Tragjikja dhe e përditshmja në teatër

Shkruan: Muhamedin Kullashi

Filozofi zviceran Georges Steiner (Zhorzh Shtajner) në librin “Vdekja e tragjedisë” (1993) zhvillon pikëpamjen sipas së cilës në dramaturgjinë moderne, duke filluar nga shekulli XIX, prej Kleist-it (Klajst)), Buchner(Byhner), Ibsen, Stindberg, si dhe në atë bashkëkohore, me Beckett e Ionesco, shpërfaqet një « degradim i pashmangshëm i tragjedisë burimore greke ose asaj elisabetiane (shek. i XVI)”. Steiner i cilëson pjesët teatrore, fjala vjen, të Stindberg-ut si dramaturgji ku « treten » konturat e personazheve, situatave dhe dialogjeve ; këto i duken si « pjesë teatrore fantome », apo si fantome te teatrit.Mirêpo, këtë mendim nuk e ndajnë së paku disa kritik të çmuar të teatrit. Kësisoji, Peter Szondi bën dallimin midis « poetikës së tragjedisë », ashtu si zhvillohet duke filluar nga Aristoteli dhe, në anën tjetër, « filozofisë së tragjikes », që paraqitet kryesisht brenda filozofisë klasike gjermane : te Schelling (Sheling), Schopenhauer (Shopenhauer) dhe Nietzsche (Niçe), megjithë dallimet e mëdha midis tyre në të kuptuarit e asaj që është tragjike.

Jean-Pierre Sarrazac (Zhan-Pier Sarazak), njeri nga dramaturgët dhe kritikët e teatrit, nga më të shquarit në Francë, mendon se në pjesët teatrale të kohës moderne (nga mbarimi i shekullit XIX, me Ibsen, Strindberg, Pirandelo) aksioni dramatik bëhet gjithnjë e më « i rrallë, ose se bëhet aksion fantomatik ». Personazheve të këtyre pjesëve thujase nuk u ndodhë asgjë në jetën e tyre; aty mungon përplasja e vullneteve dhe pasioneve individuale që shquan formën dramatike tradicionale, ashtu siç e kishte shkoqitur mendimi mbi teatrin, duke filluar prej Aristotelit e deri te Hegeli. Tragjikja moderne, ndonëse e rrallë, del nga situatat që i cilëson aksioni i pakët, i shkapërderdhur. Figura tragjike moderne, e edhe më shumë ajo bashkëkohore, sipas Sarrazac « nuk lufton, nuk vepron, nuk merr vendim ». Përsëritja brenda së njëjtës dhe humbja e Vetes (Soi), por edhe e lidhjeve me të tjerët, zhbërja dhe tretja e personazheve, dalin si tipare të horizontit ku shtjellohet drama e sotme. Ekzistenca e personazheve shqitet si « një ekzistencë e të gjallëve-të vdekur ».

Sarrazac mendon se mungesa e fabules, së paku në formën e saj tradicionale, nuk është dëshmi për mungesën e dramaturgjisë në shfaqjet e sotme teatrale. Në anën tjetër, brenda « teatrit të absurdit » të Ionesco-s, Beckett-it, Adamov-it, ai dikton pikëvrojtime e ide te reja në fushën e krijimtarisë teatrore. Mbështetje për këtë analizë ai e gjen edhe në pjesët teatrore si dhe në shkrimet mbi teatrin të poetit dhe dramaturgut belg, Maurice Maeterlinck (Moris Meterlenk), në veçanti në shkrimin Tragjikja e përditshme ku shpaloset paradigma e një « tragjikje jashtë tragjedisë, një tragjikje e « jetës së palëvizshme ».

