Helena Kadare: Gruaja gjeneron brenda vetes më shumë forcë, më shumë ndjeshmëri dhe përkushtim

“Më duhet t’ju them qysh në fillim se asnjëherë nuk e kam parë letërsinë si një fushë beteje mes burrave e grave, për t’u dalë për zot të drejtave të këtyre të fundit nëpërmjet shkrimit. S’kam milituar dhe s’jam renditur ndonjëherë në kampin e grave feministe. Ndoshta ngaqë më mungon fryma militante, e domosdoshme për rastin në fjalë. Apo ngaqë nuk kam në veten time asnjë fibër prej lideri (lidereje?) të kësaj fushe, gjë e domosdoshme për ta mbajtur lart këtë flamur. Por është e vërtetë gjithashtu se kam shkruar me dashuri për gratë. Kjo vjen, besoj, ngaqë njoh, siç kujtoj, natyrën dhe ndjenjat e tyre, duke qenë vetë një grua. Ndërkaq, nuk mund të thuhet se personazhi grua në librat e mi është pozicionuar si një kundërvënie apo ndeshje ndaj së keqes, të personifikuar rëndom në figurën e burrave. Përkundrazi, më është dukur më natyrale gjetja e një rruge dhe e një mundësie bashkëpunimi mes të dyve, për ta bërë më cilësore e më të pranueshme jetën e përbashkët. Në qoftë se simpatia ime ka anuar, disa herë në mënyrë të dukshme, nga gruaja, kjo anësi mund të ketë një shpjegim të vetëm: në sytë e mi, gruaja, flas për atë që e meriton plotësisht këtë emër, më është dukur më sipërore, më e aftë se burrat, në përballjet e saj me jetën e përditshme, për nga kuraja dhe pasioni me të cilin i bën gjërat, nga qëndrueshmëria dhe intuita e saj. Kam mendimin se nga natyra, gruaja gjeneron brenda vetes më shumë forcë, më shumë ndjeshmëri dhe përkushtim në mbrojtje të familjes së saj dhe të kauzave të tjera. Kam dëgjuar nganjëherë të thuhet, jo pa një grimë ironie, se dashuria është historia e jetës së gruas dhe një episod në jetën e burrave. Nuk më duket kështu. Ka plot raste kur kjo thënie mund të përsëritet në të njëjtin kontekst anasjelltas, pra të jetë edhe për burrat kështu. Nëse më lejohet të jap mendimin tim për dashurinë dhe për raportin e një çifti në përgjithësi, them se dashuria, në rastet më të mira, nuk është të parët e njëri-tjetrit sy në sy, siç përfytyrohet nganjëherë, por e të dyve bashkë në të njëjtin drejtim. Dhe për të ardhur te gjysma tjetër e pyetjes suaj, mendoj se tablotë e personazheve femra, të njohura dhe të adhuruara nga gjithë lexuesit e botës, nuk kanë ardhur në letërsi falë penës së grave shkrimtare, por, madje do thosha shumë më tepër, nga pena të shkrimtarëve burra, që e kanë pasuruar letërsinë botërore me personazhe të jashtëzakonshme grash, modelet e të cilave vazhdojnë të frymëzojnë e të magjepsin gjenerata të tëra të njerëzimit”.

  • Helena Kadare

Shkrimtarja Helena Kadare sot feston ditëlindjen, përmes këtij shkrimi iurojmë jetë të gjatë e plot krijmtari! / KultPlus.com

“Shtrigat” e letërsisë

Një homazh për të gjitha shkrimtaret, që kanë ndryshuar rrjedhën e ngjarjeve me fjalën e shkruar, e hasim tek libri “Celebrating of Magical Women Writers”. Një përmbledhje e ilustrimeve të rralla, të cilat na shfaqin anën tjetër të këtyre grave magjepsëse të letërsisë. 

“Mungesa e shtrigës nuk e zhvleftëson magjinë”, shkruan Emily Dickinson. Shkrimtaret e njohura gjithnjë na kanë mahnitur me punën dhe veprën e tyre dhe kjo përmbledhje me ilustrime, të cilën e kanë sjellë për admiruesit e letërsisë autoret Taisia Kitaiskaia dhe Katy Horan është një nderim dhe homazh ndaj veprës së tyre.  Skica impresioniste të ndërthurura me mjeshtëri bashkë me fakte biografike dhe imagjinatën, vijnë përmes emrave të rëndësishëm si Sylvia Plath, Virginia Woolf, Octavia Butler, Sappho, Audre Lorde, Anaïs Nin, Gertrude Stein, Flannery O’Connor, Anna Akhmatova, Toni Morrison dhe Emily Brontë, të lindura “përpara se të ekzistonte gruaja”, ashtu siç Ursula K. Le Guin, e thekson në literaturën e saj të shkëlqyer aseksuale.

Ajo çfarë vihet re më shumë është edhe kujtesa për talentin e rrallë dhe testamentin unik të mençurisë së Toni Morrison, nga fjalimi i saj i famshëm me rastin e pranimit të çmimit Nobel:

“Ne vdesim. Mbase ky është kuptimi i jetës. Por ne e krijojmë gjuhën. Mbase kjo mund të jetë pesha e jetës sonë.”

