Ermal Meta: Çdo ditë kur zgjohem, zgjohem me ndjenjën që po filloj nga e para

Është një prej artistëve më të arrirë shqiptarë, por ai edhe më tutje vazhdon të qëndrojë me të dy këmbët në tokë. Me një kujdesë të madh dëgjon pyetjet,  përderisa po me kaq kujdesë përgjigjet në intervistën e fundvitit të dhënë ekskluzivisht për KultPlus. Ermal Meta, shqiptari që triumfoi festivalin më prestigjioz në Itali, ka rrëfyer për KulPlus që nga kujtimet e fëmijërisë, atëherë kur edhe e la Shqipërinë e deri te dëshira e tij të performojë në Kosovë. Ai ka folur edhe për rolin e nënës së tij në karrierën e tij muzikore, sikurse edhe për tri ngjitjet e tij në skenën e Sanremos.  

Ardianë Pajaziti

KultPlus: Ju ikët nga Shqipëria kur ishit shumë i vogël, me çfarë fotografie e kujton Shqipërinë, atëherë kur edhe ike nga ky vend?

Ermal Meta: Atëherë kur u ngjitëm në traget, kjo është gjëja që mbaj në mend prej atëherë.  Shikoja atë shkumën e bardhë që krijohet nga qarja e detit, dhe shikoja atë shkumë se si e linim prapa, dhe në të njëjtën kohë, përderisa shihja shkumën e bardhë, mbaj në mend që Shqipëria më zvogëlohej, zvogëlohej pak nga pak, deri sa nuk e pashë më. Këtë kujtim e kam shumë të fortë.

KultPlus: Shqipëria e atëhershme ishte e vështirë dhe kujtimet mund të mos jenë të bukura, mgjithatë, a mund të na tregosh anën e bukur të asaj kohe?

Ermal Meta: Shokët, fëmijët e asaj periudhe janë pjesa më e bukur e asaj kohe. I mbaj në mend shumë mirë shokët e fëmijërisë, me shumë mall. Sepse kur ika, ika sikur kur ikë era me shiun, dhe nuk pata kohë që të përshëndetem me ta, edhe pse i takova disa vite më vonë.

KultPlus: Kurse tashti, Shqipëria është e bukur sepse me të vërtetë është e bukur, apo tashmë ju jeni në një pozitë tjeter dhe nuk e shihni pjesën e errët të Shqipërisë?

Ermal Meta: Çdo vend ka errësirë dhe ka dritë. Edhe Shqipëria vazhdon ti ketë që të dyja anët, sikurse çdo vend i botës. Shqipëria në këtë moment është me një gjendje më të mirë se sa në vitet e 90-ta, atëherë kur ika unë. Ka shumë gjëra që mund të përmirësohen por është goxha më mire se sa para 20 viteve.

KultPlus: Do ta doje edhe më ndryshe Shqipërinë?

Ermal Meta: Çdo gjë do kohën e vet.

KultPlus: Ne intervistat e mëhershme është thënë që je kthyer shumë rrallë në Shqipëri, kurse tashti vizitat janë shtuar dukshëm, çfarë ka ndryshuar me këto vizita?

Ermal Meta: Mund të jetë një koincidencë. Erdha sepse bëra koncertin, pastaj u ktheva prap për Festivalin e Këngës në RTSH.  Dhe jam shumë i nderuar edhe për koncertin e qershorit, por edhe për kthimin tim në festival, nuk kam asnjë arsye për të mos u kthyer në Shqipëri.

KultPlus: Flasim për Sanremo, Sanremo konsiderohet të jetë një dashuri e shqiptarëve dhe një festival që është shijuar vetem nga ekranet bardh e zi. Pastaj ishte Anna Oksa, Elsa Lila, po triumfi më i madh ishte suksesi i juaj. Si e përshkruani krejt këtë rrugëtim?

Ermal Meta: Hera e parë kur u ngjita në skenën e Sanremos,  ishte viti 2016, dhe unë luaja në kitarë me një grup, nuk këndoja, dhe edhe ajo ngjitje me kitarë në atë skenë të madhe ishte mjaftueshëm,  dhe në të njëjtën kohë isha jashtëzakonisht i emocionuar, sepse Sanremo jo vetëm për shqiptarët por edhe për italianët është një pikëarritje që e synojnë të gjithë artistët. Edhe unë as që e kuptova që e arrita atë magji të asaj skene, mbase ishte edhe fat, sepse, atëherë nuk kisha edhe shumë eksperiencë, kisha pak talent por jo shumë eksperiencë.

Për dallim prej herës së parë që nuk e kuptova shumë mirë rëndësinë e ngjitjes së parë në skenën e Sanremo, hera e dytë ndodhi në vitin 2010, dhe mbaj mend se ishte një gjë e tmerrshme, sepse kisha shumë emocione. Pastaj kur u ktheva herën e tretë, isha më i sgurtë dhe më i qetë, ku edhe fitova.

KultPlus: Keni përmbushë ëndrrën me Sanremo, apo është shumë herët të flasim për ëndrra?

Ermal Meta: Ëndrrën me Sanremo e përmbusha sepse e fitova, por unë, çdo ditë kur zgjohem nga gjumi, zgjohem me ndjenjën se po filloj tani nga e para, nuk e ndjej vetën të përmbushur, të arrirë, sepse kam edhe shumë për të bërë.

KultPlus: E konsideron vetën të famshëm?

Ermal Meta: Nganjëherë po, nganjëherë jo.

KultPlus: Çfarë do të thotë fama për ju, të ngulfatë apo është një privilegj të jeshë i famshëm?

Ermal Meta: Fama është shumë e ndryshme nga suksesi, janë dy gjëra të ndryshme, shumë njerëz mund të të njohin për të famshëm, por mbase nuk mendojnë mirë për ty, kurse suksesi është gjë tjetër, sukses është atëherë kur e bën mirë punën tënde, kur je i mirë në kreativitetin tënd. Kur përmbyllet suksesshëm çfarëdo gjëje që ke luftuar, që ke punuar.

KultPlus: Muzika që krijoni, dallohet për një shije të hollë, kujt ia dedikon këtë ndërtim tuajin në këtë shije mizikore?

Ermal Meta: Mamaja ime është violiniste dhe prej saj e kam kultivuar muzikën, pastaj jam lidhur ashtu, gjithmonë e kam ndjerë muzikën në një mënyrë shumë të fortë. Sapo me erdhën mundësitë formova një bend, qysh kur kam qenë 15 vjet, ku edhe kam punuar në këtë drejtim.

KultPlus: Njëherë pata lexuar që ke falënderuar mamanë tuaj që të ka mësuar të mos bindesh, na shpjego më shumë, cili ishte Ermali i pabindur?

Ermal Meta: Po është e vërtetë. Mënyra se si më ka mësuar ajo, unë asnjëherë nuk e pranoj se çdo gjë është e shkruar, unë mendoj se fati jemi ne, dhe ne jemi ata që e ndërtojmë të ardhmen tonë.  

KultPlus: Mendon që kjo karakteristikë e mosbindjes është tipike e shqiptarëve?

Ermal Meta: Këtë nuk e di, është karakteristikë e imja. 

KultPlus: Dhe krejt për fund, na trego diçka për Kosovën, a keni qenë ndonjëherë dhe a planifikoni të prezantoheni me ndonjë koncert?