Në anën tjetër, ai heton te « jeta bujare e përditshme e Hamletit kohën e të jetuarit « pikërisht pse nuk vepron ». Thuajse se ai kështu nënkuptonte se e përditshmja brenda së cilës njeriu nuk vepron, por përjeton jetën, i kundërvihet një aktivizmi e dinamizmi bosh.Në pjesët teatrale të Maeterlinck « e vetmja ngjarje është afrimi, me hapa të ujkut, e vdekjes e cila vjen për ta kapur pren e vet ». Mirëpo, « vdekja del këtu si tregues i ekzistencës ». Sipas Maeterlinck, « problemi i ekzistencës » gjen një përgjigje te « enigma e asgjësimit të saj ». Sarrazac nënvizon se Maeterlinck, në shfaqjet e veta teatrale (Të verbërit, Brendësia etj.) synon të nxjerr në shesh para shikimit të shikuesit « atë që është e çuditshme në vet faktin e të jetuarit ». Ai flet madje edhe, në mënyrë paradoksale, për « tragjiken » e lumturisë. Është fjala këtu për një përmbysje e transformim. Sarrazac, në hulumtimet e veta lucide për teatrin bashkëkohor, vë në pah se pikërisht brenda përditshmërisë më banale mund të mbijë një invencion artistik i cili kapë « një konsonancë tragjike ».

Ai përkujton se edhe te Maurice Blanchot (Moris Blansho), në librin e tij Biseda e pafundshme (1969), në gjirin e banalitetit të të përditshmes, shqitet një tragjike e veçantë : « E përditshmja është cektësi (ajo që vonohet dhe që bje, jeta reziduale me të cilën mbushen kantat tona të bërllogut dhe varrezat tona, mbeturrinat), por ky banalitet është pokështu ajo më e rëndësishmja, nëse shpie te ekzistenca në vet spontanitetin e saj, dhe ashtu si kjo e jeton veten, në çastin kur, e përjetuar tanimë, ajo i ikën çfarëdo formësimi spekulativ, ndoshta çfarëdo koherence, çdo rregullësie ».Edhe te dramaturgu edhe te shkrimtari-filozof, brenda gjirit të përditshmërisë, madje asaj përditshmërie ku jeta përsëritet me tërë monotoninë e së njëjtës, e cila nuk ka në vete ndyshimësi, diktohet një situatë kufitare, një pikëtakim : aty ku situata e absurditetit, e kapluar nga pamundësia e ndryshimit dhe daljes prej saj takohet me mundësinë e ngjizjes së shpresës për diçka tjetër, të jetuarit që i ikën pllakosjes së vërtitjes brenda së njëjtës.

Është fjala për pikëtakimin midis vdekjes së ngadalshme dhe shpërthimit të trajtave të të qenmit që shpalosin mundësitë e begatshme të jetës. Tema e absurdit, e pakuptimësisë së ekzistencës, vdekja e njeriut gjatë ekzistencës së tij, brenda rrymës së « teatrit të absurdit» është interpretuar nga « realizmi socialist » si një letërsi « reakcionare » që deformon letërsinë dhe jetën e individit dhe shoqërisë. Ky vlerësim nuk ishte shprehje e injorancës së dishepujëve të regjimeve komuniste : disa prej tyre kishin hetuar se këto pjesë teatrale, ishin të rrezikshme jo pse bënin « elozhin » e absurdit dhe vdekjes por pikërisht pse nxisnin një refleksion për jetën e njeriut brenda një konteksti historik e politik, pse e problematizonin absurditetin që kaplon të ekzistuarit e njeriut në atë kontekst, në një kohë e hapësirë të caktuar. Jo absurditeti por problematizimi i tij ishin të rrezikshëm jo vetëm për regjimet komuniste, por edhe për disa regjime të tjera dhe rryma « intelektuale » që e ndjenin veten mirë brenda përsëritjes së pakuptimtë të së njëjtës.

