Nji hukamë

Poezi nga Linditë Ramushi Dushku

Nji hukamë
aq âsht bota
nja e mbshtjellun avullnie
qi na mban si mrena fluske
trupin
e shpirtin,
tash na
jena njerëz t’friksuem
prej që moti
qi n’sy s’dijme me pa
a âsht dashni
a vujtje
…e çfarë bajmë?!
Athué
gjama ma e madhe jona
rrin brenda
për pa dàsht me dal jashtë
si bubullimë
qi t’i kërcet veshtë kur nihet.

Veç strukemi
skutave ndertueme
shtepive mure gurë
a nashta skutave që ia kemi ba vetit
erresuem frikash
për pa dasht me gjet driten
për pa dasht me çel driten.

Hukamë jam edhe unè
nja si bota e fluskueme
dalldisun moteve
pa e ditë kurr
çka bahet prej saj.

Âsht natë pa hanë
nji natë e gatë
kjo
veç qilli ndritun yjesh
qi m’qon peshë për t’kaluemen
…herë m’i mshel tana udhët e mendjes
për pa m’lan m’i knue te nesermes
m’thot
veç ofshaj
se t’dokna voglue
po unë s’di me knue pa za
as lot me lan pa dal
me u ngurtnue zemrës
qi t’përvlon,
jo, s’jam unë
qi knon pa za,
flet pa gojë
a kjanë pa lshue syni pikla. / KultPlus.com

Perandorët romakë me prejardhje ilire

Shqiptarët padyshim se i takojnë trungut të popujve më të lashtë si për nga historia ashtu edhe për nga gjuha. Mirëpo shqiptarët janë një ndër popujt të cilët më së paku e kanë të dokumentuar historinë e vet kombëtare.

Periudha e hekurit por edhe ajo antike janë periudha shumë të lavdishme të ilirëve si paraardhësit tanë. A ishin të civilizuar? Me çfarë teknike dhe si i ndërtuan vendbanimet e veta? Nëse dimë se muret ciklopike janë karakteristikë e ndërtimeve ilire atëherë shtrohet pyetja si u skalitën ata gurë gjigand? Kush ishin ata që i skalitën me aqë precizitet dhe në fund me çfarë makinerie apo teknike i ngriten blloqet shumëtonëshe deri në ato lartësi të mëdha?

Dimë për kulturën helene dhe romake dhe padyshim se këto kultura kanë mbërrit edhe në Ilirik. Ato këtu gjetën kulturën ilire e cila ka dhënë kontributin e vet në kulturën e gjithëmbarshme botërore. Helenët, trojet e ilirëve i quanin barbare, derisa Roma nuk mundi t’i pushtojë me lehtësi por iu deshtë të bëjë luftëra të cilat zgjatën pothuaj 300 vite ku më të njohurat janë Lufta e Parë, Dytë dhe e Tretë Iliro-Romake kur përfundimisht bie Mbretëria e Ardianëve dhe i gjallë bie rob Mbretit Gent. Pasojnë disa kryengritje të cilat zgjasin deri në vitin 6-7 të erës së re e që pas shuarjes së kryengritjeve, Roma me qëllim që më lehtë ta kontrollojë këtë territor formon dy provinca të reja: Dalmacinë dhe Mezinë.

Nuk duhet harruar se fillimisht Roma kishte rregullim: Mbretëror (735-509 p.e. re), Republikan (500 p.e.re – 27 p.e.re) por me ardhjen e Cezarit (50 pe.re) e përfundimisht nga Augusti (27 p.e. re) fillon era e rregullimit të ri shtetëror pra Perandorisë Romake që udhëhiqet nga perandori i cili sipas një rregulli vinte nga radhët e ushtrisë. Ky rregullim zgjati deri në vitin 350 të erës sonë kur edhe Perandoria ndahet në atë Lindore dhe Perëndimore. Në këtë periudhë falë shkathtësisë së tyre luftarake, guximit dhe ambicies për pushtet u bë e mundur që për perandorë romakë të bëhen edhe shumë ushtarakë të lindur në Iliri dhe që shumë lehtë vërtetohet identiteti i tyre ilir madje ata edhe inkurajonin dhe ndihmonin ilirët tjerë që të ngriten dhe avancohen në ushtri. Andaj për një periudhë të gjatë kohore ia arritën që shumë ilirë të mbajnë poste dhe funksione shumë të larta perandorake.