Disa nga ilustrimet:

Anaïs e zë gjumi në anijen e qelqtë e të fundosur. Derisa ëndërron, alteregot që ngrihen nga trupi i saj.  Ato kanë flokë pis të zinj, një sy që mbyllet ngadalë në të gjitha fytyrat e tyre, gjokset dhe krahët. Ca koleksionojnë guaca deti, të tjerat ndjekin lëvizjet e diellit. Ca mbajnë shtëpi, bëjnë punë dore, ndjekin dashurinë. Ca operojnë me mediat e shkruara. Para agimit, alteregot bashkohen dhe bëhen një me Anaïs, i puthin njëra-tjetrës sytë, gojën dhe bëhen një trup i vetëm ashtu si sirenat e detit.

Duke kaluar rrugën në një ditë me shi, Virginia hedh hapa të lehtë nga një pishinë e vetëdijes në tjetrën.  Ajo i do këto pellgje, krijesa që i rrethojnë secilin nga kyçet. Por para se të kalojë në rrugën tjetër, Virginia pikasë pellgun e saj: ai rrjedh me shiun, ngrihet lartë, bëhet thellësi, lum i trazuar. Ajo nuk do ta mbijetojë këtë…

“Shtrigat e letërsisë”, të pasqyruara në këto imazhe janë një  version ndryshe i personalitetit të shkrimtareve përmes ilustrimeve, që nxjerrin në pah një analizë unike të karakterit të tyre gjenial dhe shkrirjes së tij në veprat e njohura, që renditen në krye të letërsisë botërore, si një thesar dhe pasuri e rrallë./KultPlus.com

“Efekti Ferrante”: Gratë shkrimtare po fitojnë vëmendje të jashtëzakonshme

“Miku im brilant” dhe libra të tjerë më të shitur të shkrimtares Elena Ferrante janë frymëzim i romansiereve gra, të cilat janë duke e shkundur establishmentin letrar të mbizotëruar nga burrat e vendit.

Në Itali, proza letrare është konsideruar prej kohësh si arenë burrash. Botuesit, kritikët dhe komisionet e çmimeve letrare kanë hequr dorë nga librat e grave me arsyetimin se janë letërsi për gra apo libra që lexohen në plazh. Ata madje talleshin me Elena Ferrante, por romanet e saj u shndërruan në një sensacion ndërkombëtar, duke shitur mbi 11 milion kopje, si dhe frymëzuar seri të vlerësuara të HBO-s. Reputacioni i saj u rrit duke u bërë romansierja më e suksesshme italiane ndër vite.

Gjatë dy viteve të fundit , romanet nga gratë kanë përbërë afërsisht gjysmën e 20 bestsellerëve në prozën letrare – gati dyfishin e përqindjes nga viti 2017, sipas të dhënave të publikuara nga “Informazioni Editoriali”, i cili anketon shitjet në libraritë e vendit. Disa shkrimtarë dhe profesorë të letërsisë argumentojnë se elitizmi i pluhurosur, më shumë sesa seksizmi i hapur, i pengon gratë të njihen.

“Ka një ide të përhapur që proza letrare duhet të jetë virtuoze dhe vetë-referenciale,” thotë Elisa Gambaro, një studiuese në Universitetin e Milanos. Si rezultat i kësaj, proza letrare që ka sukses në treg shpesh nuk vlerësohet. Por disa gra thonë se duhet të jetë anasjelltas. “Thënë shkurt, gratë shkrimtare kanë tendencë të jenë më pak autentifikuese, sepse nuk janë mësuar të shohin veten si qendrën e botës,” thotë Brogi, studiuese e letërsisë bashkëkohore në Universitetin për të Huajt të Sienas. Sipas saj gratë e kanë zhvilluar gjuhë letrare për të qenë më lehtë të kuptueshme – dhe rastësisht, më lehtë për t’u përkthyer – sepse ato shpesh injoroheshin.

Arritjet e grave shkrimtare kanë nisur një debat të gjerë në Itali për atë se çfarë përbën letërsinë në një vend ku virtuoziteti vetë-referencial vlerësohet shpesh më shumë sesa mjeshtëria e rrëfimit, rezonanca emocionale dhe çështje të tilla si seksizmi apo rolet gjinore.

“Një kohë ne hezitonim të shkruanim për tema të caktuara, nga frika se mund të etiketoheshin si “gjëra grash”, tha Veronica Raimo, autore e romanit “Vajza në derë”, një eksplorim i martesës, shtatzënisë dhe sulmit seksual që u përkthye në anglisht këtë vit. “Ekzistonte një ide që rrëfimet e grave nuk mund të ishin universale. Por kjo po ndryshon”.