Ermal Meta: Nuk kam qenë ndonjëherë në Kosovë, kam shumë shokë që më kanë folur shumë mirë për Kosovë, po nuk kam qenë ndonjëherë. Mbase do të vij me ndonjë koncert, me shumë dëshirë./KultPlus.com  

Kushtrim Hoxha: Duhet të keni një ëndërr, unë kam sakrifikuar shumë për të realizuar ëndrrën time


Të kesh ëndrra të mëdha dhe të punosh për realizimin e tyre, do të thotë që t’i beson në fuqinë tënde në radhë të parë dhe në atë që ai që punon edhe shpërblehet. Një mision të tillë ka ndjekur edhe aktori kosovar Kushtrim Hoxha. Si shumë të tjerë, edhe Kushtrimi u largua nga Kosova drejt SHBA gjatë kohës së luftës në Kosovë, por jo si shumë të tjerë, ai punoi fort dhe e shfrytëzoi këtë rast për të arritur edhe ëndrrat e tij, vazhdimin e studimeve për aktrim. Hoxha, aktori i cili karrierën e tij e filloi me disa shfaqje në Teatrin Kombëtar të Kosovës, Teatrin Dodona, Teatrin e Gjakovës, dhe shumë teatro regjionale dhe festivale të ndryshme ndërkombëtare, ai vazhdoi suksesshëm rrugën e tij si aktor, duke u bërë kështu pjesë e shfaqjeve, filmave e serialeve të famshme, kryesisht në Neë York. Rolet ndërkombëtare të aktorit kosovar, duke përfshirë këtu serialin e famshëm amerikan “Elementary”, “BlueBloods”, “Person ofinterest”, si dhe “The Americans”, bën që zëri i Kushtrimit të dëgjohet dhe emri i tij të lartësohet, për të fituar kështu edhe role të reja. Deri më tani vetëm në SHBA, Hoxha numëron më shumë se gjashtë role në seriale televizive, dy filma dhe rreth 12 role në teatër. Për të shpalosur më shumë rreth sfidave, sukseseve, mundësive dhe jetës si aktor në SHBA, Kushtrim Hoxha me një modesti të jashtëzakonshme që e karakterizon, në një intervistë për KultPlus rrëfen këtë periudhë interesante, sa të vështirë aq edhe të suksesshme për të.


Jeta Zymberi

KultPlus: Qysh në fëmijëri keni filluar të merreni me aktrim, por shkollimi juaj në degën e aktrimit në SHBA ju ka bërë një aktor profesionist, fillimisht karrierën e nisët në Kosovë por e vazhduat në SHBA, si e përshkruani këtë kapërcim?

Kushtrim Hoxha: Ka qenë rrugëtim interesant . Studimet e mia të aktrimit kanë filluar në Akademinë e Arteve në vitin 1996 për tri vite deri në vitin 1999, unë kam qenë në vitin e tretë të aktrimit kur ka filluar lufta në Kosovë dhe unë kam përfunduar si refugjat në SHBA. Në Amerikë për fat të keq nuk mi pranuan vitet e mëparshme të fakultetit që kisha bërë në Kosovë , kështu që mu desh të filloj edhe njëherë nga fillimi në Universitetin e North Carlines në Greensboro ku pas 4 viteve, në vitin 2003 diplomova, pastaj jam kthyer në Kosovë deri në vitin 2012, kur jam pranuar për Master në Universitetin e San Diegos dhe Teatrin Old Globe, dhe nga ajo kohë jetoj në USA.

KultPlus: Ju tashmë numëroni disa role të rëndësishme ndërkombëtare, por cili rol është më domethënës për ju?

Kushtrim Hoxha: Çdo rol është i rëndësishëm për mua edhe ne çdo rol që e luaj gjej diçka të re që më intrigon. Në Amerikë rolet që kam pasur në seriale televizive nuk është se janë role të mëdha dhe që kanë një thellësi të jashtëzakonshme, mirëpo unë mundohem që edhe në ato role të bëj më të mirën që mundem. Mund të them se për çdo rol të ri që marr mundohem të jap maksimumin dhe të mishërohem me personazhin që luaj.

KultPlus: Rrugëtimin tuaj ndërkombëtar në aktrim po e vazhdoni suksesshëm, cilat janë projektet me të cilat është angazhuar Kushtrimi së fundmi?

Kushtrim Hoxha: Para pak ditësh kam përfunduar një film të metrazhit të shkurtër, filmi quhet ‘Jane’ nga një regjisor i ri shumë i talentuar Joey Schëeitzer. Momentalisht nuk kam ndonjë angazhim tjetër, mirëpo vazhdoj të marr pjesë në audicione dhe shpresoj në projekte të reja dhe sfiduese.

KultPlus: Të jesh aktor në Kosovë dhe SHBA, padyshim që është një ndryshim i madh, por ku e sheh të metën më të madhe të aktrimit në Kosovë?

Kushtrim Hoxha: Nuk shoh ndonjë të metë të aktrimit në Kosovë, përkundrazi unë mendoj që aktorët e Kosovës janë aktorë shumë të mirë duke marr parasysh në kushtet në të cilat punojnë. Kohët e fundit ka pasur një ngritje të madhe të cilësisë në filma, apo teatër, projekte që kanë vënë në pah shumë aktor/e të talentuar. Në anën tjetër unë mendoj që është shumë më vështirë të jesh aktor në Neë York se sa në Kosovë. Puna e aktorit për fat të keq është e njëjtë gjithkund në botë, është punë shumë e vështirë, jo të gjithë aktorët që studiojnë për aktrim përfundojnë si aktorë. Në NY ku unë jetoj, janë vetëm të regjistruar diku 150 mijë aktorë, mirëpo shumë prej tyre edhe nuk arrijnë të punojnë për shkak të konkurrencës së madhe dhe përfundojnë duke bërë punë të tjera që sigurojnë ekzistencën.

KultPlus: Karriera juaj është më shumë e fokusuar në SHBA, por nuk mungoni as në projektet shqiptare, ju kishit rolin kryesorë te filmi “Nëntor i Ftoftë”, si është të punosh me regjisorët shqiptarë?

Kushtrim Hoxha: Po kam pasur fatin të jem pjesë e filmit “Nëntor i ftoftë” , ka qenë privilegj për mua të marr ftesë për këtë rol dhe kënaqësi e veçantë të punoj me regjisorin Ismet Sijarina, i cili ka bërë një punë të mrekullueshme me filmin, producentin/ aktorin Fatmir Spahiu, partneren time në film Adriana Matoshin, dhe gjithë ekipën e këtij filmi. Marrë parasysh buxhetin e ulët që ka pasur filmi dhe kushtet në të cilat punohet filmi në Kosovë, atëherë unë besoj që regjisori dhe producenti ja kanë arritur të bëjnë një film të mrekullueshëm me të cilin morëm pjesë në disa festivale shumë të mëdha dhe u prit shumë mirë.

KultPlus: Po me këtë rol, ju u bëtë edhe fitues i çmimit ‘Aktori më i mirë’ në Festivalin e Filmit të Bosforit në Stamboll, a e keni pritur këtë çmim

Kushtrim Hoxha: Jo nuk e kam pritur se do të fitoj sepse në konkurrencë kam pasur aktorë me shumë më tepër eksperiencë se sa unë, aktor fantastik, kështu që ka qenë një befasi e këndshme. Për mua ka qenë me rëndësi që filmi ka pasur rrugëtim të mirë, dhe kemi pasur një tregim të viteve të 90-ta, tregim që është dashur të tregohet, një testament për gjeneratat e ardhshme që nuk kanë qenë të lindur në atë kohë. Mirëpo, edhe ky çmim nuk është meritë e imja por e gjithë ekipit të filmit pa dallim, që më kanë ndihmuar ta punoj rolin.

KultPlus: Keni xhiruar përkrahë yjeve të njohura të filmit, si është të punosh me ta dhe çfarë mendimi kanë ata për shqiptarët?

Kushtrim Hoxha: Ka pasur raste kur disa nga aktorët dhe regjisorët kanë dashur të dinë më shumë kush jam dhe nga vij, në raste të shumta nuk është se dinë shumë për Kosovën, unë gjithmonë flas me krenari dhe jam i hapur për biseda interesante rreth vendit prej nga vij.

KultPlus: Ju gjithashtu keni qenë aktiv edhe në muzikë, a keni në plan ndonjë projekt të ri muzikor?

Kushtrim Hoxha: Për fat të keq nuk është se jam marr me muzikë kohën e fundit, kam shumë tekste e këngë që mund t’i punoj, mirëpo ende nuk e kam gjetur kohën e duhur. Shpresoj në një të ardhme të afërt të punoj një këngë te re.

KultPlus: Cili është mesazhi i Kushtrimit për të gjithë të rinjtë shqiptarë që synojnë tregun ndërkombëtarë?

Kushtrim Hoxha: Nuk e di saktësisht përgjigjen për këtë pyetje, mund të cek vetëm disa gjëra nëpër të cilat unë kam kaluar, kam sakrifikuar shumë, kam punuar shume, kërkohet një disiplinë e jashtëzakonshme , duhet të jesh i gatshëm të ballafaqohesh me refuzime, mirëpo gjëja më e rëndësishme është të bësh punën që e do me dashuni e respekt, t’i duash dhe respektosh njerëzit që të japin përkrahje e të mësojnë, dhe të kesh një ëndërr. Të tjerat vijnë vet.

