Historia e botës në 12 harta

Çfarë forme ka Toka? Njerëzimi ndoshta e bëri këtë pyetje që në kohërat parahistorike.

Që nga ajo kohë ka pasur përpjekje të panumërta për të menduar dhe hartuar të ashtuquajturën “ecumene”, pjesa e botës e banuar përmes hartave.

Dhe nëse askush nuk ka arritur ta riprodhojë atë me besnikëri, secili ka dhënë një kontribut të rëndësishëm, duke hedhur në letër njohuritë gjeografike që kishte në dispozicion.

Një udhëtim nëpër harta rezulton të jetë një udhëtim nëpër shekuj, shumë udhëzues, siç nënvizohet edhe nga libri i Jerry Brotton “Historia e botës në 12 harta”.

Po ju sjellim disa nga hartat më të famshme nga e kaluara:

E ashtuquajtura “harta e Babilonisë” (550 pes) është përfaqësimi më i vjetër i njohur i botës. Bota përfaqësohet në një mënyrë simbolike: Babilonia është në qendër dhe toka shfaqet si një disk i rrethuar me ujë (lumë, oqean) siç pretendohet nga tradita arkaike dhe feja babilonase. Përtej kësaj shtrihen rajone ose ishuj të tjerë në formë trekëndëshi.
 Rreth vitit 150 pas Krishtit astronomi i Aleksandrisë Claudio Ptolemeu shkroi një traktat me titull “Udhëzues për gjeografinë”. Gdhendur në Greqisht në një rrotull papirusi, ai përmbante 1000 vjet mendim grek mbi madhësinë, formën dhe shtrirjen e botës së banuar. Origjinali nuk ka ardhur deri tek ne, por kemi një riprodhim të tij: vepra u rishfaq në Bizant në shekullin e 13-të, shoqëruar me harta të vizatuara nga skribët bizantinë, bazuar në përshkrimin ptolematik të tokës dhe pozicionet e 8000 vendndodhjeve të treguara në tekst. Mund të identifikohen Mesdheu, Evropa, Afrika e Veriut, Lindja e Mesme dhe disa pjesë të Azisë.
Kitāb nuzhat al-mushtāqn (“Kënaqësia për ata që vizitojnë vendet e tokës”) është një përmbledhje gjeografike e shkruar nga gjeografi arab Al-Idrīsī (1154): është një sintezë e njohurive mbi botën e njohur atëherë, ilustruar me 70 harta rajonale të botës, plus një hartë e vogël e ndriçuar botërore. Libri dhe hartat janë fryt i traditave greke, të krishtera dhe islamike të shkencës, gjeografisë dhe udhëtimeve, që ishin atëherë në qarkullim.
 1.59 metra e gjatë dhe 1.34 metra egjerë, harta e Hereford (rreth 1330) ndodhet në katedralen e qytetit homonim dhe të vogël në kufirin anglo-uellsian. Është një riprodhim i botës, siç iu duk një kristiani të shekullit XIII. Marrë nga një lëkurë viçi e madhe mbi të cilën u vizatua ekumenemi, ajo është një përfaqësim i besimeve teologjike, por edhe kozmologjike, zoologjike dhe etnografike të kohës. Jeruzalemi është dizenjuar në qendër të rrethit, lindja është në majë dhe Kopshti i Edenit ilustrohet në një rreth në kufijtë e botës. Sidoqoftë, harta paraqet disa enigma: ne nuk e dimë saktësisht se kur është bërë, cili ishte funksioni i saj dhe pse ndodhet në atë katedrale.
Harta botërore Kangnido (rreth viti 1470) është shembulli më i vjetër nga Azia Lindore dhe është harta e parë aziatike që riprodhon Evropën. Pikturuar imët me bojë në mëndafsh ka ngjyra të ndritshme: detet janë jeshile e ullirit dhe lumenjtë blu. Vargmalet tregohen me vija të zeza zigzage, ndërsa ishujt më të vegjël përshkruhen si rrathë. Dimensionet janë mbresëlënëse: 164 × 171 centimetra. Fillimisht ishte e bashkangjitur në një shkop në mënyrë që të mund të zhbllokohej nga lart-poshtë, ndoshta ishte krijuar që të varej.