E përditshmja dhe ngjarja historike§ Karshi kritikave që e reduktojnë teatrin bashkëkohor në teatër « te absurdit » dhe mbyllje brenda një subjektiviteti solipcist, (për të cilin vetja me ndijimet dhe ndjenjat e veta, përbën të vetmin realitet për të cilin mund të jemi të sigurt) disa kritik të teatrit kanë zhvilluar dy tipe të argumenteve. Sipas njerit argument, subjektiviteti i autorit dhe personazheve të pjesëve teatrale të sotme nuk nënkupton një mbyllje brenda vetes së individit, ngase vetja dhe subjektiviteti s’kan si të sajohen et të ekzistojnë pa një ndërveprim të shumfisht me të tjerët dhe me botën që e rrethon atë individ, madje jo vetëm në dimensionin e së tashmes, por edhe së kaluarës dhe të ardhshmes së kësaj bote. Sarrazac merr si shembull, për këtë argument, një mendim te dramaturgut Jean-Luc Lagarce (Zhan-Luk Lagars) : ndonëse tema e dështimit (të shkrimit dhe ekzistencës në përgjithësi) riparaqitet në të gjitha shfaqjet e tij, ai megjithatë thekson : « Të marrësh guximin të kërkosh brenda mendjes tënde, brenda trupit tënd, gjurmët e të gjithë njerëzve tjerë ».§ Prova tjetër se teatri bashkëkohor është i hapur ndaj botës ku jeton shpërfaqet në pjesët teatrore që janë ballafaquar me sfidën që t’i trajtojnë ngjarjet e mëdha tragjike të bashkëkohësisë : Aushvici, Ruanda, Srebrenica, 11 shtatori 2001. Ky trajtim nuk është politik, në kuptimin që rëndom i japin kësaj fjala. Edhe për faktin se një shfaqje e mirë teatrore për këto dhe ngjarje të ngjashme nuk i përshkruan thjesht ato, ngase teatri i mirrëfillt është « heterotopi» (Foucault), si hapësirë e veçant ku bëhen çështje, me « mjete » artistike, normat dhe hierarkitë, por edhe procedimet e teatrit tradicional.§ Shfaqjen teatrore Ruanda 94 e realizoi një kolektiv i artistëve i quajtur Groupov, që ka tubuar regjisorë e aktorë nga Belgjika, Franca, Italia e SHBA-t. Ndërkaq, regjisori dhe aktori i shquar francez Olivier Puy, e sajoi shfaqjen « Rekuiemi për Srebrencicën » si një lloj të teatrit dokumentar, ngase i tërë teksti i shfaqjes përbëhet nga deklaratat dhe komentet për këtë ngjarje të personaliteteve politike ndërkombëtare (Akashi, Miterand etj) si dhe aktorëve të ngjarjes(Kraxhiq, Mladiq etj.). Rolet e 15 personazheve të kësaj shfaqje i lujanë tri aktore. Është mjeshtria artistike e Olivier Puy-s ajo që arrinë me këto dokumente të hedh dritë mbi aspektet kyqe të ngjarjeve nga e cila është sajuar gjenocidi i Srebrenicës. Shkrimet për pjesët teatrore që kanë marr guximin të merren me situatat ekstreme të ngjarjeve tragjike, vejnë në pah edhe lidhjen midis përditshmërisë dhe ngjarjes historike e njëherit edhe me statusin dhe rolin e dëshmisë dhe dëshmitarit që flasin për këto ngjarje. Krahasimet e figurës së dëshmitarit me atë të rrëfimtarit dhe rapsodit u trajtuan edhe nga fiolozofi italian G. Agamben si dhe nga ai gjerman W. Benjamin. Agamben e përkufizon dëshmitarin si « ai që është pa fjalë dhe që e bën të flasë folësin ». Këta mendimtarë qëmtojnë kushtet për një dëshmi autentike, te mirëfillt, por njëherit edhe fragjilitetin e fjalës dhe rrëfimit të dëshmitarit.

Në fund të përmendim një dëshmi dhe një dëshmitar për disa forma konkrete të krimeve të trupave serbe, të bëra me rastin e dëbimit masiv të shqiptarëve të Kosovës në vitin 1999. Gazetari beogradas Miroslav Filipovic botoi një dokument sekret, që i takon shërbimit të inteligjencës së ushtrisë sërbe, në IWPR ( Institute for War and Peace Reporting), me seli në Londër, në prill të vitit 2000. Ky dokument u sajua si anketë e ushtarakëve sërb, për të testuar gadishmërinë e tyre që te marrin pjesë në një ndërhyrje eventuale ushtarake në Mal të Zi, për ta vënë nën kontroll një situatë që gradualisht dilte nga dora e regjimit të Milosevicit. Për shkak të publikimit të këtij dokumente Filipovic u dënua me 7 vjet burg nga Gjyqi ushtarak i Kralevës. Në një fragment të këtij dokumenti thuhet : « një komandant rrëfen se si një ushtar i tij ia këput kokën fëmijës 3 vjeçar para syve të familiarëve të tij ». Dëshmitë e oficerëve serb flasin për vrasje e masakra të shumta të civilëve shqiptarë në Kosovë. M. Filipovic, me veprimin e tij të guximshëm, ndërmjetësoi për t’i bërë publike, para opinionit botëror, këto dëshmi për krimet në Kosovë. Pesha e këtij veprimi është aq më madhe ngase dëshmitë e publikuara u takojnë pjesëtarëve të makinerisë ushtarake të Sërbisë, si dëshmitarë okular të krimeve të saj.