KultPlus: Si do ta përshkruani vitin që po lëmë pas me disa fjalë?

Kushtrim Hoxha: Ka qenë një vit interesant me ngritje e zbritje, mirëpo në përgjithësi një vit pozitiv. Shpresoj që në vitin 2019 të ketë më shumë dinamikë, punë, projekte interesante dhe paqe dhe dashuri për të gjithë. /KultPlus.com

Alban Muja: Në Bienalen e Venecias, vepra do të flasë për rrugëtimin e Kosovës dhe popullit të saj

Arbër Selmani

Nuk ka muaj të vitit që Alban Muja nuk është i pranishëm në ndonjë ekspozitë nëpër Evropë, e shpesh edhe jashtë saj. Nëse jo ai fizikisht i pranishëm, puna e tij është e ekspozuar në galeri arti, në muze, në ekspozita kolektive e shpeshherë personale. Artist i njohur nga Kosova por një shpirt artistik që i përket botës, Alban Muja këtë vit është përzgjedhur për përfaqësimin e Kosovës në Bienalen e Venecias, për 2019-tën. Në këtë intervistë të fundvitit, Albani na tregon më shumë për këtë paraqitje të rëndësishme artistike, për karrierën e tij, për artin në Kosovë por edhe për Fakultetin e Arteve – institucionin ku edhe vetë ka ligjëruar për një kohë. Djali që krijoi “Palestinën” dhe “Tibetin”, dhe punët tjera artistike që janë shfaqur në Kosovë e jashtë saj, zbulon më shumë në këtë intervistë për KultPlus.

KultPlus: Po e nisim me atë se çka po bën momentalisht Albani? Ku është arti i Albanit, si dhe inspirimi brenda kokës së Albanit, kah anon?
Alban Muja:
Ka një kohë që jam në Paris, dhe këto ditë janë të fundit të një projekti që po e bëj këtu. Jam në një institucion që pret shumë artistë të mediumeve të ndryshme nga mbarë bota për residenca dhe çmime të ndryshme artistike. Është ‘Cite International des Arts’, institucioni kryesor për residenca artistësh në Francë dhe ndër institucionet më të mëdha në botë për residenca. Unë jam këtu pas një nominimi nga dy kuratorë francezë nga Muzeu i Artit Modern i qytetit të Parisit, Odile Burluraux dhe Jessica Castex, të cilat vitin e kaluar kishin bërë një udhëtim dhe kanë takuar artistët nga rajoni dhe kishte ardhë kësisoj edhe nominimi i tyre me emrin tim.

Nominimi ishte siguruar për një listë të gjerë artistësh. Pastaj komiteti i ‘Cite International des Arts’ më kanë zgjedhur mua dhe disa artistë nga vendet e ndryshme të botës për këtë residencë e cila në rastin tim është përkrahur edhe nga Ambasada Franceze në Prishtinë.

Pra nga nominimi e deri tek këto ditët e fundit në Paris është një projekt i tërë francez ku përfshin edhe një projekt timin që është në realizim e sipër në bashkëpunim me artistët tjerë në residencë. Por ajo çka është më e mira, jemi duke diskutuar se si një program i tillë me ju nda më shpesh artistëve nga Kosova, pasi këtu në ‘Cite’ shumica e shteteve por edhe institucionet e artit kanë studiot e veta ku i dërgojnë artistët, gjë që shpresojmë që në një të ardhmë të afërt, ku edhe jemi duke punuar në këtë drejtim, të ndodhë që edhe artistët kosovarë të kenë një studio të veten dhe të kenë mundësi që të kalojnë në Paris disa muaj kohë si formë e studimit dhe hulumtimit të ndonjë projekti që ata propozojnë.

Fotografia: Fadil Berisha

KultPlus: Këtë vit, një ndër sukseset më të mëdha tuat është përzgjedhja të përfaqësosh Kosovën në Bienalen e Venecias? Na trego më shumë çka do të ndodhë, me çka do të paraqitesh atje dhe sa ka rëndësi kjo arritje për karrierën e Albanit?
Alban Muja:
Padyshim, nominimi im për ta krijuar Pavijonin e Kosovës në Biennalen e 58-të të Venedikut është një privilegj por edhe përgjegjësi e madhe, pasi siç e dimë Bienalja e Venedikut është eventi më i rëndësishëm i artit në botë, ndoshta edhe i kulturës në përgjithësi. Çdo artist e pret këtë rast, pasi është eventi i vetëm kur artisti nuk e prezanton vetëm emrin e tij por edhe shtetin nga vjen. Si i tillë, ky moment e shton edhe më shumë peshën dhe përgjegjësinë që të kemi një prezantim sa më dinjitoz. Mos të harrojmë se shteti ynë është një shtet i ri dhe i vogël, shumë shpesh edhe i kontestuar, dhe kjo më bën edhe më të përgjegjshëm që prezantimi im, përkatësisht i Kosovës të jetë në nivel. Gjithsesi, kur i shtohet këtu edhe fakti që prezantimet paraprake të Kosovës kanë qenë mjaft dinjitoze, shpresojmë edhe ne të vazhdojmë me suksese!

Sa i përket projektit, së bashku me ekipën e Pavijonit jemi ende në proces e sipër. Por ajo çka kemi kujdes, së bashku me Arta Aganin, e cila është komisionere e pavijonit, është të bëjmë një ekipë sa më profesionale dhe në ekipë kemi ftuar si kurator Vincent Honore, një kurator i rëndësishëm në skenën e artit botëror që të kurojë pavijon tonë. Honore me eksperiencën që ka në disa prej institucioneve më të rëndësishme të artit në Europë, si në ‘Palais de Tokyo’ në Paris dhe ‘Tate Modern’ në Londër, së bashku me asistenten e tij Anya Harrison, po ashtu kuratore e angazhuar mjaft, ndër të fundit angazhimi i saj dhe i kuratorit Honore në MoCo (Montepellier Contemporary), do të ndihmojnë që Pavijoni të marrë formën e duhur. Por sikur thashë më parë, ne si shtet i vogël dhe i ri gjithsesi duhet të fokusohemi t’i tregojmë botës së artit të kaluarën tonë duke mos dashur ta ekzagjërojmë por asnjëhërë duke e fshehur të kaluarën dhe rrugën tonë deri tek ky prezantim i yni që vjen pikërisht njëzetë vjet pas çlirimit të Kosovës.


Germans are a bit scared of me / 2013

KultPlus: Meqë po flasim për një paraqitje ndërkombëtare, a është arti kosovar sipas teje një promoter i mirë në diplomacinë kulturore?
Alban Muja:
Artistët vizuel në Kosovë që nga koha e okupimit kanë qenë mjaft aktivë në skenën e artit bashëkohor botëror dhe besoj me të drejtë mund të quhen promoterë të fortë në diplomacinë kulturore. Gjithsesi edhe artet tjera kanë një ngritje të mirë viteve të fundit dhe besoj që ajo po shihet edhe me prezencën e artistëve kosovarë në eventet më të rëndësishme sot të artit dhe kulturës së botës. Shpesh, nëse flasim për artet vizuele, ndoshta nuk komunikon me masën gjithmonë, por kanë një komunikim me një skenë të rëndësishme që nuk është vetëm e artit. Unë ende besoj që nuk ka promoter më të mirë për një shtet se arti dhe kultura, pa harru edhe sportin, andaj përkrahja duhet të vijë jo gjithmonë vetëm nga fondet publike, por edhe nga ato private pasi besoj që edhe ata duhet të jenë konsumues dhë përkrahës të rregullt të artit.

KultPlus: Sa ka marrë mbështetje Albani nga institucionet shtetërore për Bienalen e Venecias, duke marrë parasysh përmasat e Bienales?
Alban Muja:
Gjithsesi, pjesëmarrja e Kosovës që nga aplikimi deri te sigurimi i hapësirës që është një punë shumë, shumë e madhe, është shtetërore, pasi siç e përmenda është eventi i vetëm i këtij lloji ku nuk prezantohet vetëm artisti por edhe shteti. Andaj sikur edhe aplikimi dhe konfirmimi për pjesëmarrje por edhe buxheti kryesor vjen nga Ministria e Kulturës. Mund të them që nga nominimi im kemi pasur një bashkëpunim shumë të mirë si me ministrin Kujtim Gashi edhe me Ministrinë në përgjithësi. Kjo nuk do të thotë që nuk mund të kemi përkrahje edhe nga institucionet tjera si ato shtetërore dhe private, e që besoj do të kemi, por barrën kryesore në të gjitha shtetet sikurse edhe te ne e mbanë Ministria e Kulturës, që nga inicimi i pjesëmarrjes së Kosovës, në atë kohë në vitin 2013 nga Memli Krasniqi, që ishte një vendim shumë i mirë dhe i mirëpritur nga artistët në përgjithësi. Nuk ka event më të madh të artit në botë, për të promovuar artin dhe kulturën e një shteti, e kjo neve na duhet më së shumti.