Globi që i atribuohet hartografit gjerman Martin Waldseemüller daton që nga viti 1507. Besohet se është harta e parë që përshkruan dhe quan “Amerika” një masë toke tw dallueshme nga Azia.Eurocentrizmi. Harta nga hartografi Gerardo Mercatore (1569) u bë në vitet e eksplorimeve të mëdha gjeografike dhe ishte kryesisht për t’u përdorur nga lundruesit. Mercatore bëri hartën e tij me një projeksion të quajtur “konform” që është në gjendje të ruajë këndet, prandaj ishte ideale për lundrim me busull. Mercatore vendosi Evropën në qendër të hartës. Në këtë mënyrë, dimensionet e tij u shtrembëruan. Hartografi gjerman Peters do ta demonstrojë këtë në vitet 1970 duke hapur një debat se si paraqitja gjeografike e hartave rezulton të jetë një “akt politik”.
Nga 1638 Joan Blaeu ishte hartograf zyrtar i Kompanisë Holandeze të Indisë Lindore dhe kështu kishte qasje në dokumentacionin e më shumë se 150 viteve të udhëtimeve tregtare holandeze në perëndim dhe lindje të Evropës, si dhe në hartat dhe skemat më të fundit të navigatorëve. Atlas Major (1662) është riprodhimi më i pwrditwsuar i kohës. Ai përshkruan saktësisht majën e Amerikës së Jugut dhe Zelandën e Re dhe tregon si bregun perëndimor të Australisë (referuar si “Hollandia Nova Detecta 1644”) dhe Tasmania, e cila kishte marrë emrin nga Abel Janszoon Tasman, evropiani i parë që arriti në ishull dhe zyrtarisht e mori në zotërim atë në dhjetor 1642. Në foto një riprodhim i Norvegjisë nga Atlas Major.
Kur studiuesi anglez Halford Mackinder përfaqësoi në hartën e tij “boshtin gjeografik të historisë” (1904), gjeografia si një disiplinë lindi disa dekada më parë. Studiuesi besonte se “zemra” e të gjithë civilizimeve tokësore do të ndodhej në pjesët e Rusisë. Kështu ai bëri një hartë tematike që do ta përfaqësonte atë. Kjo hapi rrugën për hartat pasuese të afta të vizualizojnë ndryshimin në hapësirë të një fenomeni të caktuar shoqëror, ose një teme të veçantë: për shembull, krimi, sëmundja ose alfabetit.
 Fotografi e parë e plotë për tokën është realizuar nga ekuipazhi i Apollo 17 në 1972 dhe paraqet tokën si një top të mrekullueshëm të pezulluar në univers. Bota e përshkruar kështu perceptohet për herë të parë si e brishtë dhe kalimtare. Nuk është rastësi që imazhi zgjoi reflektime politike dhe mjedisore mbi pasigurinë e planetit tonë, të bëra edhe më të dukshme nga politikat industriale të të mëdhenjve të Tokës, jo shumë të vëmendshëm ndaj çështjes së qëndrueshmërisë.
Në maj 1973, historiani gjerman Arno Peters (1916-2002) thirri një konferencë shtypi në Bon, atëherë kryeqyteti i Republikës Federale të Gjermanisë. Para një auditori prej 350 gazetarësh ndërkombëtarë, ai njoftoi një hartë të re të botës që hapi një debat të gjerë: ishte bazuar në një projeksion “ekuivalent” që ruajti me saktësi dimensionet e sakta të vendeve dhe kontinenteve bazuar në zonën e tyre, duke korrigjuar atë që u konsiderua si paragjykim eurocentrik i Mercatore dhe duke paraqitur siç e tha ai “në një mënyrë barazie të gjitha vendet e tokës”. Për shembull, Amerika Latine ishte shumë më e madhe se Evropa, ndryshe nga sa ishte përfaqësuar nga Mercatore. Projeksion i shkëlqyeshëm politik, por i keq për t’u lundruar.
Për mbi 10 vjet, Google Maps dhe aplikacioni i saj më i sofistikuar Google Earth kanë qenë ndër aplikacionet gjeohapësinore më të përdorura në botë. Ato janë “atlase digjitale” që na lejojnë të udhëtojmë të ulur rehat në divan në shtëpi. Jo vetëm kaq: Google Earth shfaq fotografi ajrore dhe satelitore të tokës, por gjithashtu lejon që përdoruesi individual të futë informacionin e tij, ta shikojë atë dhe ta ndajë atë me përdoruesit e tjerë të programit në të gjithë botën.


/ Gazeta Express / KultPlus.com

OKB jep alarmin: Njerëzimi rrezikon zhdukjen nga ngrohja globale

Ngrohja globale mbi nivelin e përcaktuar nga marrëveshja e Parisit për klimën do të ketë “pasoja të pakthyeshme mbi njerëzimin”.