Të festosh ditëlindjen 1 herë në 4 vjet, shkrimtari shqiptar: Këtë vit mbush 10 vjeç

Kur muaji shkurt ka 29 ditë, sjell që gjithë viti të ketë 366 ditë duke marrë edhe emrin “Viti i brishtë”.

I tillë është viti 2020, ku 29 Shkurti, ndonëse jo një datë historike apo festë kombetare është një ditë e shënuar për të gjithë ata që presin ta festojnë ditëlindjen e tyre 1 herë në 4 vjet.

Edhe pse një rregull që përsëritet çdo 4 vite, në kënd historik ky ndryshim në kalendar mendohet se vjen nga romakët e Lashtë dhe më pas është përhapur në të gjithë botën perendimore.

Për të kuptuar si e përjetojnë festimin e ditëlindjes, të lindurit në këtë datë të veçantë kemi intervistuar personazhin tonë të ditës dhe ai është një shkrimtar.

“Jam përpjekur ta shoh si një veçanti, si diçka që duhet të më bënte të ndihesha fatlum.

Njeriu çdo rrethanë përpiqet ta përkthejë, në leverdinë e vet dhe kjo datë është një koiçidencë për mua përherë e këndshme, që më bën të ndihem edhe më i ri“, tha shkrimtari Erion Papagjoni.

Teksa tregon me batuta sesi ndihet që i duhet ta festojë datën e lindjes në një formë ndryshe nga shumë të tjerë, Erioni rrefen se kjo datë është e rëndësishme për të dhe se këtë vit ai feston ditëlindjen e tij të dhjetë.

“Në botën anglosaksone, neozelandezët ose australianët e llogaririsin për efekte ligjore të përgjegjësisë penale apo përgjegjësisë civile më datë 28, se unë jam jurist si profesion.

Anglezët që është e njëjta çati e njëjta perandori e llogarisin në datën 1 Mars.

Unë gjithmonë kam llogaritur marsin. Se nuk ke arsye të qerasësh njerëzit, miqtë, të afërmit, nga ana tjetër ka qenë besoj një gëzim edhe për ata, apo familjarët sepse nuk kanë arsye të japin dhurata.

Sigurisht do të isha shumë i qejfmbetur po të mos kujtoheshin. Tani mbush 10 vjeç”, ka thënë ai.

Duke na njohur me jetën e tij, ai rrefen se lehtësia dhe dashuria për librin kanë ndikuar thellësisht në formimin e tij jetësor dhe sot e vlerëson atë si një religjion , të cilin në kohën e mundësive të shumta teknologjike shoqëria po bëhet gjithnjë e më pak e interesuar për ta njohur.

“Letërsia për mua është një lloj religjioni, sidomos në një shoqëri ku tashmë religjioni siç duket dhe siç e thonë apo e shkruajnë mendjet e mëdha të njerëzimit, filozofët, sociologët edhe bashkëkohorët nuk është më . Por kush ka pasionin të merret do merret”, është shprehur shkrimtari.

Viti i brishtë daton që në shek e V-të dhe që atëherë historia njeh disa emra personalitesh të njohur të lindur në një vit të tillë duke filluar nga Papa Pali III, kreu i Kishës Katolike në Romë, lindur në vitin 1468, Gioachino Antonio Rossini kompozitori italian që fitoi famë për 39 operat e tij, në 1972-in, shkrimtari dhe filantropi amerikan Anthony Jay Robbins në 1960-tën, apo këngetarja dhe aktorja amerikane me famë botërore Dinah Shore në vitin 1916./report /KultPlus.com

Albert Kamy: Mos prit gjyqin e fundit – ai ndodh çdo ditë

Filozofi ekzistencialist francez, Albert Camy, është i njohur për mendimet e tij rreth lirisë dhe absurdit ku jeton njeriu. Ai është një nga emrat më eminent të Letërsisë dhe Filozofisë në mbarë botën, shkruan KultPlus.com

Këtu kemi zgjedhur disa nga thëniet e tij më të njohura, me të cilat njihet ai dhe i gjithë mendimi i tij:

Një ndërgjegje fajtore ka nevojë të rrëfehet. Një vepër arti është një rrëfesë.