Në periudhën Perandorake (27 p.e.re – 395) në fron janë ulur plot 27 ilirë prej të cilëve më të njohurit janë: Diokleciani dhe Konstantini i Madh, e që Aurel Viktori (320-390) për ta do të shkruante: “Atëdheu i të gjithë këtyre ka qenë Iliriku, edhepse pak të qytetëruar kanë qenë shumë të dobishëm për shtetin” (N.Ceka, Ilirët). Pra, këta perandorë janë puro iliro/shqiptar, sllavët në Ilirik filluan dyndjen në shek.VI-VII dmth dy shekuj pas Perandorit të fundit ilir. Këtu po sjellim listën e Perandorëve Romak që kanë lindur në Ilirik apo kanë prejardhje ilire:

1. Trajanus Decius (249 – 251), Gaius Messius Quintus Taianus Decius, ka lind në Budallija (Sirmium) sot fshati Martiniqi (Mitrovica e Sremit, Serbi)

2. Hostilianus (251), Gaius Valens Hostilianus Messius Quintus, djali i Deciusit, ka lind në Sirmium.

3. Claudius II Gotikus (268 – 270), Marcus Aurelius Claudius Gothicus, është nga rrethi i Sirmiumit ose nga Dardania. Për perandor zgjedhet pasi i mund Gotët në vitin 268 afër Naissusit.

4. Quintilus (270), Marcus Aurelius Claudius Quintillus, ka lind në Sirmium, është vëllai i Claudit II, vetëm 77 ditë ka qëndruar në fron.

5. Aurelianus (270 – 275), Lucius Domitius Aurelianus, ka lind në Sirmium sot Mitrovica e Sremit, njihet me atë se Perandorisë Romake ia ribashkon Mbretërinë e Galëve.

6. Probus (276 – 282), Marcus Aurelius Probus, ka lind në Sirmium, është i pari që lejoi që hardhit Italiane të mbillen në vende tjera të Perandorisë si në Ilirik, Galici, Britani dhe Spanjë.

7. Diocletian (284 – 305), Gaius Aurelius Valerius Diocletianus, ka lind në Dioclea sot Dukla afër Podgoricës. Një ndër perandorët më të rëndësishëm të Romës. Pas një kaosi të madh shumëvjeçar ai ia arriti që Perandorinë ta vëj në rregull. Duke qenë i vetëdijshëm se Perandoria ishte shumë e madhe dhe që ishte shumë e vështirë të udhëhiqej nga një njeri i vetëm është i pari që vendos të ndajë pushtetin krijon Diarkin (dy AUGUSTË që sundojnë njëri në Lindje e tjetri në Perëndim) dhe kjo ishte fillimi i ndarjes së Perandorisë në atë Lindore dhe Perëndimore.

8. Maximianus Herculius (285 – 305), Marcus Aurelius Valerius Maximianus Herculius, ka lind në Sirmium. Ilir, mik dhe bashkësundues me Dioklecianin. Së bashku me Dioklecianin jep dorëheqje nga froni por që pas një viti (306) kthehet prapë në fron dhe e ndihmon në ngritje Konstantinin e Madh. Nga froni e rrëzojnë më 308.

9. Galerius (305 – 311), Gaius Galerius Valerius Maximianus, ka lindur në Felix Romuliana sot Gamzigrad afër Zajeçarit. Sundoi nga Sirmiumi, ka qenë i pamëshirshëm ndaj të krishterëve madje të gjitha barbarizmat që i vishen Dioklecianit janë rezultat i përndjekjeve të tija. Për grua kishte vajzën e Dioklecianit.