Me 2 gradë më shumë në vend të 1,5, gati 420 milionë persona do të përballeshin me “valë të nxehtit ekstrem”, dhe 80 milionë të tjerë do të kërcënoheshin nga uria. Draft-raporti i grupit ndërqeveritar për ndryshimet klimatike pranë Kombeve të Bashkuara është alarmues.

Ai flet për mungesa uji, eksode të mëdha, kequshqyerje e deri dhe zhdukje të specieve: jeta në Tokë siç e njohim ne do të transformohet në mënyrë të pashmangshme nga ndryshimi i klimës kur fëmijët e lindur në 2021-shin të kenë mbushur 30 vjeç, e ndoshta edhe më përpara, paralajmërojnë ekspertët.

Cilido qoftë niveli i reduktimit të gazeve shkaktare të efektit serë, ndikimi shkatërrues i ngrohjes globale mbi natyrën dhe njerëzimin do të shpejtohet, thuhet në raport, dhe do të bëhet i prekshëm që përpara 2050-tës.

“Jeta në Tokë mund ta marrë veten nga ndryshimet drastike të klimës duke evoluar përmes specieve të reja e duke krijuar të tjera ekosisteme, por njerëzimi jo”, vazhdon drafti.

Raporti prej 4000 faqesh, është shumë më shqetësues se ai i mëparshmi i 2014-tës dhe synon të ndikojë mbi vendimet e ardhshme politike me shpresën të ketë hapa konkretë. / Gazeta Express / KultPlus.com

Toka me një vizitor të dytë, shkencëtarët zbulojnë një mini-hënë

Toka kapi mini-hënën e saj të dytë këtë vit që po rrotullohej rreth planetit për 2.7 vjet dhe tani, shkencëtarët kanë zbuluar detaje të ndërlikuara të vizitorit kozmik.

Duke përdorur të dhënat e mbledhura me Teleskopin Lowell Discovery, astronomët përcaktuan se 2020 CDE, ose CD3, është gati pesë metra në diametër – sa madhësia e një makine dhe iu afrua Tokës deri në 8,100 milje, distanca e saj më të afërt.

Ekipi studioi ndryshimin e shkëlqimit të CD3, duke i lejuar ata të shihnin shpejtësinë e rrotullimit të tij, që ishte rreth tre minuta.

Këto vëzhgime ndihmuan në sqarimin se objekti ishte me të vërtetë një asteroid dhe jo një relike e hedhurinave hapësinore të bëra nga njeriu, si një objekt tjetër që u gjet vetëm disa muaj më parë.

Ajo që është e çuditshme, sipas shkencëtarëve, është fakti se objekti qiellor rrotullohet më ngadalë se sa parashikohej për objektet e kësaj madhësie, duke sugjeruar se ai duhet të jetë shumë i madh, me një diametër të paktën 12 metra./ KultPlus.com

Një hënë e re e vogël është zbuluar për tokën

Lajm i mirë për adhuruesit e astronomisë, një hënë e re e vogël mund të fillojë të shfaqet nga toka.

Është një objekt misterioz në hapësirë, që hap rrugën drejt tokës. Siç është raportuar, ai nuk posedon ndonjë kërcënim për planetin tokë dhe ndoshta do të bllokohet në orbitën e tokës dhe do të formojë një mini-hënë të re

ScienceAlert raporton se nëse ky objekt misterioz (i quajtur 2020 SO nga studiuesit), hyn në orbitën e tokës, ajo do të jetë mini-hëna e tretë që konfirmohet të bashkohet me orbitën e tokës.

Megjithëse ka prova se mund të ketë më shumë se të jesh vetëm asteroid, 2020 SO klasifikohet zyrtarisht si një asteroid.

Shkencëtarët i thanë ScienceAlert se ekziston një probabilitet i madh që 2020 SO të jetë në të vërtetë një fazë e hedhur e një rakete që u përdor për të lëshuar anije hënore Surveyor 2, një mision i dështuar në 1966.

Ata më tej shtojnë se objekti duket si madhësia e duhur dhe po udhëton shumë më ngadalë sesa shpejtësia e një asteroidi. / KultPlus.com

Nga uji e deri te toka, dhjetë misteret që shkenca akoma nuk i ka sqaruar

Nga uji që mbulon pjesën më të madhe të Tokës te oksigjeni, këtu janë disa gjëra të çuditshme rreth planetit tonë, që shkenca ende nuk i kupton plotësisht.