Një njeri pa etikë është një bishë e humbur në këtë botë.

Ah, miku im, për këdo që është i vetmuar, pa Zot dhe pa mësues, pesha e ditëve është e lemerishme.

Medet, pas njëfarë moshë, çdo njeri është përgjegjës për fytyrën e tij.

Të gjitha bëmat e mëdha dhe mendimet e mëdha kanë një fillim qesharak. Veprat e mëdha shpesh kanë lindur në një qoshe rruge apo në derën rrotulluese të një restoranti.

Të gjitha revolucionet moderne kanë përfunduar në një përforcim të pushtetit të Shtetit.

Intelektuali është dikush mendja e të cilit vështron veten e saj.

Kur bëhet 30 vjeç njeriu duhet ta njohë veten si në pëllambë të dorës, të dijë saktësisht të gjitha të metat dhe kualitetet, ta dijë sa larg ai mund të shkojë, të parathotë dështimet e tij – të jetë ai që është. Dhe, mbi të gjitha, t’i pranojë këto gjëra.

Në çdo hap të rrugës ndjenja e absurditet mund ta godasë çdo njeri në fytyrë.

Vjeshta është një pranverë e dytë ku çdo gjeth është një lule.

Bukuria është e padurueshme, na çon në dëshpërim, duke na sjellë ne për një minutë shkëlqimin e një përjetësie të cilën ne do të donim ta ksihim gjithë kohën.

Janë të bekuara zemrat që mund të lakohen; ato nuk do të thyhen kurrë.

E çfarë është lumturia përveçse një harmoni e thjeshtë midis një njeriu dhe jetës që ai bën?

Rregulli është që qeveria nuk ka ndërgjegje. Nganjëherë ka një politikë, por asgjë më shumë.

Sharmi është një mënyrë për të marrë përgjigjen po kërkuar një pyetje të qartë.

Kultura: qarja e njerëzve në fytyrën e fatit të tyre.

Mos ju beso miqve kur ata të kërkojnë të jesh i ndershëm me ata.  E gjitha ç’duan ata është të mbajnë mendimin e mirë që ata kanë për veten e tyre.

Mos prit gjyqin e fundit – ai ndodh çdo ditë.

Mos ec pas meje; nuk jam prijës. Mos ec para meje ; nuk mund të të ndjek. Ec përkrah meje dhe ji miku im.

Çdo akt rebelimi shpreh nostalgjinë për pafajësinë dhe një thirrje ndaj thelbit të qenies.

Çdo njeri ka nevojë për skllevër si për ajër të pastër. Të sundosh do të thotë të marrësh frymë, apo jo? Madje edh më të paprivilegjuarit duan të marrin frymë. Ata të shkallës më të ulët kanë skllevër gratë ose fëmijët e tyre.

Çdo revolucionar përfundon në shtypës ose në heretik.

Liria nuk është gjë tjetër veçse një shans për të qenë më mirë.

Ai që dëshpërohet nga gjendja njerëzore është burracak, por ai që shpreson për të është budalla.

Si mund të jetë çiltërsia një kusht për miqësi? Shijimi i së vërtetës me çdo kusht është një pasion që nuk shpenzon asgjë.

Sa e rëndë, sa e hidhur është të bëhesh njeri!

Unë di vetëm një detyrë, ajo është të dashuroj.

Në mes të dimrit e kuptova më në fund se brenda meje ishte një verë që nuk çrrënjoset.

Integriteti nuk ka nevojë për ligje.

Është normale të japësh pak nga jeta jote, në mënyrë që të mos e humbësh krejtësisht.

Njeriu është një ide, dhe është një ide e vogël e çmuar sapo ia kthen shpinën dashurisë.

Njeriu është krijesa e vetme që nuk pranon të jetë çfarë është.

Njeriu dëshiron të jetojë, por është e padobishme të shpresojë që kjo dëshirë do t’ia diktojë veprimet e tij.

Njerëzit binden nga argumenet tua, çilërsia jote dhe serioziteti yt vetëm pasi të kesh vdekur.

Njerëzit duhet të jetojnë dhe të krijojnë. Të jetojnë deri në pikën e lotit.