HOTel
2014-2016 Installation

KultPlus: Dihet se Bienalja është edhe garuese. Pretendon Albani ta krijojë një Pavijon që mund të ketë vëmendjen dhe sytë e kritikëve?
Alban Muja:
Ajo çka po provojmë së bashku me ekipin është që të kemi një prezantim sa më dinjitoz, besoj ajo kërkohet nga ne dhe ky është fokusi ynë kryesor. Ne jemi të vetëdijshëm që të gjitha shtetet, madje ato shtete që kanë buxhet milonësh, dërgojnë artistët apo projektet më të mira që kanë për momentin. Andaj duke qenë të vetëdijshëm për këtë, nuk është që kam menduar shumë në këtë drejtim, pasi është mirë të jemi realist dhe të fokusohemi në atë çka mundemi dhe kemi mundësi t’i sjellim ne botës së artit. Dhe ky është qëllimi ynë i vetëm, pra të sjellim para audiencës së madhe dhe kritikëve një prezantim sa më të mirë, të një projekti që do flasë kryekëput për rrugën tonë si vend dhe si popull deri më tani.

KultPlus: Si artist tash e disa vite aktiv brenda e jashtë Kosovës, ku e sheh sot artin kosovar? Ku janë problemet dhe përparësitë në fushën e artit dhe kulturës në Kosovë?
Alban Muja:
Besoj që artet vizuele në Kosovë, sidomos artistët i kanë paraprirë zhvillimeve në përgjithësi në Kosovë me prezencën e tyre në skenën e artit botëror, andaj shpesh skena e artit e Kosovës edhe pse e vogël ka pasur një rëndësi të veçantë jo vetëm në rajon por edhe më gjerë, nëse shohim kushtet por edhe problemet në përgjithësi, që nga edukimi por edhe konsumimi i artit në vendin tonë. Edukimi në art në përgjithësi duhet të jetë shtylla kryesore, gjë që nuk ka ndodhë deri më tash mjaftueshëm, edhe pse besoj që ka iniciativa, si ato nga individë tek institucionet publike por edhe te institucionet private të edukimit.

Besoj që në të ardhmen duhet patjetër të fokusohemi te edukimi, pastaj investimi më i madh në burime njerëzore e deri te hapësirat e artit si ato publike por edhe ato private. Patjetër që vendit tonë i duhet në të ardhmen e afërt një Muze Arti, modern dhe bashkëkohor, pasi ka çka të tregohet, por para se një gjë e tillë të ndodhë duhet investime tek të rinjtë, pasi siç e dimë vendit tonë i mungojnë disa hallka të artit, përveç artistëve. Që nga kritikët dhe historianët e artit, besoj që duhet investim në të ardhmen e deri tek galeritë komerciale dhe koleksionistët, gjë që nëpër vendet tjera nuk mungojnë. Ne fatkeqësisht thuajse nuk kemi ose kemi shumë pak kritikë apo historianë të artit, asnjë kurator që ka këtë punë primare, dhe tregu i artit thuajse është inekzistent. Për të gjitha këto, përveç edukimit, ne nuk duhet të presim që çdo herë të inicohet nga fondet publike por edhe me iniciativë private.


My Name Their City / Miloti

KultPlus: Cilët janë artistët e preferuar të Albanit, në fushën e artit pamor?
Alban Muja:
Shpesh mendoj se kush janë artistët që unë i pëlqej, ka shumë, por më shumë ka vepra, andaj është e vështirë të them emra, pasi jam i sigurtë që do harroj shumë. Por ajo çka shpesh shoh në hapësira ekspozuese janë veprat, pasi jo çdo vepër e ndonjë artisti të preferuar mund të më pëlqejë. Zakonisht më pëlqejnë ato vepra tek të cilat nuk përfundon diskutimi aty brenda hapësirës ekspozuese apo ato vepra që ‘marrin’ me vete çdo gjë për disa sekonda. Arti ka ndryshu, siç ka ndryshu edhe qasja ndaj artistëve andaj vepra nuk duhet të jetë komforte por të ngritë debat për fenomene të ndryshme shoqërore.

KultPlus: Para se të përfundojmë, një pyetje rreth Fakultetit të Arteve në Kosovë, ku keni dhënë mësim… A është ky Fakultet në nivelin e duhur, meqë shpesh është objekt i sulmeve të ndryshme nga qarqet akademike dhe artistike.
Alban Muja:
Thënë të drejtën ka një kohë që nuk kam folë e nuk kam dashtë të merrem me Fakultetin e Arteve, pasi që nuk ka ndryshuar mendimi im sikur atëherë kur kam punuar për dy vite në këtë institucion, madje ku edhe e pata bashkëinicu dhe e kam shkruar vetë një program të ri që sot çka e di vazhdon të ecë disi.

Mendimi im është dhe sot pak a shumë i njëjtë: Fakultetit të Arteve i cili është institucion publik dhe paguhet me taksat tona, i duhet një reformim total. Atëherë pata thënë që ndoshta duhet me e mbyllë për një kohë deri sa të rishikohen disa gjëra, sidomos programet dhe stafi, tash po provoj me qenë më i butë dhe po them i duhet reformim, me të vetmin qëllim që mos të marrim gjeneratat e reja në qafë. Nuk them që nuk ka pasur iniciativa, por problemi është i thellë pasi shpesh lëndët janë ndërtuar për profesorët dhe jo për studentët dhe të tilla raste janë shumë. E di që ka një udhëheqje të re që një kohë dhe e di që është tentuar për një reformim, por një gjë e tillë nuk e di a ka ndodhur, pasi problemi është i grumbulluar në dy dekadat e fundit, së paku. Duhet të rishikohen programet dhe stafi akademik, nëse një gjë e tillë nuk ndodhë, besoj që është e vështirë për të ndryshuar pozitivisht. Gjithsesi, besoj në gjeneratat e reja që një ditë do të ngrisin zërin në këtë drejtim.

Fotografia: Matteo Fieni

KultPlus: Dhe për fund, planet e Albanit për vitin e ardhshëm, pos Bienales?
Alban Muja:
Gjithsesi angazhimi kryesor për momentin dhe deri sa të hapet Bienalja e Venedikut në muajin Maj, është projekti për këtë ekspozitë. Ka disa oferta dhe propozime sikurse edhe disa ekspozita, por të gjitha do shqyrtohen dhe do vlerësohen pas Biennales pasi si natyrë pune e kam pasur çdo herë problem me kry një punë të dytë para të parës, përveç pjesëmarrjes në disa ekspozita me vepra të punuara më herët. Gjithsesi, besoj dhe shpresoj që angazhimet nuk do të ndalen, pasi ka disa projekte të reja që i kam punuar dhe që besoj që duhet ekspozuar apo ndarë me publikun.

Urime Viti i ri 2019.

Ron Fehmiu, nipi i Bekim Fehmiut i cili e pret rolin e madh në gjuhën shqipe

Alberina Haxhijaj

Uran (Ron) Fehmiu, i njohur në botën e aktrimit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës si Ron Fehmiu, në intervistën e dhënë për KultPlus tregon se si është larguar nga Kosova dhe ka ecur drejt tokës së panjohur dhe ëndrrës së paeksploruar. Nipi i Bekim Fehmiut na ka dhënë pak copëza përshkrimi nga jeta e tij në SHBA. Ai ka shpalosur rolet e tij, dëshirat dhe kujtimet që ka për Kosovën të cilën e ka lënë pas. Këshillat të cilat e kanë përcjellë Ronin mund të vlejnë për çdo të ri që ëndërr e ka aktrimin. Për këtë fundvit, një dhuratë tjetër e KultPlusit është edhe kjo intervistë poshtë.