Gjatë intervistave, autorët italianë, redaktorët, kritikët, përkthyesit dhe botuesit kanë thanë që gratë shkrimtare kanë fituar një vëmendje të jashtëzakonshme. Disa e quajnë “Efekti Ferrante”. /KultPlus.com

Majlinda Nana Rama, publikoi disa pjesë nga libri i saj i ardhshëm “Kodi poetik i Agollit”

Shkrimtarja dhe gazetaria Majlinda Nana Rama, i është përveshur punës për të sjellë para publikut një monografi studimore “Kodi poetik i Agollit”. Lajmin për këtë e ka bërë të ditur vetë shkrimtarja nw rrjetin social Facebook, e cila ka theksua se libri është në proces të botimit.

KultPlus më poshtë po u sjellë disa pjesë të shkëputura nga ky tekst për të cilin shkrimtarja akoma nuk ka bërë të ditur se kur do të publikohet.

“Ndër autoritetet absolute të penës, i dashur dhe njerëzor, Dritëro Agolli, mbeti i njëjtë, edhe pse i vendosur mes dy epokave historike shqiptare: sistemit totalitar dhe shoqërisë demokratike” është fillimi i tekstit të publikuar nga Majlinda Nana Rama.

Ajo vazhdon tutje duke e cilësuar shkrimtarin Dritëro Agollin si: “Autor me ndikim dhe rol të rëndësishëm në historinë e letërsisë shqipe gjatë gjysmës së dytë të shek. XX, një ndër emrat që i rezistoi furtunës dhe trysnisë së përballjes midis krijimit të një letërsie ideologjike dhe një letërsie të mirëfilltë artistiko-estetike. Pavarësisht ndikesave dhe presimit nga kjo e para (ideologjisë), kritikat ndaj diktaturës Agolli i shfaqi qysh në atë kohë, kur e shpaloi mendimin e tij përmes romanit “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo”, një demaskim për drejtuesit injorantë e mediokër, të mëkuar në gjirin e partisë mëmë…”, ka shkruar ajo.

Ndërsa sa i përket librit “Kodi poetik i Agollit”, shkrimtarja ka theksuar se ai sjell një variant alternativ leximi dhe synon ndërlidhjen e elementeve autentike me konstanten krijuese moderne të poezisë së autorit.

“Qaset të lidhë kompaktësinë strukturore me shpërthimin gjenetik e tradicional (truallin) dhe t’i paraqesë ato në kontekst me sociologjinë, kushtet shoqërore, sociale, historike etj. Pra, pa dashur të kumtojë teori pranuese, pohuese apo ndarje kontrastive, sjell mundësinë e një rileximi modest, të shtruar e të fushuar në trekëndëshin: tipologji e poetit-tekstualitet poetik-lexues (marrës)”, ka shkruar autorja Ramaj.

Libri hedh vështrim mbi ndikim që pati Dritëro Agolli në Shqipërinë letrare, si idealist e progresist, që synoi një botë të civilizuar poetike, me sens modern. Pasi që sipas shkrimtares ai është dëshmuar si poet i cili qysh në fillimet e veta e deri në certifikimin e tij si personalitet i letrave shqipe, ruajti nivelin artistik nga interferimi i zhvillimeve jashtëletrare, duke lartuar ngrehinën e poetit dhe poezisë së muzave shpërthyese, me penë të mprehtë e universale, që mbart tiparet e një krijimtarie të përbotshme.

“Si njeri i mendimeve të thella dhe ideve të mëdha, poeti vjen në këtë libër edhe si mendja e hapur, edhe si vizioni përparimtar, edhe si poetika dinamike. Me natyrshmëri e origjinalitet fabulesk dhe emocional, Agolli ngriti shqetësime të mëdha shoqërore të kohës ku jetoi, duke u bërë edhe pjesë aktive, përgjegjës, udhërrëfyes e udhëheqës shpirtëror i kombit të vet. Në këtë udhëtim, poeti është sjellë nëpërmjet poezive të krijuara para dhe pas viteve ’90-të, nga ku shfaqet zë i parë për kërkesa të larta të një Shqipërie tjetër”, është paragrafi i fundit i shkëputur nga libri i ardhshëm “Kodi poetik i Agollit”, i shkrimtares Majlinda Nana Rama. / KultPlus.com

Ekspozitë me dorëshkrime dhe objekte personale të At Gjergj Fishtës dhe At Zef Pllumit

Në vijim të aktiviteteve me rastin e 10 vjetorit të ndarjes nga jeta të një nga figurave më të shquara të kulturës shqiptare, At Zef Pllumit, do të hapet edhe një ekspozitë, shkruan KultPlus.

Provinca Franceskane e Shqipërisë në bashkëpunim me Arqipeshkëvinë Metropolitane të Tiranës – Durrësit dhe Bibliotekën Kombëtare me rastin e 10 vjetorit të vdekjes së At Zef Pllumit, në ambientet e Kurias Ipeshkvore (pranë Katedrales së Shën Palit) Tiranë, organizon ekspozitën me dorëshkrime dhe gjëra personale të At Gjergj Fishtës dhe At Zef Pllumit, të shtunën, më 30 shtator, ora 12:00.

Më këtë rast një fjalë përshëndetëse do ta mbaj Shkëlqesia e Tij Imzot George Frendo. / KultPlus.com