10. Constantius I Chlorus (305 – 306), Flavius Valerius Constantius, ka lind në Ilirik në vitin 250. Është babai i Konstantinit të Madh.

11. Flavius Severus II (306 – 307), Flavius Valerius Severus II, ka lindur në Naissus, ka ndarë fronin me Konstantin Klorin.

12. Licinius (308 – 324), Gaius Valerius Licianus Licinius, ka lindur në afërsi të Felix Romuliana, mbretëroi në lindje, së bashku me Konstantinin e Madh sollën Ediktin e Milanit. Zhvillon dy luftëra kundër Konstantinit të Madh të cilat i humbet të dyja dhe në fund ekzekutohet.

13. Maximinus Daia (311 – 313), Gaius Galerius Valerius Maximinus, ka lindur në afërsi të Felix Romuliana, mbahet mend si persekutues i madh dhe se nuk ka pranuar sistemin tetrark të mbretërimit.

14. Constantinus I i Madh (312 – 337), Flavius Valerius Constantinus, ka lindur në Naissus (Nishi i sotëm). Më 313 nënshkruan Ediktin e Milanit me të cilin lejohet toleranca fetare dhe praktikimi i lirë i fesë së krishterë. Është themelues i Konstantinopolit dhe me ardhjen e tij vie deri te një paqe sociale pas një periudhe të gjatë të persekutimeve fetare.

15. Constantinus II (337 – 340), Flavius Iulius Constantinus, ka lind në Sirmium dhe është djali i dytë i Konstantinit të Madh. Babai i vet e bën Cezar të pjesës lindore të Perandorisë kurse dy vëllezërit tjerë pjesën tjetër.

16. Vetranio (350), i ilindur në Mezi, për Cezar e emëroi Konstanti II me kërkesën e vajzës së Konstantinit të Madh. Mirëpo nuk ndenji shumë në fron vetëm dhjetë muaj kur edhe datyrohet të largohet.

17. Iovianus (363 – 364), Flavius Iovianus Augustus, ka lindur në Singidunum (Beogradi i sotëm) dhe në fron qëndroi vetëm tetë muaj.

18. Valentinianus I (364 – 375), Flavius Valentinianus, ka lind në Cibala (sot Vinkovci, Kroaci). Fronin e ka ndarë me vëllanë Valensin. Ka mbretëru perëndimin.

19. Valensi (364 – 378), Flavius Valens, ka lind në Cibala (Vinkovci, Kroaci). Fronin e ka ndarë me vëllanë Valentinianin I. Ka mbretëru lindjen.

20. Gratianus (375 – 383), Flavius Gratianus Augustus, ka lind në Sirmium. Është djali i Valentinianit I.

21. Valentinianus II (383 – 392), Flavius Valentinianus II, ka lind në Trir është djali i Valentinianit I i cili ka qenë nga Cibala (Kroaci).

22. Constantinus III (421), Flavius Constantius Augustus, ka lind në Naissus, është babai i Valentinijanit III

23. Valentinianus III (425 – 455), Flavius Placidius Valentinianus, djali i Constantinus III, njihet si perandori i fundit perëndimor me origjinë ilire.

24. Marcianus (450 – 457), Flavius Marcianus, ka lind në Iliri, ka mbretëru në lindje.

25. Anastasius I (491 – 518), Anastasius, ka lind në Dyrrachium, Durrës, Shqipëri.

26. Iustin I (518 – 527), Flavius Iustinius, ka lindur në Bederiana të Dardanisë (Leban, Serbi).

27. Iustinianus I (527 – 565), Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus, ka lind në Tauresium të Dardanisë. Justiniani I është imperatori i fundit latin.

(Gazeta Shqiptare, Gazmend Çitaku, publicist dhe përkthyes). /KultPlus.com

Amerikanët më shumë shkojnë në bibliotekë se në kinema dhe ngjarje sportive

Vitin e kaluar, amerikanët më shumë i kanë vizituar bibliotekat sesa që kanë shkuar në kinema, ngjarje sportive, muze, koncerte, parqe argëtimi, kazino, etj.