KultPlus: Gjithmonë ka kuriozitet për fillimet. Si lindi dashuria juaj për aktrimin dhe si e kujtoni gjithë këtë rrugëtim?

Ron Fehmiu: Në vitin 1993 kam regjistruar Artet e Mediave, dega regji filmi. Kurse aktrimi për mua filloi shumë vonë, në vitin e dytë të studimeve në University of South Carolina. Atë vit e mora klasën e parë të aktrimit. Mbas kësaj vazhdova të merrja klasët e aktrimit dhe në vitin 1998 u shpërngula nga Karolina Jugore në New York. Aty vazhdova të marr leksione për aktrim në Stella Adler Conservatory of Acting. Në vitin 2001 u pranova në Actors Studio Drama School, ku e përfundova magjistraturën apo “MFA”.

KultPlus: Keni lindur në Kosovë, çfarë kujtoni nga Kosova dhe sa ishte i vështirë fillimi juaj në Amerikë?

Ron Fehmiu: Linda në Prishtinë dhe kam mjaft kujtime të mira nga fëmijëria në Kosovë, deri në vitin 1988 kur edhe problemet politike dhe jeta në Kosovë u vështirësua. Kjo ishte edhe arsyeja që e lëshova Kosovën në vitin 1990 dhe shkova në Londër. Aty qëndrova një vit dhe pastaj erdha në SHBA, në Columbia të Karolinës Jugore. Këtu i përfundova edhe 2 vitet e fundit të shkollës së mesme.

Edhe pse fillimi ishte pak i vështirë në Amerikë, mbasi kisha ardhur vetëm dhe gjithë familja ishte në Kosovë, unë u adaptova shumë shpejtë.

KultPlus: Kur jemi te Kosova, ju jeni po ashtu nipi i Bekim Fehmiut, një ndër aktorët më të mëdhenj shqiptarë që pati famë kudo nëpër botë. Si e kujtoni figurën e Bekimit?

Ron Fehmiu: Bekimin apo “Daja Beko” siç e thirrsha unë, gjithmonë e kujtoj fillimisht si dajë. Më kujtohet gjithmonë koha që e kalonim me të si fëmijë, kur vinte në vizitë në Prishtinë. Ishte një dajë shumë i dashur me të gjithë nipërit dhe mbesat. Pastaj, Bekimin e kujtoj si person me pasion të madh për artin, sidomos aktrimin. Nuk kujtoj vetëm talentin e tij por edhe punën jashtëzakonisht të madhe që ka bërë e që i ka ndihmuar për të arritur sukseset e tij.

KultPlus: Sa ka qenë e vështirë të krijoni një trashëgimi tuajën duke e pasur emrin e Bekim Fehmiut para jush?

Ron Fehmiu: Mendoj se pesha e mbiemrit Fehmiu do ishte shumë me tepër një çështje pozitive apo negative nëse do kisha provuar që të realizoj një karrierë si artist në Kosovë apo në Evropë. Natyrisht do të ishte një standard i pamundur që të arrihej. Mirëpo këtu në SHB nuk ishte një faktor.

Ron Fehmiu si diplomati kosovar Abdyl Duriqi, në Madam Secretary (CBS) 2018

KultPlus: Ekziston ndonjë këshillë e cila ju ka shoqëruar gjatë gjithë këtyre viteve dhe nuk ju ka lënë që të dorëzoheni?

Ron Fehmiu: Këshillën të cilën e mora nga profesoresha ime në Actors Studio, Barbara Poitier- kushërira e parë e aktorit Sydney Poitier- të cilën ajo e kishte marrë nga Elia Kazan. “Çdokush që është aktor apo artist ka diçka të rëndësishme për të thënë”.

KultPlus: Keni arritur që të fitoni disa role edhe në kinematografinë amerikane, cilat janë sfidat me të cilat jeni përballuar apo përballeni?

Ron Fehmiu: Është një biznes i vështirë të depërtosh, por është shumë e rëndësishme të dini se kush jeni si aktor dhe të mos futeni në fantazitë artistike. Puna është punë dhe ju duhet të jeni të gatshëm të bëni atë edhepse nganjëherë nuk e përfaqëson fushën e plotë të aftësive artistike.

KultPlus: Sa është e vështirë sot që të jeni një aktor?

Ron Fehmiu: Sot është shumë më e vështirë sesa për aktorët e gjeneratës së dajës. Sikur tha aktori i madh F. Murray Abraham në një seminar që unë e takova: Biznesi ka ndryshuar aq shumë që nga vitet e 70’ dhe 80’. Kur ai ishte një aktor i ri në New York, aktorët kishin mundësi që të punonin në reklama dhe seriale pa problem kur kishin nevojë për punë. Por sot, edhe në reklama edhe në seriale luajnë aktorë të mëdhenj të filmit. Në atë kohë nuk kishte mundësi që dikush si Al Pacino të bënte reklama televizive për Jeep Cherokee apo të ishte pjesë e serialeve televizive sikurse ndodhë sot.

KultPlus: Keni interpretuar përkrahë yjeve të njohura, si është të punosh me ta?

Ron Fehmiu: Çdo individ është unik, secili personalitet është i ndryshëm. Kjo ndonjëherë do të të ndihmojë edhe në vendin e punës apo në set të xhirimeve. Kam punuar me aktorë që insistojnë të jenë ylli i shfaqjes dhe kanë dëshirë që të frikësojnë aktorët e ri apo më të vegjël se ata. Mirëpo po ashtu kam punuar edhe me të tjerë që bëjnë çmos që i gjithë ekipi gjatë xhirimit të ndihet i barabartë dhe nuk kanë nevojë që të luajnë me egon e tyre.

Ron Fehmiu si mafioz rus, në serialin “Bored To Death” (HBO) 2009

KultPlus: Cili do të ishte mesazhi juaj për aktorët në Kosovë apo për studentët në Universitetin e Prishtinës të cilët ëndërrojnë një karrierë në aktrim, jashtë Kosovës?

Ron Fehmiu: Punoni me gjërat bazë si dhe ushtroni teknika gjatë gjithë kohës edhe kur nuk jeni duke përgatitur ndonjë rol. Aktori duhet të jetë çdo herë në formë njësoj sikur një pianist, kitarist apo këngëtar i cili gjithmonë ushtron. Është mirë të keni ëndrra dhe ambicie të mëdha por gjithmonë rrini me këmbë në tokë për shkak të realitetit të ashpër të ShowBizit. Siç edhe thotë një thënie e vjetër në Hollywood kjo është “Show-Biznes dhe jo Show-Art”

KultPlus: Çfarë është duke punuar për momentin Uran Fehmiu? Po në kohën e lirë që u mbetet, çfarë ju pëlqen që të bëni?

Ron Fehmiu: Tash mbas sezonës së festave fillojnë sezonat e reja për vitin 2019 dhe shpresoj që të kem audicione edhe për këtë vit. Në anën tjetër kohën e lirë e kaloj në fitnes, luaj tenis dhe vozis biçikletën nëpër gjithë qytetin e New York-ut. Po ashtu një pjesë të kohës e kaloj me qenin tim “Bruno” i cili është një “Wheaten Terrier Irlandez”. Ai kur ishte i ri ka qenë model nëpër reklama të ndryshme por u përpoq që të kalonte në aktrim. Mirëpo, ky biznes është shumë i vështirë edhe për një qen fotogjenik siç është ai.

KultPlus: A mendoni që të riktheheni në Kosovë, ndoshta me ndonjë rol ?

Ron Fehmiu
: Po, do të kisha shumë dëshirë që të aktroj në gjuhën shqipe. Është vetëm çështje kohe dhe nëse projekti i duhur do të paraqitet.

KultPlus: Si do ta përshkruanit vitin që po e lëmë pas me disa fjalë?