Nga vjen uji? Ai mbulon 70 përqind të sipërfaqes së Tokës dhe e fiton atë pseudonimin “planeti blu”. E megjithatë … prej nga ka ardhur?Shumica e shkencëtarëve besojnë se kur u formua Toka, ishte një planet i thatë dhe shkëmbor.

Teoria më popullore shkencore pohon se H2O arriti në formën e disa asteroideve të mëdha të mbushura me akull. Një tjetër sugjeron që uji në të vërtetë ka qenë rreth e rrotull që nga formimi i Tokës dhe se toka formuese e mbajti atë larg nga retë e gazit dhe pluhurit që formoi sistemin diellor.

Po oksigjeni? Një tjetër gjë që është provuar shumë e dobishme për krijesat që jetojnë në Tokë është oksigjeni i planetit.

Dhe ndërsa ne në të vërtetë e dimë se si u krijua – rreth 2.4 miliard vjet më parë, kur krijesat mikroskopike të quajtura cianobakteret lëshuan oksigjenin si produkt të mbeturinave, duke mbushur atmosferën me të.

Pas kësaj, niveli i oksigjenit në atmosferën e Tokës pati disa luhatje derisa më në fund u stabilizua rreth 540 milionë vjet më parë. Që atëherë, ajo ka mbetur në nivelin e frymëmarrjes që ne përjetojmë sot. Por çfarë e bëri atë të stabilizohet papritmas? Kjo mbetet një nga misteret më të mëdha shkencore rreth planetit tonë.

Çka e shkaktoi shpërthimin e kambrave? Jo, Shpërthimi i Kambrianit nuk ishte ai ai i Big Bang.

Ajo i referohet shpërthimit të jetës komplekse që ndodhi në Tokë rreth 540 milionë vjet më parë. Për pjesën më të madhe të historisë së Tokës më parë, jeta ishte përbërë kryesisht nga bakteret, eukariotet dhe bimët ultra-të thjeshta. Por në fillim të periudhës së Kambrias, evolucioni duket se i nënshtrohet një shtrirjeje të rritjes, dhe krijesat komplekse filluan të evoluoheshin në një formë që nuk u pa më parë. Papritmas, format e jetës kishin trurin, sytë dhe skeletet.

Shumica e krijesave të gjalla sot mund të gjurmojnë prejardhjen e tyre në periudhën e Kambrias. Disa shkencëtarë besojnë se Shpërthimi i Kambrianit ndodhi si rezultat i oksigjenit të lartpërmendur, i cili u stabilizua në të njëjtën kohë.

A do të jemi ndonjëherë në gjendje të parashikojmë tërmetet? Ne ende nuk kemi qenë në gjendje të dalim me një mënyrë për të parashikuar me saktësi tërmetet.

Ne me siguri mund të provojmë, por teknologjia jonë aktuale mund t’i parashikojë ato me saktësi sa një parashikim moti, dhe ne të gjithë e dimë se si funksionon kjo. Ne e dimë se tërmetet fillojnë kur shkëmbinjtë godasin nëntokë dhe dërgojnë valë sizmike drejt sipërfaqes, por nuk e kemi kuptuar pse ndodh apo si ta parashikojmë atë.

Kur filloi procesi i tektonikës së pllakave? Një pjesë e arsyes që parashikon tërmetet që është aq e vështirë për tu bëre, vjen nga fakti se ne nuk dimë shumë për procesin që i shkakton ata: tektonika e pllakave. Korja e Tokës përbëhet nga disa pllaka tektonike zhvendosëse. Sidoqoftë, shkencëtarët mund të spekulojnë se kur dhe si filloi procesi. Një pjesë e arsyes pse është kaq e vështirë për të zbuluar misteret prapa këtyre pllakave është sepse nuk ka pothuajse asnjë dëshmi gjeologjike të mbetur nga një kohë kaq e gjatë.

Çfarë ka brenda bërthamës së Tokës? Ka shumë më tepër nën Tokë sesa në sipërfaqen e saj; shumica e planetit sferik mbetet praktikisht i pashkelur.

Arsyeja për këtë, sigurisht, është se kushtet nën sipërfaqen e Tokës janë jo mikpritëse. Ne e dimë se shtresa nën kore, manteli, është i përbërë kryesisht nga shkëmbi solid silikat. Por zemra e planetit tonë mbetet një mister.

Çfarë ndodhi vërtet me dinosaurët?