Amerikanët e moshës madhore në vizin 2019 mesatarisht kanë shkuar 10.5 herë në biblioteka, që është dyfishi i shkuarjeve në kinema. Në koncerte, teatër dhe në parqe kombëtare e historike mesatarisht kanë shkuar nga 4 herë, ndërsa në muze dhe kazino nga 2.5 herë. Vizitat në parqe të argëtimit dhe në kopshte zoologjike ishin aktivitete më pak të përmendura.

Rezultatet kanë dalë nga një hulumtim i opinionit publik që është realizuar nga Gallup në periudhën 2-15 dhjetor 2019, me mostër prej 1.025 respondentëve, njofton Klan Kosova.

“Përkundër popullarizimit të aktiviteteve të bazuara në digjitalizim – përfshirë librat elektronikë, podcast-ët, shërbimet argëtuese përmes internetit dhe avancimin e lojërave virtuale – biblioteka ka mbetur vendi të cilin amerikanët e vizitojnë përafërsisht një herë në muaj”, thuhet në hulumtim.

Kategoria moshore e cila më së shumti i viziton bibliotekat është 18 – 29 vjeçare, që mund të jetë e kuptushme pasi përbëhet edhe nga studentët.

Gratë i vizitojnë bibliotekat dyfish më shpesh se burrat, ndërsa lexuesit me të ardhura të ulëta ishin më të shumtë se ata me të ardhura të larta.

Amerikanët mendojnë që bibliotekat janë vendi më i duhur për t’i rritur dhe zhvilluar potencialet edukativo-arsimore dhe për ta nxitur kreativitetin.

Në vitin 2018, në Amerikë janë shitur 675 milionë libra./klankosova/ KultPlus.com

‘Hija e Korbit’, një nga thesaret më të mëdhenj në Shqipëri

Banka e Shqipërisë bën të ditur se, në janar të vitit 1982, në vendin e njohur sot me emrin “Hija e Korbit”, u gjet një thesar monedhash antike.

Kodra ku është gjetur thesari ngrihet pranë qytetit të Maliqit, mbi bregun e majtë të lumit Devoll.

Nisur nga pozicioni strategjik dhe sipërfaqja, Hija e Korbit mendohet të ruajë rrënojat e një qyteti të lashtë ilir të Desaretisë antike, identifikimi i të cilit nuk është përcaktuar përfundimisht.

Thesari përbëhet nga 618 monedha argjendi, të prera në një periudhë kohore që shkon nga shek. IV p.e.s., përfaqësuar nga tetradrahmet e Athinës, dhe përfundon me tetradrahmet e fundit të shekullit III p.e.s. të prera nga Antioh Hieraks, i mbretërisë seleukide.

Në përbërje të thesarit gjejmë dy vlera monedhash: tetradrahme dhe drahme, të prera nga qytete dhe mbretër si: Athina, Aleksandri i Madh dhe Filipi III, të prera pas mbretërimit të tyre, të Lysimahut të Thrakisë, të Eumenit I, mbretit të Pergamit, të mbretërve Seleukidë, dhe mbretit të Maqedonisë, Antigon Gonatës.

Muzeu i Bankës së Shqipërisë, ka të ekspozuar në katin numizmatik të tij, një pjesë të këtij thesari, të huazuar nga Instituti i Arkeologjisë./atsh/ KultPlus.com

‘Unë ëndërroj për një dashuri që shkon përtej dy njerëzve, që tentojnë ta zotërojnë njëri-tjetrin’

“Mendimtarët e mëdhenjë gjithnjë zgjedhin shoqërinë e vetvetes, zhvillojnë mendimet e tyre, të pashqetësuar nga turma.”

“Për çdo grua të bukur në këtë botë ekziston një burrë i mjerë, që është i lodhur nga ajo.”

“Dëshpërimi është çmimi që njeriu e paguan për vetëdijen e tij. Vështroni thellë në jetë dhe ju gjithnjë do të gjeni dëshpërim.”