Ron Fehmiu: Ishte një vit shumë aktiv për mua. Kam punuar në Marvel “Daredevil” serialin në Netflix dhe në Serialin “Madam Secretary “ në CBS. Për Vitin e Ri uroj për paqe dhe stabilitet, tërheqje të forcave të errëta të cilat janë shfaqur këto dy vitet e fundit në SHBA e Evropë. / KultPlus.com

@credits Fadil Berisha, New York 2018

Marigona Qerkezi, sopranoja e cila bëri që flamuri i Kosovës të ngritet në Rusi e Spanjë

Gjithçka nisi qysh në fëmijëri, në kohën kur secili është në fazën e ëndrrave për ndërtimin e profesionit për të ardhmen, e që shpesh gjithçka mbetet aty për të marrë tjetër kuptim me zhvillimin dhe formimin e personalitetit. Por, për Marigona Qerkezin ëndrra e fëmijërisë mori jetë tutje. Ndonëse ishte vetëm 6 vjeç kur për herë të parë shkeli në skenë, hapat e saj nuk u ndalën asnjëherë, ajo vazhdoi fuqishëm në rrugën e saj prej artiste, duke bërë kështu që zëri i saj të jehojë në skena të mëdha botërore. Për të zbuluar më shumë rreth këtij rrugëtimi, ëndrrave, emocioneve skenike, dhe roleve të saj të shumta, sopranoja Marigona Qerkezi në një intervistë për KultPlus na sjellë gjithë rrugëtimin e saj prej artisteje.

Jeta Zymberi

KultPlus: Karriera juaj ka filluar qysh në moshën 6 vjeçare, atëherë kur edhe kishit paraqitjen e parë skenike, por tashmë ju keni arritur të depërtoni suksesshëm në skenën ndërkombëtare dhe të shkelni shumë skena të mëdha, si e përshkruan këtë rrugëtim?

Marigona Qerkezi: Udhëtimi im artistik ka filluar në Slloveni, në Lubjanë, ku pata paraqitjet e para skenike si 6 vjeçare dhe pastaj në Zagreb, ku poashtu fillova edukimin muzikor për flaut. Jam me fat që qysh nga ajo moshë aq e vogël, kam pasur performanca të vazhdueshme dhe jam mishëruar me skenën ndërkombëtare hap pas hapi, gjë që kontribuoi në rrugëtimin tim i cili rrodhi natyrshëm dhe sukseset vinin një pas një.

KultPlus: Depërtimi në botën e artit jashtë trojeve shqiptare gjithmonë konsiderohet i vështirë, kjo për arsye të konkurrencës së madhe, sa ishte vështirë për ju dhe çka ju ndihmoi më së shumti për të arritur këtu ku jeni sot?

Marigona Qerkezi: Në rastin tim ishte ndryshe, sepse sukseset e korrura në skenën ndërkombëtare për vite me radhë, sa herë që kisha ftesa, i shfaqja edhe përpara publikut të dashur në trojet tona. Sukseset erdhën si rezultat i punës në kontinuitet dhe mundësive që krijoheshin nga rasti në rast, audicionet e shumta që i kam bërë, si dhe konkurset.

KultPlus: Sot në pozitën në të cilën ndodheni, si i kujton prezantimet tuaja të para në skena ndërkombëtare?

MarigonaQerkezi: E kujtoj me shumë dashuri koncertin e parë në jetën time, në Lubjanë (Slloveni) ku edhe fillova shkollimin dhe rrugëtimin tim. U prezantova si soprano dhe interpretova në përcjellje të korit. Është performanca e parë dhe e paharrueshme për mua! Një tjetër performancë shumë e rëndësishme, kësaj radhe si soliste në flaut, është ajo në Moskë (Rusi) si 15 vjeçare, ku interpretova krahas muzicientëve nga e mbarë bota, si dhe automatikisht krahas emrit tim, u vu flamuri i Republikës së Kosovës, kur dihet që edhe sot e kësaj dite Rusia ende nuk e njeh shtetin tonë. Një rast tjetër është ai i debutimit tim në Gran Teatre del Liceu – Teatrin e Operës në Barcelonë me rolin Madama Cortese, përsëri në një shtet si Spanja, e cila nuk e njeh Kosovën.

KultPlus: Ishit edhe gjysmëfinaliste e garës së madhe operistike Operalia, si ishte kjo përvojë për ju?

Marigona Qerkezi: Ishte kënaqësi të përzgjidhesha dhe pranoja komplimente nga i madhi Placido Domingo, pikërisht prej mijëra konkurrentëve nga e mbarë bota. Pata kënaqësinë dhe nderin të këndoja përpara tij si dhe jurisë shumë prestigjioze të Operalias, që krijoi mundësi të reja për mua, të cilat do të publikohen me kohë.

KultPlus: Cilin prej roleve e konsideroni si më të rëndësishmin në karrierën tënde?

Marigona Qerkezi: Duhet patjetër ta veçoj rolin tim të parë, me të cilin debutova si 22 vjeçare në Operën Mbretërore të Omanit, pra rolin e Mbretëreshës së Natës nga Flauti Magjik i Mozartit, i cili ka një rëndësi të veçantë jo vetëm pse është roli im i parë, por edhe për vështirësitë dhe peshën artistike që bart me vete. Gjithashtu, një vend tëveçantë ka roli i Lucias nga opera Luciadi Lammermoor e Donizettit.. një rol i jashtëzakonshëm!

KultPlus: Cila mbetet ëndrra juaj më e madhe e parealizuar ende?

Marigona Qerkezi: Kam shumë ëndrra e plane për të cilat punoj dhe shpresoj që do të mund t’i realizoj një e nga një.

KultPlus: Keni ndarë skenën me shumë artistë botërorë, por cili është artisti me të cilin ëndërroni të interpretoni bashkë në një skenë?

Marigona Qerkezi: Kam pasur fatin që deri tani të bashkëpunoj dhe të ndaj skenën me plot artistë botërorë, të cilët, përpara vetëm mund të jua lexoja emrat apo t’i dëgjoja në incizime. Natyrisht kjo listë e artistëve është e gjatë, dhe ka ende shumë e shumë prej tyre me të cilët do të dëshiroja të bashkëpunoja.

KultPlus: Falë talentit tuaj dhe zërit magjik, ju keni arritur të prekni shumë skena në vende të ndryshme të botës, por cilin teatër botëror e keni peng dhe ëndërroni që një ditë aty të dëgjohet zëri juaj?

Marigona Qerkezi: Përveç skenave ku deri më tani kam interpretuar (Slloveni, Kroaci, Rusi , Mal të Zi, Itali, Gjermani, Holandë, Kosovë, Amerikë, Japoni, Oman, Turqi, Maqedoni,Portugali, Shqipëri, Angli, Spanjë) gëzohem që çdo vit kjo listë po zgjerohet dhe dalëngadalë kam depërtuar në skena të ndryshme, dhe uroj që të arrij të interpretoj edhe në shumë prej tyre.

KultPlus: Jeni edhe fituese e disa çmimeve, sa ndikojnë çmimet në ngritjen e një artisti?

Marigona Qerkezi: Çmimet dhe vlerësimet nga njerëz të mëdhenj të artit padyshim më kanë dhënë shtytje dhe motivim për të vazhduar të punoj dhe përkushtohem edhe më fort. Është satisfaksion shumë i madh kur përzgjidhesh nga mijëra konkurrentë nga e mbarë bota, kalon nga një fazë në tjetrën, e natyrisht, aq më shumë kur triumfon e kurorëzohesh me çmim, përshembull mund të theksoj këtu 6 çmimet ndërkombëtare operistike të fituara përbrenda një viti.

KultPlus: Për momentin çfarë është duke bërë Marigona?

Marigona Qerkezi: Sapo kam mbaruar performancen te rolit Gilda nga opera Rigoletto e Verdit, rol të cilin e debutova në Teatrin e Operas në Cagliari (Itali) ditë më parë dhe u prit shumë mirë nga publiku dhe kritika. Tani kam ndarë pak kohë që t’i kaloj festat bashkë me familjen, si dhe paralelisht, duke qenë jashtëzakonisht me fat që të kem nënë – profesoreshën time të solo këndimit, Merita Junikun, të punoj me të për projektet e reja të cilat më presin në vitet që po vijnë.

KultPlus: A ju kanë ofruar role të reja dhe cilat janë ato?

Marigona Qerkezi: Kam shumë angazhime të cilat më presin gjatë viteve në vijim, por shumicën prej tyre ende nuk mundem t’i publikoj. Po përmend një nga to: momentalisht jam fokusuar në thellimin e përgatitjes së rolit Donna Anna nga opera DonGiovanni e Mozartit, të cilin do ta debutoj së shpejti në Tokyo New National Theater – Operan e Tokyos, Japoni. Në të njëjtën kohë, po përgatitem për plot projekte dhe role të reja të cilat do i shpalos me kohë.

