, duhej të pajtohej të duronte, por i zemëruar me vendosmërinë njerëzore, shpërtheu: Unë jam Zot Shtëpie, këtë besoj nuk e ke harruar plotësisht qoftë edhe nga vitet që kanë kaluar dhe mungesa ime të ketë mundur inteligjencën tënde. Shtëpia ka një zot dhe ai është pronari i saj.

Gjarpri u ngrit dhe duke shikuar nga natyra e trazuar njerëzore, iu qas pronarit: Ti përpara se të ngritesh në këmbë, si njeri, je i detyruar të përkulesh. Të duhet forca se ndryshe nuk mbërrin të ngresh kokën. Ti ke dobi nga ky mund që je i detyruar t’i bësh vetes sate. Por, unë e them, se ti njeri që je pronar, dhe jo zot i shtëpisë, mund të shkosh ngado, të ndërrosh pronat, të shkatërrosh ato, t’i harrosh në fund të fundit dhe po të ishte se ndryshon Zoti i Shtëpisë, në botën tuaj njerëzore do të shkatërrohej dhe përzihej si mos ma keq çdo gjë. Kaosi do të ishte një mbret i pakontestueshëm në përkatësinë dhe jetën tuaj. Jemi ne, që vemë dhe ruajmë rregullin. Zotëritë e shtëpive janë një, ata mbesin të tillë, dhe nuk është fare e rëndësishme se cili është pronari. Çdo njeri mund të jetë pronar i çdo shtëpie. Një njeri mund të sundojë prona të pakufishme. Ti ke shumë prona, qan e s’qan kokën për to. Unë jam këtu zot shtëpie. Pajtohesh?

Nuk pajtohem, tha preras Zekia. Te heq dorë nga prona ime. Kurrsesi. Kam gjithë letrat e duhura. Unë jam njeri dhe vetëm njerëzit mund të jenë zot shtëpie.

I mjeri ti, tha Gjarpri. Po të lë derën hapur të shohësh sa shumë borë po bie në tokën e vet. / KultPlus.com