“Ata, që dëshirojnë paqen e shpirtit dhe lumturinë, duhet të besojnë dhe të përqafojnë besimin fetarë, ndërsa ata, që dëshirojnë të ndjekin të vërtetën, duhet ta braktisin paqen e mendjes dhe t’ia kushtojnë jetën e tyre kërkimit.”

“Nëse ju zgjidhni, që të jeni një prej atyre të paktëve, të cilët e ndajnë kënaqësinë e rritjes dhe dehjen e lirisë pa Zot, atëherë ju duhet ta përgatisni veten për dhimbjen më të madhe. Ato janë të lidhura bashkë dhe nuk mund të përjetohen veçmas. Nëse dëshironi më pak dhimbje, atëherë duhet të tkurreni, siç bënë stoikët, dhe t’i lini të zhduken kënaqësitë e larta.”

“Të gjithë mendimtarët seriozë mendojnë për vetëvrasjen. Është një ngushëllim që na ndihmon ta kalojmë natën.”

Unë ëndërroj për një dashuri që shkon përtej dy njerëzve, që tentojnë ta zotërojnë njëri – tjetrin. Unë ëndërroj për dashurinë, në të cilën dy njerëz ndajnë një pasion për të kërkuar bashkë për një të vërtetë më të madhe.”

“Që të formoni fëmijët, ju në fillim duhet të formoni veten. Përndryshe ju do t’i kërkoni fëmijët vetëm nga nevojat kafshërore apo vetmia, apo për të arnuar vrimat e vetes suaj. Detyra juaj si prind është që të prodhoni jo një vete tjetër, por diçka më të lartë. Është që të prodhoni një krijues.”

Fragmente nga Irvin D. Yalom, “Kur çau Niçja” / KultPlus.com

Të paharrueshëm e të pamohueshëm

Është kinemaja e paraviteve ’90-të, por batutat janë të pavdekshme! Nëse na merr malli, për filmat e realizuar gjatë komunizmit në Shqipëri, sjellim menjëherë në mendje personazhet tipike. E kritikuar si krijimtari me ndikim socrealist, asnjë kinemanë ato vite, nuk ishte kurrë bosh… Po sot???

Më poshtë, përzgjodhëm disa, por jo të gjitha dialogjet, me bindjen se i dini edhe ju përmendsh:

– “A drejtor, a drejtor. O të bëj krushk, o plaça në vend, plaça” – Pallati 176.

– “Kanë shitur gomarët dhe kanë blerë biçikleta e kushedi ç’i duket vetja” – Zonja nga qyteti.

– “Po ti more qafir, me ibrikun e salepit po e lufton komunizmin? Apo me kokrrën e morrit që ma ke sa një kokërr orizi?” – Komedia Prefekti.

– “Pse mo, kaq kurnace është mami yt? Jo teta, jo, mami i Taulantit është pianist” – Taulanti kërkon një motër

– “Po me urën ç’patën, xhanëm?”- Kur zbardhi një ditë

– “Këtu ka tradhti, burraaa!”– Operacioni Zjarri.

– “Me shoqet, me shoqet. Kur ishe e vogël, nuk ta kisha merakun, por tani që u rrite…” – Në fillim të verës 

– “Mos më dil më përpara po të them! – Po unë i shkreti, gjithmonë nga mbrapa ngela” – Tela për violinë

– “Me cilin sy e pe, me atë me xham apo me atë pa xham?
– Me këtë me xham”, – thotë Suloja dhe kap syrin me gisht – Kapedani

– “Do pi, do dehem! – Të piftë dreqi në bark”– 14 vjeç dhëndër

– “Gërmo Tare, gërmo, se qenin e ngordhur kam aty”– Përballimi

– “Shabano, lëri llafet. Këqyr punën. – Jo mer, kështu thotë zotnia jote, hëëë?”- Shtigje lufte

– “Pse ashtu ngulet gozhda, mor karafil?” – Shoku ynë Tili

– “Erdhi? – Jo, ndërroi rrugë. – Nuhat i paudhi” – Dy herë mat. /konica.al/ KultPlus.com