KultPlus: Ndonëse karriera juaj tashmë po zhvillohet kryesisht jashtë trojeve shqiptare, ju asnjëherë nuk jeni shkëputur tërësisht nga Kosova ku ktheheni për koncerte e pjesëmarrje të ndryshme, por a do të mbani së shpejti ndonjë koncert në Kosovë?

Marigona Qerkezi: Pavarësisht që kam performuar në shumë vende të botës, Kosova zë një vend të veçantë për mua, dhe çdo herë i pranoj me  shumë kënaqësi ftesat për të performuar për publikun tim të mrekullueshëm, natyrisht komfor mundësive për realizim dhe agjendës time profesionale.

KultPlus: Si do ta përshkruaje vitin që po lëmë pas?

Marigona Qerkezi: Një vit i pasur me shumë aktivitete artistike. Këtë vit realizova një ëndërr që të performoja në skenë operistike me rol të dyfishtë, atë të solistes në flaut, dhe si soprano në të njëjtën shfaqje ‘’IlViaggio a Reims’’ nga Rossini në 4 Teatro prestigjioze Italiane. Ishte premierë absolute e parealizuar asnjëherë më parë në histori, e vlerësuar edhe nga mediat. Diçka shumë e veçantë. Po ashtu mu shtua edhe një çmim special që e fitova në Konkursin Ndërkombëtar Operistik në Portofino, me juri prestigjioze nga Moska,Tokyo, Brukseli, Amsterdami, Firenze etj, të kryesuar nga drejtori i Operas Shtetërore të Vjenës. Veçoj koncertin në Pallatin Mbretëror në Torino, debutimin e Gildas në Cagliari…Koncertin Jubilar tëAsLiConëComo, ku u ftova si një nga ish-fitueset e çmimit të tyre, çmim ky i cili më hapi shumë dyer në botën operistike ndërkombëtare…, janë këto vetëm disa nga eventet që shënojnë vitin që po lëmë pas.
Ju faleminderit për intervistën dhe po shfrytëzoj rastin ti përshëndes të gjithë lexuesit e KultPlus dhe të ju uroj festat e fundvitit! / KultPlus.com

Të jesh amerikan dhe të doktorosh për çiftelinë shqiptare

Gili Hoxhaj

Jo vetëm shqiptarët kanë në dhomat e tyre të varur çiftelinë. Amerikani Jeff Charest e ka pasur një të tillë qysh prej vitit 1992. Ai madje di t’i bije mjeshtërisht asaj. Interesimi i tij për këtë instrument, nuk mbaron këtu. Shumë nga studimet e tij në master kanë qenë të lidhura me këtë instrument, i cili ka një fokus të veçantë në temën e doktoratës së tij në Univeritetin Cardiff në Mbretërinë e Bashkuar .

Shumë të zakonshme e cilëson kontaktin e tij të parë me çiftelinë, për të cilën thotë se ndoshta ka qenë fati i tij që ta ketë në duar. Ndonëse ky instrument e kishte tërhequr qysh në fillim derisa po thellohej më shumë në të, dita ditës e kishte bindur veten se “ky është një instrument që ia vlen të merresh tërë jetën me të”. Tash e gati tri dekada, ai çiftelinë e bart me vete pothuajse kudo që udhëton.

Çiftelia e parë nga pazari i Shkodrës

Kur babai i tij, kishte vizituar Shqipërinë në vitin 1992, çiftelinë që e kishte hasur në pazarin e Shkodrës, e kishte menduar si dhuratën ideale për të birin, i cili ishte dhënë pas instrumenteve të  vendeve të ndryshme e tingujve që ato prodhojnë. Kishte kaluar një kohë e Charest, nuk dinte as si quhej ky instrument e as si tingëllonte, derisa një ditë do të haste në një CD me këngë çiftelie. Dukë dëgjuar video të rapsodëve më të njohur, e  duke studiuar më pas këtë instrument në universitetin anglez, ai ka mësuar t’i bije në mënyrë profesionale atij. E gëzojnë fort fjalët  e mira të shqiptarëve kur e  dëgjojnë lojën e tij në çifteli. Çiftelinë më profesionale e cilëson atë që është e ndërtuar në Prishtinë. Për ta plotësuar imazhin e një rapsodi shqiptar, Jeff Charest shpesh vendos edhe plisin, e tund kokën varësisht nga prekja e telave. Këmbën e djathtë e lëvizë varësisht prej tingujve që i nxjerrë prej çiftelisë.

Duke qenë se studimet e tij e kanë lidhur fort me Shqipërinë e Kosovën, thotë se mezi  po e pret momentin që t’i vizitojë. E veçon Prizrenin për të cilin thotë se e di që në shekullin e kaluar ka qenë kryeqendër e shqiptarëve, ku është mbajtur edhe “Lidhja e Prizrenit”. Charest ka një listë të rapsodëve që i dëgjon e i pëlqejnë, në mesin e tyre veçon Dervish Shaqën, Ndue Shytin dhe Fatmir Makollin, ndërsa thotë se do donte t’i binte çiftelisë derisa këndon Mhill Krasnqi.Ka edhe disa këngë të cilat i don fort dhe e di historinë e tyre. Ai thotë se shpreson që kur të mësojë më shumë fjalë në gjuhën shqipe, do të jetë në gjendje edhe të këndojë me këngë çiftelie.

“Babai im derisa kishte ecur në pazarin e Shkodrës, e kishte parë këtë instrument me dy tela që i ishte dukur interesant. Ai ma kishte dërguar atë në Kaliforni, atje ku unë jetoja. Menjëherë kam qenë tërësisht i dhënë pas këtij instrumenti qoftë edhe në mënyrën se si dukej. Nuk e kisha as idenë se si quhej, atëherë interneti ishte në hapat e parë, shumë para se Ëikipedia apo YouTube të ekzistonin. Kështu nuk dija as si tingëllonte ky instrument”, tregon Charest. Që nga atëherë, ai kishte hulumtuar për disa vite për këtë instrument por pa rezultat, derisa në një enciklopedi instrumentesh kishte hasur në emrin e më pas kishte gjetur disa CD që përmbanin këngë çiftelie të incizuara përgjatë viteve 1978 – 1986. Duke dëgjuar  këto këngë në CD, ai kishte mësuar si t’i binte asaj. Ai thotë se ndihet keq që akoma nuk e di gjuhën mirë që të këndojë  këto këngë ndërsa thotë se shpreson që këtë të jetë në gjendje që ta bëjë në të ardhmen.

“I bëja disa gabime atëherë pasi që përdorja gabimisht telat. Më pas në vitin 2011, kam gjetur një shitës online në e-bay që e shiste çiftelinë nganjë ndërtues çiftelish në Prishtinë, kështu që e blevanjë  të re, njëtë ndërtuar në mënyrë profesionaledhe mëpas  fillova të përdorë videot e YouTubes për të mësuar më shumë këngë dhe melodi, duke identifikuar këngëtarët dhe instrumentistët më të mirë të këtij instrumentisti”, thekson Charest.

Përveç çiftelisë, ai kur kishte vizituar Tiranën kishte blerë edhe një sharki, për të cilën kishte thënë se nëse nuk e blinte në atë ditë, do të ndihej pishman për tërë jetën.

“Tani i kam katër çiftelia, dhe jam duke mësuar të luaj edhe në sharki dhe në tambure. Kam edhe një  tip më të rrallë të një instrumenti me tela, që më kanë thënë se luhet vetëm në Korçë dhe ai është “mandolina” por që unë nuk kam gjetur më shumë informacione për  të. Po e mësoj edhe lahutën dhe “the doubleflute” i cili mendoj që quhet “culedyjare” në Shqipëri dhe dvojnice në gjuhën sllave”, tregon studiuesi e instrumentisti amerikan Jeff Charest.

“Dua t’ua kthejë njerëzve vëmendjen tek instrumenti i çiftelisë”

Jeff Charest, dashurinë për muzikën e kishte hetuar qysh herët e i ishte dedikuar më shumë asaj në adoleshencë derisa jetonte në New York. Gjithnjë ka qenë i fasionuar në instrumente të ndryshme dhe me gjërat e ndryshme që njeriu mund të krijojë me tingullin, andaj dhe kishte blerë instrumente të vendeve të ndryshme.  Fillimisht kishte kënduar në rrugët e Berkeleyt në San Francisco, ndërsa thotë se kudo që kishte udhëtuar me vete kishte marrë kitarën e çiftelinë.