Për miliona vjet, ata ishin sundimtarët e padiskutueshëm të botës prehistorike; mjerisht, sot ata nuk janë gjë tjetër përveç burimit të magjisë së muzeut dhe spektaklit kinematik. Çfarë, saktësisht, i bëri këto krijesa masive të përmbushnin fundin e tyre evolucionar 65 milionë vjet më parë? Ekzistojnë disa teori të përhapura: një sugjeron se një asteroid gjigant goditi Tokën. Tjetra sugjeron se ishte një seri katastrofike e shpërthimeve vullkanike. Sidoqoftë, në të dyja rastet, rezultati do të ishte mjaft i njëjtë: pluhuri dhe mbeturinat do të kishin bllokuar diellin, duke dëmtuar proceset jetësore si fotosinteza.

Temperatura e Tokës gjithashtu do të ishte rritur në mënyrë të rrezikshme për shkak të të gjitha gazeve serrë në atmosferë. Të dyja hipotezat e aktivitetit të asteroidit dhe vullkanit janë mbështetur nga zbulime të rëndësishme shkencore.

Si o formua Hëna? Shumë besojnë se hëna u formua për shkak të një përplasjeje midis Tokës dhe një protoplaneti pak më të vogël. Mostrat nga misioni Apollo, megjithatë, kanë treguar se përbërja kimike e hënës është shumë e ngjashme me atë të Tokës. Kjo sugjeron se hëna nuk mund të ketë qenë një trup i veçantë, por në të vërtetë u formua nga një pjesë e vetë planetit Tokë. Një teori e tretë, duke sugjeruar se hëna ishte një trup i veçantë që u tërhoq në orbitën e Tokës…

Si e mori Toka emrin? Ja një fakt: Toka është i vetmi planet në sistemin tonë diellor, emri i të cilit nuk vjen nga një zot romak apo grek.

Emri “Toka” vjen nga fjalët e vjetra angleze dhe gjermane për “tokë”, por askush nuk e di me siguri kur u krijua, ose nga kush. Teoria primare për pse emri i Tokës nuk vjen edhe nga mitologjia është se njerëzit e lashtë nuk ishin në dijeni se Toka ishte një planet si të gjithë të tjerët. Ata mendonin se planetet e tjerë ishin trupa qiellorë që rrotulloheshin rreth Tokës dhe i emëronin ato në përputhje me rrethanat. Megjithatë, nuk ka dëshmi konkrete për këtë teori.

Si u formuan kraterët siberianë? Këto kratere janë një nga misteret më të çuditshme të Tokës dhe më të fundit-gjeologjike. E vendosur në gadishullin Yamal të Rusisë dhe gadishullit Gydan, këto vrima masive të hapura u zbuluan në vitin 2014 dhe nuk kanë ndalur ndryshimin që prej asaj kohe. Ato janë rritur më shumë dhe më të shumtë. Shpjegimi më i zakonshëm sugjeron që ato vijnë nga flluska të gazit metan që shpërthen si nxehtësia siberiane nxehet, por kjo nuk mund të ndodhë. /syri/ KultPlus.com

Si duket toka para dhe pas koronavirusit

Koronavirusi ka mbërthyer gjithë rruzullin tokësor. Si pasojë, pothuajse të gjithë popullsisë i është kërkuar të izolohet në shtëpi për një periudhë që ende nuk dihet sa do të zgjasë me qëllim shmangien e përhapjes së pandemisë.

Mirëpo, në këtë periudhë të vitit, shumë qytete, vende të shenjta do të mbi populloheshin nga turistë e besimtarë.

Por sot, si pasojë e situatës, qytetet po “ndjejnë” mungesën e njerëzve. /KultPlus.com

Edhe një çmim për filmin e regjisorit Ibër Deari (FOTO)

Filmi i metrazhit të shkurtër ‘Toka’ me regji të Ibër Dearit, fitoi çmimin e audiencës në edicionin e gjashtë të festivalit TIFF-ODA.

Lajmin për KultPlus, e ka bërë të ditur vetë regjisori Deari, i cili ka shprehur mirënjohjen ndaj këtij festivali dhe ndaj audiencës për këtë vlerësim.

TIFF-ODA, që mbahet në Tetovë, sivjet ka sjellë emra të ndryshëm të kinematografisë, poashtu gjatë një jave sa ka zgjatë festivali ka pasur debate, filma të metrazhit të gjatë dhe të shkurtër, dokumentarë, animacion…

Ndërkaq në filmin ‘Toka’, në rolet kryesore vijnë aktorët Adem Karaga dhe Afrim Muçaj./ KultPlus.com