Askush nuk e kupton se disa njerëz shpenzojnë pa masë energji për të qenë normalë.

S’ka asgjë më të neveritshme se respekti i bazuar në frikë.

Një lidër dhe një popull do të thotë një mësues dhe miliona skllevër.

Vetëm filozofia e përjetësisë, sot në botë, mund të justifikojë jodhunën.

Bujaria e vërtetë ndaj së ardhmes është t’i japësh gjithçka të sotmes.

Fisnikëria e vërtë është e bazuar në shpërfillje, guxim dhe indiferencë të thellë.

Hakmarrja është e lidhur me natyrën dhe instinktin, jo me ligjin. Ligji, në vetvete, nuk mund t’iu bindet të njëjta rregulla si natyra.

Disa njerëz flasin në gjumë, mësimdhënësit flasin kur të tjerët flenë.
Absurdi është koncpeti thelbësour dhe e vërteta e parë.

Dëshira për zotërim është tejet e pangopshme, deri në atë pikë sa mund ta mbijetojë edhe vetë dashurinë. Të dashurosh, prandaj, do të thotë ta shterrosh njeriun që dashuron.

E keqja në këtë botë vjen kryesisht nga injoranca, dhe qëllimet e mira mund të dëmtojnë sa keqdashja nëse iu mungon kuptimi.

Kur perënditë e dënuan Sizifin të çonte gurin deri në majë të malit, ndonëse guri bie gjithnjë poshtë për shkak të peshës së tij, ato arsyetuan disi se nuk ka ndëshkim më të madh se puna e kotë dhe e pashpresë.

Mendja moderne është në pështjellim të plotë. Dija e ka shtrirë veten deri në atë pikë sa as bota, as zgjuarsia jonë nuk mund ta shfletojnë. Është e vërtetë se ne po vuajmë nga nihilizmi.

Nevoja për të pasur të drejtë është shenja e një mendjeje vulgare.

Shoqëria e mbështetur në prodhimin, është vetëm prodhuese, jo krijuese.

Mirëqënia e njerëzve në veçanit ka qenë gjithmonë alibia e tiranëve.

Ata që iu mungon guximi mund të gjejnë gjithmonë një filozofi për ta justifikuar atë.

Ata që shkruajnë qartë kanë lexues, ata që shkruajnë errët kanë komentues.

Ta braktisësh veten për parimet është vërtetë vdekje – dhe është vdekje për një dashuri të pamundur e cila është e kundërta e dashurisë.

E vërteta, si drita, verbon. Rrena, në të kundërt, është një terr i bukur që nxjrr në pah çdo objekt.

Çfarë është një rebel, një njeri që thotë jo. / KultPlus.com

Ariu i Artë shkon për filmin iranian “Sheytan vojud nadarad”

Ariu i Artë për filmin më të mirë në vitin e 70-të të #Berlinales shkon te “Sheytan vojud nadarad” (Aty nuk ka Djall), me regji nga Mohammad Rasoulof dhe prodhuar nga Mohammad Rasoulof, Kaveh Farnam, dhe Farzad Pak, shkruan KultPlus.com

Katër tregimet që përmbajnë “Sheytan vojud nadarad” janë variacione mbi temat thelbësore të forcës morale dhe dënimin me vdekje që pyesin deri në çfarë mase liria individuale mund të shprehet nën një regjim despotik dhe kërcënimet e tij në dukje të pafalshme.

Këtu keni njoftimin në Facebook nga faqja zyrtare e Berlinales:

Shqipëria bëhet me kampus ultramodern

Të gjithë studentët/et, pedagogët/et dhe stafin e Fakultetit të Drejtësisë dhe të Gjuhëve të Huaja  të Universitetit të Tiranës, do të transferohen në një godinë të re që do të ndërtohet në kampusin e ri universitar.

Sikurse mund të shihni edhe nga këto foto të projektit të publikuara nga kryebashkiaku Veliaj, kampusi i ri do të jetë një hapësirë ultramoderne, duke pasur edhe një mensë dhe bibliotekë.

“Themi atë që bëjmë, bëjmë atë që themi”,– shkruan Veliaj. Të njëjtin fat pritet që të ketë edhe Universiteti Bujqësor i Tiranës, në të cilin gjithashtu do të ndërtohet një kampus i ri. Tch / KultPlus.com