“Fillimisht e  mësova  veten të luaja me kitarë dhe ndoqa disa mësime të pianos për një kohë. Më pas vendosa të eksploroj muzikën nga vende të ndryshme të botës, fillimisht muzikën indiane, pastaj atë kineze dhe greke. Pastaj isha muzikant i një kafeneje të stilit maroken në San Francisco dhe kontribuova në disa në disa këngë të një CD-je me muzikë kineze”, tregon Charest. Ai dikur e kishte kuptuar se këtë rrugë nuk mund ta ndiqte si autodidakt dhe kishte nevojë të lidhej me një komunitet më të gjerë akademik.

“Ndoqa studimet themelore  në Universitetin e Kalifornisë në SantaCruzz dhe studimet pasuniversitare në Cardiff në Britaninë e madhe. Dhe ja ku jam”, tregon Charest për rrugëtimin e tij muzikor.

Arsyeja përse kishte zgjedhur që teza e doktoratës së tij të lidhej me çiftelinë është sepse e cilëson fort të veçantë dhe se askush jashtë rajonit nuk i ka kushtuar ndonjë rëndësi këtij instrumenti dhe  kulturës muzikore të Shqipërisë së Veriut dhe Kosovës.

“Dua  t’ua kthejë  vëmendjen njerëzve në këtë instrument, në historinë dhe muzikën e tij. Jam shumë I interesuar edhe në lidhjet që ky instrument ka me vendet e tjera të Ballkanit, me Iranin, Turqinë dhe Azinë qendrore, por çiftelia është zhvilluar në një mënyrë shumë origjinale që është unike shqiptare”, tregon Charest.

Teza e masterit të tij ka qenë e fokusuar në muzikën e çiftelisë dhe akordet e moloditë e ndryshme që ajo prodhon. Tani në studimet doktorale po hulumton për historinë e saj  dhe lidhjet e lashta mitologjike të cilat thotë që shfaqen në këngë si “Aga Imeri”,  e cila tregon se  personazhi kryesor luan çifteli në burg dhe merr vëmendjen e vajzës së mbretit që më vonë e liron nga burgu.

“Mendoj se ekzistojnë disa shembuj mitologjik që lidhen me këtë instrument dhe instrumente të tjera me dy tela të gjatë”, shprehet instrumentisti amerikan.

Charest tregon se gjithnjë ka qenë kurioz për kulturën dhe historinë shqiptare, ndërsa shënimet e babait të tij nga vizita e tij në Shqipëri e kishin inspiruar edhe më tutje që të mësojë për Kosovën e Shqipërinë.

“Derisa unë jam rritur në vitet e 80-a atëherë siç e dini Shqipëria, ka qenë një vend i izoluar komunist  për të cilin vështirë që mund të dije diçka. Megjithatë, unë jam ndjerë integruar dhe e kam ndjerë njëfarë lidhje me këtë vend, ani pse nuk dija shumë për të. Babai nga udhëtimi atje kishte marrë disa shënime  dhe kjo më inspiroi që të mësoja më shumë për Shqipërinë dhe Kosovën”, tregon Charest për KultPlus.

Shqipërinë e ka vizituar vetëm një herë, në vitin 2015. Atje  kishte marrë pjesë në Festivalin Folklorik Kombëtar në Gjirokastër. Charest tutje tregon se shumë shpejt planifikon që të  vizitojë Shqipërinë dhe vendet e rajonit.

“Do të doja të kthehem dhe të kaloj më shumë kohë në Shkodër dhe Krujë, do të doja  shumë të vizitoja dhe Kosovën. Dëgjojë shumë gjëra të mira për Prizrenin dhe Prishtinën. Brenda disa javësh, ne do të përfundojmë doktoraturën dhe unë e miku im do të vizitojmë Shqipërinë, Kosovën,  Maqedoninë dhe Malin e Z”, thekson ai.

“Aga Imeri”

“Mirë tue hangër Aga mirë tue pije, mirë tue bije Aga me çifteli”  janë fjalët që Charest i shkruan ashtu sic i ka dëgjuar e lexuar. Versionet e ndryshme të kësaj kënge që japin një histori të tërë të besnikërisë shqiptare, Charest është duke i hulumtuar e duke i analizuar së fundmi dhe kjo ka bërë që të kuptojë edhe më mirë dialektin geg’ të gjuhës shqipe dhe të largohet pak nga gjuha standarde të cilën kishte filluar ta mësoj fillimisht.

“Kam ditur më shumë fjalë në gjuhën shqipe. Tani jam më i mirë në gramatikë se sa që jam me leksik. Jam përpjekur ta mësoj vetën me gjuhën shqipe derisa po jetoja në Kaliforni, më pas e kam ndërprerë për shkak të angazhimeve. Çuditërisht, kërkimet e mija për temën e doktoraturës e kanë bërë edhe më të vështirë  ta mësojë gjuhën në nivel të duhur por prapë vazhdoj të provoj. Tani për tani, jam duke hulumtuar disa versione të këngës së Aga Imeri, kështu që dialektin gegë të shqipes  e lexoj më mirë sesa gjuhën standarde. Kur ta përfundoj studimet, të paktën mund të mësoj që të flas përsëri normalisht gjuhën shqipe”, tregon tutje Charest.

Fotografia: Gareth Jarvis

Jeff Charest: Veten e cilësoj si ambasador muzikor të shqiptarëve

Duke qenë se tash e një kohë merret me këtë instrument, tingullin e tij shpesh e kishte prezantuar në lojën e tij rrugëve të Amerikës. Ai thotë se tanimë veten e cilëson si një lloj ambasadori muzikor dhe thotë se shpreson që akoma dhe më tutje do të vazhdoj këtë mision që ia ka caktuar vetës.

“Në Amerikë kam luajtur mjaft shumë me çifteli. Njerëzit që e dëgjonin dhe e shikonin atë befasoheshin, shumica e amerikanëve hamendësonin  se është instrument indian i quajtur sitar. Shumë njerëz e cilësuan si një zë të mrekullueshëm, të egër dhe të pastër njëkohësisht. Tani në Mbretërinë e Bashkuar kur luaj është zakonisht para një audience të caktuar. Jam shumë i lumtur që plot shqiptarë këtu ndihen të kënaqur kur më dëgjojnë teksa luaj në çifteli dhe më thonë se i bie shumë mirë. Kam punuar aq shumë në të përgjatë viteve. E shoh veten si një lloj ambasadori muzikor dhe shpresoj të punoj me organizatat kulturore në Shqipëri dhe Kosovë dhe në Evropën Perëndimore dhe Amerikë për të promovuar interesimin në çifteli dhe muzikën që ajo prodhon”, tregon Charest.

Charest: Do të doja ta takoja Ndue Shytin dhe Fatmir Makollin

Ai ka një listë të këngëtarëve e instrumentistëve që i dëgjon vazhdimisht.

Instrumentistët e këngëtaret që i pëlqejnë më së shumti janë: Ndue Shyti, Fatmir Makolli, Rexhep Hajrizi, Esat Gashi, Sali Mani dhe Esat Ruka. Përvec burave, ai thotë se dëgjon edhe disa këngëtare shqiptare, Drane Gegan, Remzije Osmanin, Merita dhe Aferdita Veselin.

Këngët që ai i dëgjon më së shumti janë meloditë e Ndue Shytit, ndërsa veçon edhe këngët “Hajredin Pasha”, “Moj e mira Bregut Cemit”, “Ganimete Terbeshit”, “ Në Qendër të Fshatit”.

“Do të doja të takoja Ndue Shytin,  kurse nga një gjeneratë më e re do të doja të takoja Fatmir Makollin”, thotë Jeff.

Ai krejt në fund tha se ndihet tejet i lumtur që ka gjetur çiftelinë, për të cilën thotë se ia ka ndryshuar krejtësisht jetën dhe të cilën thotë se dëshiron ta prezantojë tek një numër sa më i madh i njerëzve.

“Jam shumë i lumtur që ky instrument dhe muzika e tij jeton akoma, çiftelia ka bërë një ndryshim shumë të madh në jetën time dhe jam i lumtur që t’ua jap atë Shqipërisë dhe Kosovës duke shpërndarë atë tek shqiptarët dhe të huajt”, është mesazhi i fundit i JeffCharest. / KultPlus.com